استجابت دعا

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
نیایش
مسجد جامع خرمشهر.jpg

استجابت دعا به معنای پاسخ دادن و پذیرفتن درخواست بندگان از طرف خداوند است. وعده‌ای است که خداوند به بندگان خود وعده استجابت دعا را در چند آیه از قرآن داده است. آیات و روایات استجابت را مشروط به رعایت برخی امور مانند یکی بودن نیت قلبی و زبان در دعا، چشم‌پوشی و قطع امید از غیر خداوند، شناخت خدادانسته‌اند.
منابع دینی برخی رفتارها مانند گناه و ترک امر به معروف و نهی از منکر را نیز از موانع استجابت دعا معرفی کرده‌اند.
استجابت دعا بنابر حکمت‌هایی مانند عدم مصلحت بندگان در برخی مواقع با تأخیر مواجه می‌شود. در روایات دعای والدین در حق فرزندان، دعای مظلوم علیه ظالم، دعای امام و پیشوای عادل در حق مردم خود و دعای مؤمن در حق برادر مؤمن خود از جمله دعاهایی دانسته شده که رد نخواهد شد.

وعده الهی

استجابت دعا به معنای پاسخ دادن و پذیرفتن درخواست است[۱] و وعده‌ای است که خداوند به بندگان خود در چند آیه از قرآن داده است.[۲] «مجیب» به معنای اجابت‌کننده درخواست بندگان یکی از اسماء الهی است.[۳] مفسران با توجه به مجموع این آیات به نکاتی اشاره کرده‌اند:

  • استجابت دعا با رعایت شرایط و رفع موانع از سنت‌های قطعی الهی است.[۴]
  • گاهی به خاطر مصالح و حکمت‌هایی، اجابت دعا به تأخیر می‌افتد.[۵]
  • وعده استجابت دعا نباید جایگزین تلاش انسان برای رسیدن به اهداف و منجر به کنار گذاشتن اسباب ظاهری و مختل شدن مسیر طبیعی زندگی شود.[۶]
  • استجابت دعا امری همیشگی در زندگی انسان است.[۷]

اسباب و شرایط

آیه « وَقَالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ » که با ترکیب دو خط ثلث و نسخ خطاطی شده است.

استجابت دعا در آیات و روایات مشروط به رعایت برخی از شروط و آماده کردن اسباب آن شده است. همسو بودن قلب و زبان در دعا، انقطاع از غیر خدا، دعا همراه با شناخت خدا، خضوع و خشوع، دعا همراه با عمل صالح، دعا در جمع مؤمنین، دعا همراه با استغفار[۸] و دعا همراه با توسل به اهل بیت (ع)[۹] از جمله شرایط و اسباب استجابت دعا معرفی شده است.

  • همسویی زبان و قلب در دعا: در آیه ۱۸۲ سوره بقره خداوند استجابت دعا بندگان را امری قطعی دانسته است به این شرط که با دعای حقیقی خدا را بخوانند. علامه طباطبایی ذیل این آیه، دعای حقیقی را به خواندن خدا همزمان با قلب و زبان تفسیر می‌کند.[۱۰] امام علی(ع) نیز از دعاکردن زمانی که دل غافل باشد نهی کرده و می‌فرماید خداوند دعایی که با غفلت دل همراه باشد را مستجاب نمی‌کند.[۱۱]
  • انقطاع از غیر خدا: دل کندن از اسباب ظاهری و خیالی و خواندن خداوند از روی اخلاص از شرایط استجابت دعا دانسته شده است؛ به این دلیل که خداوند در آیه ۱۸۲ سوره بقره طلب کردن بندگان را فقط به خود مستند کرده است.[۱۲]
  • دعا همراه با شناخت خدا: شناخت نسبت به خداوند در هنگام دعا و اینکه از چه کسی طلب می‌شود، از شرایط استجابت دعا معرفی شده است. در روایتی آمده گروهی از امام صادق(ع) درباره عدم استجابت دعا سوال کردند و امام در پاسخ نداشتن شناخت و معرفت نسبت به شخصی که خوانده می‌شود را دلیل عدم اجابت دعا بیان کرد.[۱۳]
  • خضوع و خشوع: آیه ۵۵ سوره اعراف خواندن خدا را با حالت حاضعانه و خاشعانه از مؤمنان طلب می‌کند. امام صادق(ع) نیز یکی از زمان‌های استجابت دعا را موقعی می‌داند که شخص با چشمانی اشکبار، بدنی لرزان و قلبی شکسته مقابل خداوند بایستد.[۱۴]
  • دعا همراه با عمل صالح: برای استجابت دعا، انجام عمل صالح و به ویژه دادن صدقه مورد تاکید است.[۱۵] در آیه ۲۶ سوره شوری خداوند به کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام می‌دهند وعده اجابت درخواست آنان را داده است.
  • دعا در جمع مؤمنین: حضور در جمع مؤمنان و دعا همراه آنان از علل مهم استجابت دعا دانسته شده است. در روایتی از امام صادق(ع) آمده است، هیچ جماعت چهل نفری مؤمنین نیستند که به درگاه خداوند دعا کنند و خدا دعای آنان را رد کند و خود ایشان نیز هنگام مشکلات، خانواده و فرزندان خود را جمع کرده، دعا می‌کرد و آنها آمین می‌گفتند.[۱۶]

موانع

علی‌رغم وعده‌ استجابت دعا که خداوند در آیاتی از قرآن به بندگان خود داده است؛ اما گاهی اوقات با وجود خواندن خداوند، دعاهای انسان مستجاب نمی‌گردد. با مراجعه به آیات و روایات می‌توان موانعی را برای استجابت دعا یافت. گناه، لقمه حرام و شبهه‌ناک، خیانت، شک در ولایت اهل بیت(ع)، ترک امر به معروف و نهی از منکر،[۱۷]، ظلم،[۱۸] نافرمانی پدر و مادر و قطع رحم،[۱۹] نقض عهد،[۲۰] سخن چینی،[۲۱] و سبک شمردن نماز[۲۲] از جمله این موانع محسوب شده است.

  • گناه: در روایتی از امام باقر (ع) گناه یکی از مهم‌ترین عوامل محرومیت انسان از استجابت دعا معرفی شده است.[۲۳] امام سجاد (ع) نیز نیت بد، بد طینتی، نفاق در حق برادران دینی، عقب انداختن نمازهای واجب تا وقت بعد، ناسزا گفتن و ندادن صدقه را از جمله گناهانی می‌داند که مانع استجابت دعا می‌گردد.[۲۴] امام علی (ع) هم در دعای کمیل از خداوند آمرزش گناهانی را می‌خواهد که باعث حبس دعا و عدم استجابت آن شده است.[۲۵]
  • لقمه حرام: در روایات یکی از موانع استجابت دعا کسب حرام و حرام‌خواری معرفی شده است؛ عاملی که تا چهل روز مانع استجابت دعای انسان می‌شود.[۲۶] در حدیثی قدسی خداوند اجابت دعای همه بندگان بجز حرام‌خوار را وعده داده است.[۲۷]
  • دعا فقط در دشواری‌ها: یکی از موانع استجابت دعا، دعا کردن فقط در شرایط سخت و دشواری‌ها است. بر طبق روایات شخصی که می‌خواهد دعای او در سختی‌ها مستجاب شود، نباید در آسایش و خوشی خدا و دعا کردن را فراموش کند.[۲۸]
  • شک در ولایت اهل بیت (ع): طبق یک روایت کسی که در قلب او شک نسبت به ولایت اهل بیت (ع) وجود داشته باشد اگر تمام عمر هم در حال دعا باشد، دعای او مورد اجابت قرار نخواهد گرفت.[۲۹]
  • خیانت و بی‌وفایی: امام علی (ع) در جواب شخصی که از عدم استجابت دعا سوال کرد، خیانت و بی‌وفایی دل‌های مردم در هشت جا را مانع اجابت دعا معرفی می‌کند. شناخت خدا و عدم اداء حق او، ایمان به پیامبر اسلام (ص) و عدم عمل به سیره او، قرائت قرآن و عدم عمل به آن، ترس از جهنم در گفتار و حرکت به سمت آن در رفتار، رغبت به بهشت در گفتار و دوری از آن در عمل، خوردن نعمت‌های خدا و ناسپاسی او، دیدن عیوب مردم و ندیدن عیب‌های خود و دشمنی با شیطان در زبان و دوستی با او در عمل، خیانت‌های دل است که امیرالمؤمنین (ع) آنها را مانع استجابت دعا می‌داند.[۳۰]

حکمت‌های تأخیر استجابت دعا

بسیاری از مواقع با وجود آماده بودن شرایط و اسباب استجابت دعا و رفع موانع آن باز هم اجابت دعای بندگان به تأخیر می‌افتد. در قرآن و روایات چند حکمت از جمله عدم مصلحت بندگان و برخورداری از پاداش بزرگ‌تر برای تاخیر در استجابت دعا ذکر شده است.

  • عدم مصلحت بندگان: گاهی شخص دعایی یا طلبی از خداوند می‌کند که به مصلحت او نیست و خداوند استجابت آن را به تأخیر می‌اندازد یا آن را مستجاب نمی‌کند. در آیه ۲۱۶ سوره بقره خطاب به مسلمانان آمده است که گاهی چیزی را خوش می‌دارید که به ضرر شماست یا چیزی را مکروه می‌دارید که به نفع شماست در حالی که خداوند بهتر از شما صلاح شما را می‌داند. امام علی(ع) نیز در همین رابطه خطاب به فرزندش امام حسن(ع) می‌فرماید: چه بسیار چیزهایی که تو طالب آن هستنی ولی هلاک دین و دنیای تو در آن است.[۳۱]
  • امیرالمؤمنین(ع) در نامه‌اش خطاب به امام حسن(ع) حکمت‌های سه‌گانه‌ای برای تأخیر استجابت دعا ذکر می‌کند و از فرزندش می‌خواهد که در دعا نومید نشود؛ گاه مشکلی در نیت و قصد شخص وحود دارد، گاه خداوند قصد دادن پاداش بزرگ‌تری را به شخص دارد و بعضی مواقع هم خدواند چیز بهتری را در وقت دیگری به بنده‌اش خواهد داد. این سه مورد دلائلی است که امام علی(ع) از حکمت‌های تأخیر اجابت دعا نام می‌برد.[۳۲]

مستجاب الدعوة

مستجاب الدعوة به کسی گفته می‌شود که دعاهای او پذیرفته شود یا دعای او گیرا باشد.[۳۳] در روایات برخی افراد را جز کسانی معرفی کرده که دعای آنها رد نخواهد شد. دعای والدین در حق فرزندان، دعای مظلوم علیه ظالم، دعای عمره‌گزار، دعای روزه‌دار، دعای امام و پیشوای عادل در حق مردم خود و دعای مؤمن در حق برادر مؤمن خود از جمله دعاهای مستجاب دانسته شده است.[۳۴]
در روایتی از امام حسن(ع) آمده است اگر کسی‌ مواظب قلبش باشد تا اموری که مورد رضای خدا نیست در آن خطور نکند، من ضامنم که او مستجاب‌الدّعوة باشد.[۳۵]

پانویس

  1. ابن منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ذیل واژه جوب.
  2. سوره بقره، آیه ۱۸۶؛ سوره غافر، آیه ۶۰؛ سوره شوری، آیه ۲۶.
  3. ابن منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ذیل واژه جوب.
  4. علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۳۲.
  5. قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۸۹.
  6. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۶۴۷.
  7. علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۳۱.
  8. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۸۶.
  9. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۱، ص۲۱.
  10. علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۳۳.
  11. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۷۳.
  12. علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۳۳؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۲۶۲.
  13. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۰، ص۳۶۸.
  14. حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۷، ص۷۳.
  15. حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۱۶۵؛ ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۱۱۱.
  16. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۸۷.
  17. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۰، ص۳۷۸.
  18. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۳۳۴
  19. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۴۸؛ حلوانی، نزهة الناظر، ۱۴۰۸ق، ص۳۷.
  20. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۳، ص۳۶۸.
  21. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۵، ص۲۶۸.
  22. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۳، ص۲۱.
  23. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۲۷۱.
  24. صدوق، معانی الاخبار، ۱۴۰۳ق، ص۲۷۱.
  25. طوسی، مصباح المجتهد، ۱۴۱۱ق، ص۸۴۴.
  26. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۰، ص۳۵۸، ۳۷۳.
  27. ابن فهد حلی، عدة الداعی، ۱۴۰۷ق، ص‍۱۳۹.
  28. حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۷، ص۴۰.
  29. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۰۱.
  30. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۰، ص۳۷۶-۳۷۷.
  31. نهج‌البلاغه، به تصحیح صبحی صالح، ۱۴۱۴ق، ص۳۹۹.
  32. نهج‌البلاغه، به تصحیح صبحی صالح، ۱۴۱۴ق، ص۳۹۹.
  33. دهخدا، لغت نامه، ۱۳۷۷ش، ذیل واژه مستجاب.
  34. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۱۰؛ مجلسی، بحارالانوار۷، ۱۴۰۳ق، ج۹۰، ص۳۵۶؛ ج۹۳، ص۲۵۶.
  35. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۲.

منابع

  • ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، مصحح على اكبر غفارى، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر - دار الصادر، ۱۴۱۴ق.
  • ابن فهد حلی، احمد بن محمد، عدة الداعی و نجاح الساعی، مصحح احمد موحدى قمى، تهران، دار الكتب الإسلامی، ۱۴۰۷ق.
  • حر عاملى، محمد بن حسن‏، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام‏، ۱۴۰۹ق.
  • دهخدا، لغت نامه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • صدوق، محمد بن علی، معانی الاخبار، مصحح على اكبر غفارى، قم، دفتر انتشارات اسلامى‏، ۱۴۰۳ق.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
  • قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن‏، ۱۳۸۸ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۳۷۱ش.
  • سیدرضی، نهج‌البلاغه، به تصحیح صبحی صالح، قم، هجرت، ۱۴۱۴ق.