مقاله ضعیف
پیوند کم
بدون رده
بدون عکس
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع مردود
استناد ناقص
شناسه ناقص
نارسا
عدم جامعیت

بقعه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

بُقعه، غالبا به معنای بارگاه امامزادگان و بزرگان دینی به کار می‌رود. کلمه بقعه در دوره‌ها و سرزمین‌های مختلف اسلامی چندین بار تحول معنایی پیدا کرده و بعدها به معنای مکان مقدس به کار رفته است. در ایران، پس از مساجد، بقعه‌ها رایج‌ترین بناهای دینی هستند و کمتر شهری است که بقعه‌ای در آن نباشد.

معنای لغوی و اصطلاحی

بُقعه در لغت به معنای قطعه زمینی است که به سبب اختلاف رنگ، یا وجه مشخصه دیگری مانند آن، از محیط اطراف متمایز است؛ یا ناحیه پستی با آب راکد،[۱] تعبیر اخیر قطعاً در ریشه واژه بِقاع که در اصل به دره باتلاقی میان رشته کوه‌های لبنان و جبل الشرقی در سوریه اطلاق می‌شده، و نیز در ریشه «بُقَیعه» نهفته است. بقیعه نام محلی در نزدیکی دریاچه حِمص است.[۲]

علاوه بر معانی لغوی، بقعه معنای وسیع‌ترِ ایالت، ناحیه، و گستره‌ای از زمین را یافته است، مثلاً در نوشته‌های جغرافی‌نگاران قدیم مسلمان، [۳] بقعه فقط مترادف «موضع» است و ظاهراً این آخرین تحول معنایی آن در کشورهای غربی جهان اسلام بوده است. [۴]


هم اینک، «بقعه» در اصطلاح به معنای بارگاه امامزادگان، بزرگان دینی و نیز بناهای خاص مذهبی است. در سرزمین‌های اسلامی، بناهایی از نوع مقبره های کوچک و ساده تا مقبره‌های بزرگ و مجلل که مصداق بقعه‌اند، به تناسب شکل و عملکرد، نام هایی گوناگون دارند که مهمترین آنها عبارت است از: قبّه، ضریح، تربت(تربه)، مدفن، قبر، گور، مزار، مرقد، روضه،[۵] مشهد،[۶] مقام و مقبره.

در جهان اسلام

در بخشهای شرقی و مرکزی جهان اسلام و ظاهراً در دوره سلجوقیان، کلمه بقعه معانی خانقاه، مقبره و به طور کلی «بنایی برای مقاصد عبادی، تحصیلی یا خیریه» را پیدا کرد. این تغییر معنی قطعاً ناشی از عبارت قرآنی(اَلبُقْعَةِ المُبارَکَة)[۷] است که تفسیر آن بنابر احادیث، دره مقدس است؛ جایی که در آن، خداوند از میان بوته مشتعلی با موسی(ع) سخن گفت.

گسترش اسلام ارتباط مستقیمی با جهاد و شهادت دارد و بزرگداشت شهدا از صدر اسلام مستلزم تداوم خاطره آنان و ساخت مشهدها، بقعه‌ها و روضه‌ها بر مدفن آنها بوده است. از این رو در بسیاری از سرزمینهای اسلامی مجاور با دارالحرب، این گونه بناها برپاگشته است؛ مثلاً آسوان در نوبه، یکی از نواحی درگیری‌های مسلمانان با دشمنان، دارای آرامگاه‌هایی از قرن چهارم و پنجم است؛[۸] در حالی که در اسپانیا و سیسیل که آنجاها نیز نزدیک نبردگاه بوده‌اند، چنین آرامگاه‌هایی دیده نمی‌شود.[۹]

در کتیبه نویسی ها

از زمان سلجوقیان به بعد، کلمه بقعه در کتیبه نویسی به کار رفت، و از آن جمله کتیبه‌ای است از یاغی بَسان بن غازی بن دانشمند(۵۳۷ ـ۵۶۰) در نیکسار قیصریه نو به تاریخ ۵۵۲، که ساختمان بقعه مبارکه‌ای را شرح می‌دهد و منظور آن احتمالاً خانقاه درویشان بوده است. [۱۰] از زمان ایوبیان به بعد، این کلمه به همین ترتیب در منطقه سوری ـ فلسطینی به کار رفت، برای مثال در ۵۹۵ برای معرفی مکتبی در اورشلیم که صلاح الدین ایوبی وقف کرده بود. به گفته برخم، در همین شهر در جوار حرم، جامع النسائی بود که البُقعَة البَیضاء(بقعه سفید) ـ شاید به سبب دیوارهای سفید و خشن گچ کاری شده آن نامیده می‌شد. حدود سه قرن و نیم بعد، بر قلعه مرمت شده‌ای در اورشلیم، نام سلطان سلیم اول به عنوان خادم الحَرَمَین و البُقعَةِ الاقدسیَّة دیده می‌شود.

در فرهنگ ترکی و ایرانی

در فرهنگ ترکی ـ ایرانی، ارتباط لفظ بقعه با خانقاه درویشان و مقابر، بخصوص آرامگاه‌های مشایخ صوفیه، قطعی به نظر می‌رسد. این بنا‌ها صرف نظر از نقشه و طرح دقیق معماری آن‌ها، در معنای قرآنی همواره «اماکن متبرّک» را تداعی می‌کنند. در اسرار التوحید،[۱۱] که شرح حال ابوسعید ابی الخیر است، لفظ «بقعه»، و در یک مورد «بقعه‌ای از خیر»، مترادف خانقاه است.[۱۲] اُوکین برای ابنیه‌ای که در کتیبه‌هایشان معمولاً به عنوان بقعه معرفی شده‌اند از منطقه آناطولی[۱۳] و از ایران(که در قرون هشتم و نهم از مشرق تا مجموعه تیموری شاه زنده در سمرقند وسعت داشته) نمونه‌هایی گرد آورده و متذکر شده است که لفظ بقعه در این نواحی مقبول‌تر از مناطق عرب نشین بوده است.[۱۴]


در ایران، پس از مساجد، بقعه‌ها و امامزاده ها رایجترین بناهای دینی اند و کمتر شهری است که در آن مقبره ای نباشد.[۱۵] گفتنی است که جز آرامگاه کوروش در پاسارگاد، تقریباً آرامگاه مهم و مجزایی از دوران پیش از اسلامِ ایران وجود ندارد. بدین ترتیب، وقتی اسلام به ایران آمد، هیچ سنت آرامگاه سازی وجود نداشت تا الهام بخش مسلمانان باشد. شاید پس از اسلام، ایرانیان این روش را از همکیشان خود در مصر، سوریه و عراق گرفته باشند.[۱۶]

پانویس

  1. رجوع کنید به لین، ذیل واژه
  2. رجوع کنید به لسترنج، ص ۳۵۲
  3. در مقدسی، ص ۳۱
  4. رجوع کنید به دُزی، ج ۱، ص ۱۰۳ که فقط معنای اخیر را ضبط کرده است
  5. روضه در لغت به معنای «باغ و بستان » است ، ولی اشاره به بهشت هم دارد، از این رو به بسیاری از قبور مقدّسان اطلاق می شود، از جمله محوطة متصل به مرقد نبی اکرم صلی الله علیه وآله وسلم . همچنین به مدفنی که باغی آن را احاطه کرده باشد روضه گویند که از این نوع عمارت در هند بسیار است.همان ، ص 280؛ هیلن برند، همان ، ص 258؛ غالب ، ذیل «روضه»
  6. به معنای مکانی که فردی برجسته از بزرگان دین در آنجا به شهادت رسیده باشد.گرابر، همانجا.
  7. قصص، آیه۳۰
  8. مقریزی، ج ۱، ص۱۹۷۱۹۹
  9. هیلن برند، ۱۳۶۶ ش، ص۲۶
  10. رجوع کنید به بِرخِم، ص ۸۷
  11. نوشته محمدبن منوّر در ربع آخر قرن ششم
  12. اسرار التوحید، ص ۴۴، ۱۴۶، ۳۳۱؛ قس مایر، ص ۳۰۵، ش ۷۵، ص ۳۱۰، ش ۱۱۵
  13. برای نمونه پس از دانشمندیه و دوره‌های سلاجقه روم و «بیلیک»: امیرنشین‌ها
  14. اسرار التوحید، ص ۹۴ـ۹۶
  15. هیلن برند،۱۹۹۴، ص ۲۷۳
  16. هیلن برند، ۱۳۶۶ ش، ص ۲۷

منابع

  • قرآن
  • رابرت هیلن برند، «مقابر»، ترجمه کرامت الله افسر، در معماری ایران: دوره اسلامی، ج۱، چاپ محمد یوسف کیانی، تهران ۱۳۶۶ش.
  • محمدبن احمد مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۷م.
  • محمدبن منور، اسرارالتوحید، چاپ ذبیح الله صفا، تهران ۱۳۳۲ ش.

پیوند به بیرون