دیوان امام علی(ع)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
دیوان الامام علی(ع)
دیوان امام علی.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: منسوب به امام علی(ع)
سبک: شعر
زبان: عربی
به کوشش: قطب‌الدین کیدری بیهقی
ترجمه به دیگر زبان‌ها: ترکی ۱۳۱۲ق، اردو ۱۹۷۶ق
اطلاعات نشر
محل نشر: لیدن هلند
تاریخ نشر: ۱۷۴۵م
ترجمه فارسی
نام کتاب: دیوان امام علی(ع)
مترجم: مصطفی زمانی

دیوان امام علی مجموعه اشعاری به زبان عربی که منسوب به امام علی(ع) است و تعداد اشعارش در گردآوری‌های مختلف از ۱۹۰ تا ۵۰۶ قطعه متغیر است. گرد‌آورنده این اشعار مشخص نیست؛ اما اغلب محققان اذعان دارند که دیوان رایج فعلی، تقریباً کتاب انوار العقول فی اشعار وصی الرسول اثر قطب‌الدین کیدری بیهقی (درگذشته ۵۴۸ هجری قمری) است که تمام اشعار منسوب به امام را به جهت حفظ آنها، جمع‌آوری کرده است. انتساب تمام این اشعار به علی بن ابیطالب محل اشکال است و غیر از برخی رجزها و گفته‌های وی که بعد به نظم درآمده، باقی اشعار را از امام(ع) نمی‌دانند.

از جمله دلایل نادرستی انتساب اشعار این دیوان به حضرت علی (ع) می‌توان به هماهنگ نبودن برخی از اشعار با فصاحت و بلاغت حضرت و اشتباه گرفتن سروده‌های علی بن ابیطالب قیروانی با ایشان نام برد. حسن حسن‌زاده آملی در کتاب تکملة المنهاج‌البراعه شاعران اشعار منسوب به امام را با ذکر مأخذ یاد کرده است. اشعار امام علی(ع) از قرن چهارم هجری توسط شیعیان گردآوری شده است که از میان آنها می‌توان به گردآوری عبدالعزیز جلودی، علی بن احمد فنجگردی نیشابوری، ابن الشجری، محمد بن حسین کیدری بیهقی، ملاقاسم علی خوانساری، شیخ محمدعلی مدرس خیابانی و سید محسن امین عاملی اشاره کرد.

شعرهای دیوان گونه‌های مختلفی دارند؛ برخی از آنها قطعاً از سروده‌های امام است مانند رجزها که در منابع معتبر به تواتر از ایشان نقل شده است، برخی از شاعران دیگر است و امام از شعر آنها در کلامش استفاده کرده است، در برخی از آنها معنا از امام و لفظ از شاعران دیگر است، برخی از آنها شرح منظوم واقعه‌ای است که به احوال امام مربوط است، برخی شرح حالتی از زبان امام و سروده شاعران دیگر است و برخی رجزی است که از هماوردان امام در جنگ‌ها نقل شده است. مضمون و مفاهیم اشعار شامل منزلت انسان، توحید و خداشناسی، آخرت و معاد، مناجات، مسائل اخلاقی، مدایح و مراثی، وصایا، معرفی خود و رجزهاست.

این دیوان بارها و به صورت‌های گوناگون به چاپ رسیده است. قدیمی‌ترین چاپ‌های دیوان به گفته آقا بزرگ تهرانی عبارتند از چاپ بولاق مصر در ۱۲۵۱ هجری و چاپ تهران در ۱۲۸۴. او از چاپی در لیدن هلند با شرحی به لاتین که در ۱۷۴۵ میلادی منتشر شده نیز نام برده است. از میان ترجمه‌های دیوان به فارسی می‌توان به ترجمه محمدجواد نجفی در سال ۱۳۸۴ هجری قمری و از میان شرح‌ها می‌توان به شرح میر حسین بن معین‌الدین میبدی اشاره کرد. از میان ترجمه‌های منظوم می‌توان به ترجمه میرزا ابراهیم امینی هروی به فارسی، ترجمه سعدالدین مستقیم‌زاده به ترکی و ترجمه ایم ای شاهد به زبان اردو اشاره کرد.

انتساب

در انتساب این اشعار به علی(ع) شک و شبهه وجود دارد؛ چراکه شعر معصوم نیز مانند گفته‌ها و سیره او هنگامی قابل استناد است که درستی انتساب آن مشخص شود. از آنجا که این اشعار دارای سند و مدرکی که نشان‌دهنده انتساب آن به علی(ع) باشد، نیست، بررسی‌کنندگان این اشعار با شک کردن در شاعر بودن امام(ع) و ارزیابی محتوای این شعرها، سعی در بازشناسی اشعاری دارند که احتمالاً سراینده آنها علی(ع) بوده است.[۱] با اینکه علی بن ابیطالب دارای ذوق ادبی و کلامش دارای فصاحت و بلاغت است اما شاعر خواندن وی، محل بحث بوده است. برخی چون جاحظ و یاقوت حموی علی(ع) را شاعر ندانسته‌اند. به گفته جاحظ، علی بن ابیطالب جز رجز شعری نسروده است و یاقوت، جز دو بیت که انتساب آنها را صحیح دانسته، منتسب کردن باقی اشعار به او را جعلی دانسته است. کسانی چون طبری، ابن قتیبه، ابن مسکویه رازی، زمخشری، طبرسی و شریف رضی، با اینکه اشعاری از او نقل کرده‌اند؛ اما او را در شمار شاعران نیاورده‌اند. در مقابل شعبی، ابن عبدربه و قلقشندی، امام را شاعر خوانده و از ابوبکر و عمر بن خطابعثمان) شاعرتر دانسته‌اند.[۲]

حدود ۱۰ درصد از این اشعار بدون معارض است یعنی می‌تواند سروده امام(ع) باشد. باقی این اشعار یا در دیوان دیگر شاعران نیز دیده می‌شود یا به شاعران دیگری نسبت داده شده‌اند. برخی از اشعاری که در نهج‌البلاغه آمده‌اند نیز به امام نسبت داده شده‌اند؛ اما در واقع علی(ع) این اشعار را در میان گفته‌هایش نقل کرده است و شباهت مضمونی این اشعار با نهج‌البلاغه نیز در این انتساب‌ها مؤثر بوده است.[۳]

علامه مجلسی تأیید صحت تمام اشعار را مشکل دانسته و دیوان را تألیف علی بن احمد فنجگردی نیشابوری دانسته است.[۴]

حسن حسن‌زاده آملی در کتاب تکملة المنهاج‌البراعه شاعران اشعار منسوب به امام را با ذکر مأخذ یاد کرده است.[۵] او بسیاری از اشعار را بیان روایات مروی از امام(ع) دانسته است. همین‌طور است نصایح امام به فرزندانش که بخش زیادی از اشعار را تشکیل می‌دهد. برخی از اشعار با فصاحت و بلاغت حضرت، هماهنگی ندارند و برخی احتمالاً سروده علی بن ابیطالب قیروانی هستند و شباهت نام موجب اشتباه در نسبت دادن شعرها شده است. حسن‌زاده تنها احتمال درستی انتساب رجزها را به علی(ع) وارد می‌داند.[۶]

سید جلال‌الدین آشتیانی علاوه بر اشاره به قیروانی، اشتباه در انتساب را گاهی بدون شباهت اسمی دانسته؛ مانند مناجات منظوم ناصر خسرو که به امام(ع) نسبت داده شده است. در مقدمه دیوان الامان علی(ع) با تحقیق مکتبة الایمان قاهره، ده ایراد به انتساب اشعار به علی بن ابیطالب گرفته شده است از جمله وجود اشعاری در بحر رجز که برای سرودن اشعار کوچه‌بازاری استفاده می‌شود، وجود شعرهایی در مدح قبایل، ضعیف بودن اشعار از جنبه‌های فصاحت و بلاغت، فخرفروشی در برخی اشعار، فراوانی اشعاری که امام با معاویه و عمرو بن عاص ردوبدل کرده و وجود خطاهای عروضی و وزنی. کیوان سمیعی علاوه بر این ایرادها، وجود کلمات فارسی در اشعار، ذکر ضرب‌المثل‌هایی مربوط به ایرانیان، رومیان و یونانیان، وجود تقسیمات فلسفی که از سده دوم هجری در میان مسلمانان مطرح شدند و وجود معما و لُغَز در دیوان که میان عرب‌ها رایج نبوده است را به عنوان شواهدی بر نادرستی انتساب اشعار به امام علی(ع) ذکر کرده است.[۷]

محتوای اشعار

ابوالقاسم امامی در مقدمه ترجمه انوار العقول شعرهای دیوان را در شش‌گونه طبقه‌بندی کرده است؛ گونه‌ای که قطعاً از سروده‌های امام است مانند رجزها که در منابع معتبر به تواتر از ایشان نقل شده است، گونه‌ای که از شاعران دیگر است و امام از شعر آنها در کلامش استفاده کرده است، گونه‌ای که معنا از امام و لفظ از شاعران دیگر است، گونه‌ای که شرح منظوم واقعه‌ای است که به احوال امام مربوط است، گونه‌ای که شرح حالتی از زبان امام و سروده شاعران دیگر است و رجزی که از هماوردان امام در جنگ‌هاست.[۸]

محمدحسین حسینی جلالی اشعار دیوان را در چهار دسته انشاء، حکایت، انشاد و موضوع قرار داده است. او انشا را اشعاری می‌داند که از خود حضرت هستند و برای بررسی درستی و ضعف در استناد باید مانند کلام اهل‌بیت بر قواعد روایت عرضه شوند. حکایت‌ها سروده‌هایی هستند از شاعرانی دیگر که سخنان منثور امام را به نظم درآورده‌اند. انشاد استفاده امام (ع) از شعر شاعران دیگر در گفته‌هایشان است و موضوع، گونه‌ای از اشعار است که دوستداران امام از زبان او حالتی را سروده باشند.[۹]

مضمون و مفاهیم اشعار شامل منزلت انسان، توحید و خداشناسی، آخرت و معاد، مناجات، مسائل اخلاقی، مدایح و مراثی، وصایا، معرفی خود و رجزهاست. موضوعاتی مانند روزهای هفته، قسمت و سرنوشت، پیری، جوانی، کار و تلاش، ثروت‌مندی و فقر و سفر نیز در اشعار وجود دارند.[۱۰]

تاریخچه گردآوری

از آنجا که قطعاً گردآوری اشعار حتی در صورت درستی انتساب، به دست خود امام(ع) انجام نشده، از قرن چهارم هجری این اشعار توسط شیعیان گردآوری شده است که آقا بزرگ تهرانی در الذریعه به ۱۷ گردآوری اشاره کرده است؛[۱۱] از میان آنها می‌توان به گردآوری عبدالعزیز جلودی (درگذشته ۳۲۲ هجری)، علی بن احمد فنجگردی نیشابوری (درگذشته ۵۱۳ هجری) با عنوان تاج الاشعار یا سلوة الشیعه، دیوان امیرالمؤمنین از یکی از اعلام، دیوان امیرالمؤمنین از ابن الشجری (درگذشته ۵۴۳ هجری)، الحدیقة الانیقیه و انوار العقول از محمد بن حسین کیدری بیهقی (درگذشته ۵۴۸ هجری)، گردآوری ملاقاسم علی خوانساری، گردآوری شیخ محمدعلی مدرس خیابانی (درگذشته ۱۳۷۳ هجری)، دیوان الامام علی(ع) اثر سید محسن امین عاملی (درگذشته ۱۳۷۱ هجری) و دیوان الامام علی بن ابیطالب با تحقیق مرکز البیان العلمی قاهره اشاره کرد.[۱۲]

به گفته آقا بزرگ تهرانی دیوان رایج فعلی، همان انوار العقول فی اشعار وصی الرسول اثر قطب‌الدین کیدری بیهقی است.[۱۳] از جمله دلایل این یکسانی می‌توان به ترتیب مشابهت اشعار، تعداد اشعار و شکل گردآوری کیدری که بنا را بر جمع‌آوری هرآنچه منسوب به امام بوده گذاشته است، اشاره کرد.[۱۴][۱۵]

سید محسن امین اظهار داشته جمع‌آوری‌کننده دیوان مشخص نیست؛ چراکه با آگاهی از دانشی که از امثال جلودی، ابن الشجری و کیدری سراغ داریم و مشتمل بودن دیوان بر برخی مطالب ناروا که انتسابشان به امام ممکن نیست، بعید است چنین افراد دانشمندی این اشعار را گردآورده باشند. حسینی جلالی در نقد سید محسن امین گفته است که مشخص نیست دیوان فعلی همانی است که گردآوری‌شان به این افراد نسبت داده شده است. همین‌طور با فرض اینکه دیوان فعلی اثر کیدری باشد، او با قصد حفظ هرآنچه منسوب به امام بوده، دست به جمع‌آوری اشعار زده است.[۱۶]

چاپ

این دیوان بارها و به صورت‌های گوناگون به چاپ رسیده است. قدیمی‌ترین چاپ‌های دیوان به گفته آقا بزرگ عبارتند از چاپ بولاق مصر در ۱۲۵۱ هجری، چاپ قاهره در ۱۲۷۶، چاپ تهران در ۱۲۸۴، چاپ بمبئی در ۱۳۰۰ و چاپ مطبعه علمیه مصر در ۱۳۱۱ هجری قمری. آقا بزرگ از چاپی در لیدن (در نزدیکی لاهه در هلند) با شرحی به لاتین که در ۱۷۴۵ میلادی منتشر شده نیز نام برده است؛[۱۷] شارح و مترجم آن کوی پرس است.[۱۸] از آن میان چاپ‌های منقح می‌توان به چاپ دارالکتاب العربی بیروت با شرح یوسف فرحات (۱۴۱۱ ه.ق)، چاپ مکتبة الایمان مصر با تحقیق مرکز البیان العلمی‌ و چاپ دارالمحجة البیضاء با تحقیق کامل سلمان الجبوری اشاره کرد.[۱۹]

ترجمه و شرح

از میان ترجمه‌های دیوان به فارسی می‌توان به ترجمه محمدجواد نجفی (۱۳۸۴ ه.ق)، ابوالقاسم امامی (۱۳۷۳ ش)، مصطفی زمانی (۱۳۶۲) و از میان شرح‌ها می‌توان به شرح میرحسین بن معین‌الدین میبدی (درگذشته ۹۰۹ ه.ق) اشاره کرد که با تصحیح حسن رحمانی و سید ابراهیم اشک از سوی مرکز نشر میراث مکتوب در سال ۱۳۷۹ خورشیدی منتشر شده است.[۲۰]

این دیوان بارها به نظم درآمده است. از آن میان می‌توان به ترجمه منظوم میرزا ابراهیم امینی هروی (درگذشته سده دهم هجری) به فارسی و ترجمه سعدالدین مستقیم‌زاده به ترکی اشاره کرد. این ترجمه در سال ۱۳۱۲ هجری قمری در دمشق چاپ شده است.[۲۱] از این اثر ترجمه‌ای منظوم به زبان اردو نیز وجود دارد که در سال ۱۹۷۶ میلادی در کراچی منتشر شده و شاعر آن این ای شاهد بوده است.[۲۲]

پانویس

  1. مهریزی، دیوان امام علی(ع)، ۲۲۰.
  2. زیلاوی، کتابشناسی توصیفی منظومه فی سرّ، ۴۱.
  3. خوشنویسان و سبزیانپور، پژوهشی در اسناد دیوان امام علی(ع)، مقدمه.
  4. حسینی جلالی، پژوهشی درباره دیوان امام علی(ع)، ۷۵۶.
  5. زیلاوی، کتابشناسی توصیفی منظومه فی سرّ، ۴۱.
  6. مهریزی، دیوان امام علی(ع)، ۲۲۱-۲۲۰.
  7. مهریزی، دیوان امام علی(ع)، ۲۲۶-۲۲۱.
  8. مهریزی، دیوان امام علی(ع)، ۲۲۵.
  9. حسینی جلالی، پژوهشی درباره دیوان امام علی(ع)، ۷۵۴-۷۵۲.
  10. مهریزی، دیوان امام علی(ع)، ۲۴۰-۲۳۶.
  11. محدثی، فرهنگ غدیر، ۲۶۷.
  12. مهریزی، دیوان امام علی(ع)، ۲۱۹-۲۱۷.
  13. حسینی جلالی، پژوهشی درباره دیوان امام علی(ع)، ۷۵۶.
  14. مهریزی، دیوان امام علی(ع)، ۲۲۰.
  15. حسینی جلالی، پژوهشی درباره دیوان امام علی(ع)، ۷۵۶.
  16. حسینی جلالی، پژوهشی درباره دیوان امام علی(ع)، ۷۵۶.
  17. حسینی جلالی، پژوهشی درباره دیوان امام علی(ع)، ۷۶۱.
  18. مهریزی، دیوان امام علی(ع)، ۲۲۹.
  19. مهریزی، دیوان امام علی(ع)، ۲۲۸-۲۲۶.
  20. مهریزی، دیوان امام علی(ع)، ۲۲۹.
  21. حسینی جلالی، پژوهشی درباره دیوان امام علی(ع)، ۷۶۱.
  22. مهریزی، دیوان امام علی(ع)، ۲۲۹.

منابع