محمدتقی بهلول

از ویکی شیعه
محمدتقی بهلول
محمدتقی بهلول ۱.jpg
شناسنامه
لقب گنابادی
شهر تولد گناباد
کشور تولد ایران
تاریخ درگذشت ۷ مرداد ۱۳۸۴ش

محمدتقی بُهلول(۱۲۸۹ ـ ۱۳۸۴ش) مشهور به بهلول گُنابادی، روحانی ایرانی بود که علیه اقدامات خلاف اسلام آخرین شاهان ایران، رضا پهلوی (حکومت: ۱۳۰۴ ـ ۱۳۲۰ش) و فرزندش محمدرضا (حکومت: ۱۳۲۰ ـ‌ ۱۳۵۷ش) مبارزه کرد. او در واقعه مسجد گوهرشاد (تیر ۱۳۱۴ش) نقش برجسته‌ای داشت و پس از فرار به افغانستان، حدود ۳۱ سال را (۱۳۱۴ ـ ۱۳۴۵ش) در این کشور زندانی یا در تبعید بود. بهلول در شهرهای مختلف ایران و عراق به تبلیغ و سخنرانی پرداخت. او با دولت‌های عراق و مصر نیز در مخالفت با دولت ایران همکاری کرد. سید ابوالحسن اصفهانی(درگذشت: ۱۳۲۵ش) او را به ادامه فعالیت علیه حکومت ایران، به‌جای تحصیل علوم دینی توصیه کرد. بهلول پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به فعالیت‌های خود ادامه داد و به کشورهای مختلف نیز سفر کرد. محمدتقی بهلول با امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای ارتباط نزدیکی داشت. بهلول حدود ۲۰۰ هزار بیت شعر سروده که بیشتر درباره اهل‌بیت(ع) و مسائل دینی و اجتماعی است.

جایگاه

شیخ بهلول، به‌عنوان یکی از مبارزان مشهور دوره پهلوی شناخته می‌شود. او در واقعه مسجد گوهرشاد نقش محوری ایفا کرد و سال‌های زیادی را در زندان گذارد.[۱] آیت‌الله خامنه‌ای، در پیام درگذشت بهلول، او را از شگفتی‌های روزگار و دارای صفات زهد و وارستگی، تلاش بی‌وقفه‌، ذهن روشن و فعال، حافظه بی‌نظیر، شجاعت و فصاحت و ویژگی‌های اخلاقی برجسته دانست.[۲]

زندگی

محمدتقی بهلول ۳.jpg

محمدطاهر خزایی، جد محمدتقی بهلول، اهل عربستان بود و پس از تشیع، به ایران مهاجرت کرد.[۳] نظام الدین، پدر محمدتقی، از عالمان شهر گناباد، جنوب کاشمر و عمویش، محمد، معروف به حکیم خراسانی، از علمای اصفهان بود. مادرش معصومه نام داشت و دخترعموی پدرش بود.[۴] محمدتقی بهلول در شعری که برای زندگی‌نامه خود سروده، تاریخ تولد خود را ۸ جمادی‌الثانی ۱۳۲۸ق(۲۵ خرداد ۱۲۸۹ش) در گناباد گفته است.[۵] او در مسیر زندگی خود به شهرهای سبزوار، قم، نجف، مشهد، هرات، مزار شریف، کابل، جلال آباد، قاهره و بغداد رفت. بهلول ۳۱ سال (۱۳۱۴ ـ ۱۳۴۵ش) را در افغانستان گذراند و سپس به مصر و عراق رفت و سرانجام همراه معاودین در ۱۳۵۰ش به ایران بازگشت.[۶] بهلول در ۷ مرداد ماه ۱۳۸۴ش در تهران درگذشت و پیکرش به گناباد برده و دفن شد.[۷] بهلول دوبار ازدواج کرد، همسر اول خود را برای ادامه مبارزاتش طلاق داد و دومی هنگام زایمان با نوزاد از دنیا رفت و فرزندی از او باقی نماند.[۸] در ۱۳۲۴ش پدر بهلول درگذشت و او معتقد بود که پدرش بخاطر مخالفت‌های او با حکومت ایران و توسط فردی اجیر از طرف آن مسموم شده بود.[۹]

تحصیل

محمدتقی ابتدا نزد خاله پدرش، خواندن قرآن را یاد گرفت و در هشت سالگی، تمام آن را حفظ کرد. سپس تحصیل علوم حوزوی را نزد پدرش شروع نمود. هم‌زمان در روستا برای مجالس زنانه، روضه می‌خواند و با حیوانات بازی می‌کرد که مشهور به بهلول شد؛ زیرا شخصیت وی را همانند بهلول، معاصر حضرت صادق(ع)، عاقل و دیوانه می‌دانستند.[۱۰] محمدتقی با رفتن پدر و مادرش به سبزوار، تحصیل خود را در آنجا پی‌گرفت و کمتر از یکسال بعد به قم رفت(۱۳۰۶ش). او یک سال و نیم نزد معصومی همدانی و مرعشی نجفی درس خواند و به سبزوار بازگشت.[۱۱] محمدتقی با درخواست مادرش، او را در سفر عتبات عالیات (سال ۱۳۰۸ش) همراهی کرد و چند ماه درس خارج نزد سید ابوالحسن اصفهانی تحصیل کرد.[۱۲] در آنجا ابوالحسن اصفهانی او را از ادامه تحصیل بازداشت و به ادامه فعالیت تبلیغی در ایران، به‌دور از درگیری و خون‌ریزی، علیه سیاست‌های مخالف اسلام از سوی رضاشاه دستور داد.[۱۳]

فعالیت

محمدتقی بهلول ۲.jpg

مبارزه علیه اقدامات سلطنت

انتقاد و تبلیغ علیه اقدامات رضاشاه و فرزندش محمدرضاشاه، محور اصلی فعالیت‌های بهلول بود. او از طریق سخنرانی بخصوص منابر و مساجد شهرهای ایران و عراق و همچنین گاهی با تحریک مردم، برای این اقدامات، مانع‌تراشی می‌کرد. بهلول در بازگشت به ایران، تصمیم به حج گرفت و در تهران، با دیدن اجتماع مردم معترض به رضاشاه در مسجد شاه (الان مسجد امام خمینی)، ده شب علیه رضاشاه سخنرانی کرد که منجر به بازداشتش و انتقال به سبزوار شد.[۱۴] بهلول پس از حج، همسرش را طلاق داد؛ زیرا به گفته خودش، فعالیت‌های او همراه با سختی زندان و اذیت بود و نمی‌خواست همسرش آزرده شود یا به اضطرار بیفتد.[۱۵] بهلول در سفر دوم خود به عراق که همراه خواهر و دختر خواهرش بود، در مساجد و منبرهای شهرهای مسیرش، درباره وضع سیاسی کشور حرف زد. اصفهان و شیراز شهرهای بعدی فعالیت او بودند.[۱۶]
قوانینی که بهلول آنها را مخالف اسلام میدانست: تعیین سن ازدواج ۱۸ سال برای پسران و ۱۵ سال برای دختران (تصویب: ۱۳۱۰ش)، تأسیس سینما، آزادی فروش شراب و قمار، ممنوعیت نهی از منکر و امر به معروف از سوی روحانیان (۱۳۰۶ش)، جایگزینی کلمات عربی با واژه‌های فارسی و پیشنهاد تعطیلی هفتگی یکشنبه به‌جای جمعه.[۱۷]
بهلول پس از ۳۱ سال (۱۳۱۴ ـ ۱۳۴۵ش) زندان و تبعید در افغانستان، به مصر و عراق رفت و با رادیوی دولتی آنجا برای مخالفت با شاه ایران همکاری کرد.[۱۸] در این زمان، یک نشریه ایرانی متن بلندی درباره بهلول نوشت. او آدمی با هیکل درشت و زشت توصیف شده بود که دست به اعمال ضد اخلاقی و ضد دینی می‌زند و در ژاپن به تجارت و خوشگذرانی مشغول است.[۱۹]
بهلول به دنبال اخراج ایرانیان از عراق (۱۳۴۸ تا ۱۳۵۰ش) به کنسول‌گری ایران در کربلا مراجعه و درخواست مجوز بازگشت نمود.[۲۰] با موافقت شاه، او در ۱۳۵۰ش به کشورش برگشت و با شرط عدم فعالیت سیاسی و درگیری، بخشیده شد.[۲۱]

واقعه مسجد گوهرشاد

نوشتار اصلی: واقعه مسجد گوهرشاد

من نقشه‌ای داشتم که غیر از خدا و خودم کسی نمی‌دانست و آن این بود که اول در تمام شهر‌ها سخنرانی کنم تا معروف شوم و پس از آن قیام مقابل دولت را شروع کنم، برای همین در تمامی شهر‌های ایران سخنرانی کرده و قصد داشتم در مازندران و آذربایجان که مردم جنگجو در این دو زیادند، سخنرانی و به قیام دعوت کنم، ولی نشد و مجبور شدم قبل از عملی شدن کل نقشه‌ام، در مشهد قیام کنم

— محمدتقی بهلول، خاطرات سیاسی بهلول

بهلول گنابادی در خرداد ۱۳۱۴ش به شهرهای فردوس و قائن رفت و به گفته خودش، مسلمانان را به جهاد فرا خواند. در ماه تیر، گروهی از عالمان مشهد، به طرح تغییر لباس و اجباری کردن کلاه شاپو اعتراض کرده و سید حسین طباطبایی قمی را به تهران فرستادند که در آنجا با دستور رضا پهلوی، به حالت حصر نگه داشته شد و بعد مدتی به عراق تبعید شد.[۲۲] بهلول در ۷ تیر خود را به مشهد رساند و با تشویق و همکاری سید عبدالله موسوی شیرازی و برخی خادمان حرم امام رضا(ع) در مسجد گوهرشاد چند روز ماند و مردم را علیه رضاشاه و برگرداندن قمی تحریک کرد.[۲۳] با دستور رضاشاه به مردم داخل مسجد حمله شد و تعدادی کشته و زخمی شدند. بهلول از واقعه گریخت و به افغانستان رفت.[۲۴]

اعتراض به اقدامات خلاف شرع و فساد

اواخر خرداد ۱۳۰۶ش امان‌الله، شاه افغانستان (حکومت: اسفند ۱۲۹۷ ـ دی ۱۳۰۷ش) و همسرش پس از سفر به اروپا و ترکیه، با دعوت رضاشاه تصمیم گرفت از ایران بازدید کند و به کشورش برگردد.[۲۵] او تصمیم داشت اصلاحات اجتماعی و اقتصادی در افغانستان پدید آورد که از آن جمله، رواج بی‌حجابی بود. همسر او در سفر به تهران، بی‌حجاب بود و دولت ایران تصمیم داشت از وی در سبزوار نیز پذیرایی کند. بهلول که در آن شهر بود، با تشویق و تحریک تعدادی، مانع برگزاری این برنامه شد.[۲۶] بهلول همچنین زمانی که در مزار شریف، شمال افغانستان تبعید بود، در آنجا علیه اقدامات متولی زیارت سخی که دچار فساد بود، سخنرانی کرد و با دستور داودخان، وزیر وقت کشور افغانستان (۱۳۲۸ش) به شهر علیشِنگ در ولایت لَقمان، شرق کابل تبعید شد. در این شهر، همسرش در بدنیا آمدن اولین فرزندشان، همراه نوزاد فوت کرد.[۲۷]

ارتباط و حمایت فقیهان

سخنرانی بهلول در نجف

بهلول در سفر اول به عراق، از طرف محمدحسین غروی نائینی (درگذشت:۱۳۱۵ش) و سید ابوالحسن اصفهانی (درگذشت:۱۳۲۵ش) دعوت به سخنرانی و منبر شد و سپس با دستور اصفهانی، برای تبلیغ علیه اقدامات شاه ایران برگشت.[۲۸] همچنین او گفته هدف اولیه و اصلیش در واقعه مسجد گوهرشاد، اعتراض به حصر سید حسین طباطبایی قمی و برای بازگرداندنش به مشهد بود.[۲۹] سیدمحمدعلی شیرازی، فرزند سید عبدالله شیرازی ادعا کرده که پدرش باعث شده بهلول بتواند در آن واقعه، به مسجد گوهرشاد راه یابد و نقش ایفا کند.[۳۰] بهلول گنابادی در ورود به عراق (۱۳۴۷ش) نیز، مدتی را همراه عبدالله شیرازی بود ولی پس از آنکه بهلول، همراه تعدادی از یاران آیت‌الله خمینی با رادیو بغداد برای تبلیغات علیه شاه ایران همکاری کرد، شیرازی بخاطر آنچه که همکاری با بعثی‌ها گفته، رابطه خود را با او پایان داد.[۳۱] گنابادی همچنین یک هفته پس از ورود به عراق با آیت الله خمینی دیدار کوتاهی داشت.[۳۲] بهلول پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به دفتر امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای رفت و آمد داشت و سخنرانی‌هایش را ادامه داد.[۳۳]

مبارزه علیه تصوف

محمدتقی بهلول، در نوجوانی شروع به روضه و سخنرانی کرد و حملاتی علیه صوفیان گناباد داشت. با تهدید آنان، والدینش به سبزوار رفتند.[۳۴]

نشر فضائل اهل‌بیت(ع)

آرامگاه بهلول، ورودی شهر گناباد

بهلول در زندان کابل با نگهبانان سُنی ارتباط می‌گرفت و از تاریخ اهل‌بیت(ع) برایشان صحبت می‌کرد.[۳۵]

کارهای عام المنفعه

محمدتقی بهلول در زندان عمومی کابل به تدریس صرف و نحو و فقه شیعه و فقه حنفی مشغول شد و برخی از نگهبانان و رؤسایشان شرکت می‌کردند. خواجه سیدمحمد نعیم از این افراد بود که چند سال بعد با سید اسماعیل بلخی، روحانی شیعه، علیه حکومت ظاهرشاه همکاری کرد.[۳۶] او همچنین به فقیران کمک می‌کرد، پرستاری مریضان را به‌عهده می‌گرفت و یتیمان را سرپرستی می‌نمود.[۳۷] بهلول پس از فوت همسر دومش در افغانستان، نگهداری روزانه فرزندان زنانی را که در مزارع کار می‌کردند، به دوش گرفت.[۳۸] بهلول گنابادی در دانشگاه الازهر هم درس می‌داده و حقوق اندکش را بین آوارگان فلسطینی مقیم مصر تقسیم می‌کرده است.[۳۹]

سرودن شعر

بهلول در مصاحبه‌ای اعلام کرد ۲۰۰ هزار بیت شعر سروده که صد هزار آن در زندان‌های افغانستان گفته شده بود.[۴۰] موضوع شعرهای او: اهل‌بیت، مسائل دینی، سیاسی و اجتماعی و احساسات شخصی است. مجموعه شعرهای او با عنوان دیوان اشعار بهلول گنابادی چاپ شده[۴۱] و از سوی نشر آستان حرم حضرت عباس نیز، ترجمه عربی آن نشر شده است.

کنگره بزرگداشت و نشر آثار

جلد کتاب حسینیه بهلول

سال ۱۳۸۳ در اصفهان کنگره بزرگداشت محمدتقی بهلول برگزار شد. دبیرخانه این ستاد ۵ اثر زیر را تولید و نشر کرد: ۱. از کوثر یکشنبه‌ها: داستان زندگی حضرت زهرا(س) به شکل شعر. بهلول زمانی که در زندان انفرادی کابل بود، به نیت رهایی از بند، داستان زندگی دختر پیامبر(ص) را به شعر در آورد و زندانبان او که با گفتگوی بهلول شیعه شده بود، این اشعار را نوشت و دستخط او موجود است. بهلول در مقدمه کتاب گفته: شب تولد حضرت فاطمه، من از طولانی شدن زندان انفرادی بسیار دلتنگ بودم. در آن شب نخوابیدم و مسدس طولانی و مفصلی در مناقب و مصائب وی گفتم و رهایی خود را از خدا خواستم. بعد از نماز صبح که خوابیدم، مادرم را در خواب دیدم که در زندان به دیدن من آمد و گفت: فرزندم دلتنگ مباش. عرضت به حضرت زهرا رسید و رها می‌شوی. همان روز من را از زندان انفرادی به زندانی ۲۴ نفری منتقل کردند.[۴۲]
۲. خمینی‌نامه: سروده‌هایی درباره امام خمینی و انقلاب اسلامی ایران[۴۳]
۳. حسینیه بهلول: هنگام زندانی بودن بهلول در پایتخت افغانستان، کتابی به نام «برادر و خواهر افغان» منتشر شد که به گفته بهلول، درباره عشق مجازی و مطالب هجو بود. این کتاب شهرت بسیاری پیدا کرد. در مقابل، بهلول اشعاری درباره واقعه کربلا با نام «برادر و خواهر کربلا» سرود و در افغانستان معروف گشت.[۴۴] کتاب حسینیه بهلول، همان کتاب «خواهر و برادر کربلا» با گویش گنابادی است که یکبار به نام «مقتل بهلول‌‌» منتشر شد، و این بار همراه گزیده‌ای از اشعار بهلول در رثای عاشورای حسینی چاپ شده است.[۴۵]
۴. بنده خوب خدا: هفتاد و دو پرسش و پاسخ از بهلول[۴۶]
۵. قابهای ماندگار: مجموعه عکسهای زندگی بهلول.[۴۷]

تک‌نگاری

  • مقدم، کاظم، بهلول، شگفتی زمانه، قم، نشر پیام جلال، ۹ آبان ۱۳۸۴ش.
  • باصری، علی‌اکبر، زندگینامه آیت‌الله علامه محمدتقی بهلول گنابادی (همراه با گزیده اشعار)، موسسه کتاب آراد، ۱۳۸۶ش.
  • «زائر آفتاب»، يادمان علامه محمدتقی بهلول گنابادی، بنیاد شهید و امور ایثارگران، مجله شاهد یاران، شماره ۶۱، آذر ۱۳۸۹ش.
  • قائمی، پروین، شگفتی روزگار (براساس زندگی شیخ محمدتقی بهلول)، ناشر: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۸ آذر ۱۳۹۰ش.

پانویس

  1. موسوی مطلق، اعجوبه عصر بهلول قرن چهاردهم، ۱۳۷۹ش، ص۴.
  2. «پیام تسلیت در پی درگذشت حجت‌الاسلام شیخ محمدتقی بهلول»، سایت خامنه‌ای.
  3. موسوی مطلق، اعجوبه عصر، ۱۳۷۹ش، ص۳۱.
  4. موسوی مطلق، اعجوبه عصر، ۱۳۷۹ش، ص۳۲ تا ۳۵.
  5. «علامه حاج شیخ محمد تقی بهلول گنابادی»، سایت تبیان.
  6. مهتدی بحرانی، مذکرات بهلول، ۱۴۲۱ق، ص۲۸۳.
  7. موسوی مطلق، اعجوبه عصر، ۱۳۷۹ش، ص۳۷.
  8. موسوی مطلق، اعجوبه عصر، ۱۳۷۹ش، ص۳۷.
  9. مهتدی بحرانی، مذکرات بهلول، ۱۴۲۱ق، ص۲۰۱.
  10. موسوی مطلق، اعجوبه عصر، ۱۳۷۹ش، ص۶۹.
  11. موسوی مطلق، اعجوبه عصر، ۱۳۷۹ش، ص۴۱.
  12. موسوی مطلق، اعجوبه عصر، ۱۳۷۹ش، ص۴۱.
  13. مهتدی بحرانی، مذکرات بهلول، ۱۴۲۱ق، ص۷۰تا۷۳.
  14. مهتدی بحرانی، مذکرات بهلول، ۱۴۲۱ق، ص۷۴تا۷۵.
  15. مهتدی بحرانی، مذکرات بهلول، ۱۴۲۱ق، ص۷۶تا۷۷.
  16. مهتدی بحرانی، مذکرات بهلول، ۱۴۲۱ق، ص۷۶تا۷۷.
  17. مهتدی بحرانی، مذکرات بهلول، ۱۴۲۱ق، ص۷۹تا۸۰.
  18. یوسفی، سایت گناباد نیوز.
  19. «قیام تاریخی علامه شیخ محمدتقی بهلول گنابادی برابر رضاخان»، سایت سدید.
  20. مهتدی بحرانی، مذکرات بهلول، ۱۴۲۱ق، ص۲۸۳.
  21. مهتدی بحرانی، مذکرات بهلول، ۱۴۲۱ق، ص۲۸۳.
  22. «قیام تاریخی علامه شیخ محمدتقی بهلول گنابادی برابر رضاخان»، سایت سدید.
  23. شیرازی، سایت موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
  24. «قیام تاریخی علامه شیخ محمدتقی بهلول گنابادی برابر رضاخان»، سایت سدید.
  25. مهتدی بحرانی، مذکرات بهلول، ۱۴۲۱ق، ص۵۸تا۶۳.
  26. مهتدی بحرانی، مذکرات بهلول، ۱۴۲۱ق، ص۵۸تا۶۳.
  27. «حضرت علامه حاج شیخ محمدتقی بهلول گنابادی»، سایت وارثون
  28. مهتدی بحرانی، مذکرات بهلول، ۱۴۲۱ق، ص۷۰تا۷۳.
  29. «قیام تاریخی علامه شیخ محمدتقی بهلول گنابادی برابر رضاخان»، سایت سدید.
  30. شیرازی، سایت موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
  31. شیرازی، سایت موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
  32. شیرازی، سایت موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
  33. «قیام تاریخی علامه شیخ محمدتقی بهلول گنابادی برابر رضاخان»، سایت سدید.
  34. مهتدی بحرانی، مذکرات بهلول، ۱۴۲۱ق، ص۵۸تا۶۳.
  35. مهتدی بحرانی، مذکرات بهلول، ۱۴۲۱ق، ص۱۶۵و۱۶۶.
  36. علامه بلخی بنیانگذار نهضت اسلامی معاصر افغانستان، ص ۱۵.
  37. مهتدی بحرانی، مذکرات بهلول، ۱۴۲۱ق، ص۲۲۳.
  38. مهتدی بحرانی، مذکرات بهلول، ۱۴۲۱ق، ص۲۵۵و۲۵۶.
  39. یوسفی، سایت گناباد نیوز.
  40. «حضرت علامه حاج شیخ محمدتقی بهلول گنابادی»، سایت وارثون
  41. «دیوان اشعار بهلول گنابادی»، سایت بنیاد محیط طباطبایی.
  42. «از کوثر یک شنبه ها»، سایت پاتوق کتاب فردا.
  43. «5 جلد کتاب از زندگی علامه محمدتقی بهلول در اصفهان رونمایی شد»، سایت روزنامه کیهان.
  44. «حسینیه بهلول»، سایت ویرگول.
  45. «حسینیه بهلول»، سایت ویرگول.
  46. «5 جلد کتاب از زندگی علامه محمدتقی بهلول در اصفهان رونمایی شد»، سایت روزنامه کیهان.
  47. «5 جلد کتاب از زندگی علامه محمدتقی بهلول در اصفهان رونمایی شد»، سایت روزنامه کیهان.

پیوند به بیرون

منابع