مقاله نامزد خوبیدگی

مقتل

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
مقتل

مَقْتَل، گزارش مکتوبی شامل تک‌نگاری‌های تاریخی و روایاتی پیرامون قتل و یا شهادت یکی از شخصیت‌های مطرح در تاریخ. مقتل‌نگاری میان شیعیان، بیشتر برای بیان شرح شهادت امامان معصوم(ع) و شخصیت‌های برجسته شیعه بوده است. به مرور زمان و در اثر رواج نگارش چنین آثاری پیرامون واقعه کربلا، استفاده از این اصطلاح منحصر به نقل رویدادهای مربوط به شهادت امام حسین(ع) و یارانش شد. محققان، اَصبَغ بن نُباتَه مُجاشِعِی را اولین مقتل‌نویس حادثه عاشورا می‌دانند.

معنای لغوی و اصطلاحی

مَقْتَل در لغت به معنای محلّ قتل، جای کشتن، و قتل‌گاه است و یا به جایی از بدن گفته می‌شود که ضربه به آن موجب مرگ گردد.[۱] در اصطلاح علم تاریخ به هر گزارش مکتوبی که حاوی مطالبی پیرامون قتل و یا شهادت یکی از شخصیت‌های مطرح در تاریخ باشد، مقتل می‌گویند.[۲]

مقتل، حاصل نوعی از تاریخ‌نویسی بر اساس تک‌نگاری است. تک‌نگاری حادثه‌ها، گونه‌ای از نوشته‌های تاریخی است که در ثبت وقایع مهم از آن استفاده می‌شود. چنین نوشته‌هایی اغلب پیرامون نقل وقایع روزهای پرحادثه و سرنوشت‌ساز شکل می‌گیرند و آن را با تمام جزئیات و بر اساس نظم زمانی نقل می‌کنند.[۳]

پیشینه

مقتل امام علی(ع) اثر ابن ابی دنیا

در سیر تاریخ نگاری شیعیان، اولین مقتل‌ها، تألیفاتی عمدتا درباره شهادت امام علی(ع) هستند.[۴] برخی منابع، از چهارده مقتل با عنوان مشترک «مقتل امیرالمؤمنین»(ع) از عالمانی مانند ابی الحسن بکری، جابر الجعفی، شیخ یحیی بحرانی یزدی، ابن ابی دنیا، نام برده‌اند.[۵]

در همین دوره زمانی مقتل‌هایی تألیف شده‌اند که به شرح وفات شخصیت‌های دیگری غیر از اهل بیت(ع) پرداخته‌اند؛ تألیفاتی مانند: مقتل عمر بن خطاب از محمد بن عبدالله بن مهران،[۶] «مقتل اولاد مسلم» از شیخ حسین عصفوری؛ «مقتل عبدالله بن زبیر» و«مقتل حجر بن عدی» از ابی مِخنَف و دو مقتل دیگر با همین عنوان از نصر بن مزاحم کوفی و هشام کَلبی؛ «مقتل رشید و میثم و جویریة بن مسهّر» از هشام کلبی و «مقتل زید الشّهید و تواریخه» از محمّد علی سید هبةالدین شهرستانی، «مقتل محمد بن ابی بکر» از عبدالعزیز جلودی؛ که به زبان عربی‌اند و «مقتل سادات» از ابی القلم المولوی صغیر حسن ملقّب به شمس الهندی در دو جزء به زبان اردو، و «مقتل نامه» از نصیرالدّین به زبان فارسی، از جمله این آثار هستند.[۷]

پس از شهادت امام حسن(ع) و امام حسین(ع) مقتل‌نگاری در میان شیعیان رونق بیشتری یافت. هرچند امروزه از تألیفات متقدم تحت عنوان «مقتل الحسین» یا فقط نامی در فهرست‌نگاری‌ها باقی است و یا بخشی از آن‌ها به‌صورت پراکنده در متون متأخر نقل شده است.[۸]

مقتل‌های امام حسین(ع)

بنابر نظر مشهور، مقتل ابی عبدالله الحسین اثر اصبغ ابن نباته مشاجعی قدیمی‌ترین تألیف در زمینه مقاتل مربوط به حوادث شهادت امام حسین (ع) است.[۹] بنا بر خبری که شیخ صدوق نقل کرده است، اصبغ بن نباته‌، شهادت امام حسین (ع) را درک کرده[۱۰] ولی در عین حال، در اخبار و گزارش‌های تاریخی، هیچ‌گونه خبری دربارۀ واقعۀ عاشورا از او نقل نشده است، بلکه راوی برخی از گزارش‌ها در این‌باره‌، فرزند وی قاسم است، و این‌طور به نظر می‌رسد که وی دارای کتاب مقتلی بوده است.[۱۱]

بین قرن دوم تا هفتم هجری تألیفات مربوط به عاشورا از نظر کمیت، ابتدا سیر صعودی و سپس سیر نزولی داشته است. اوج این نگاشته‌ها در این مقطع، در قرن‌های سوم و چهارم بوده و پس از قرن چهارم، رو به کاهش گذاشته است‌. از میان این آثار، برخی چاپ شده، از برخی نسخه‌هایی خطی در تعدادی از کتابخانه‌های جهان موجود است و از بعضی دیگر اثری نمانده و تنها نام یا برخی از گزارش‌های آن را در برخی از نگاشته‌های متأخر می‌توان یافت.[۱۲]

مقتل‌نویسی پس از قرن هفتم به خصوص در سه قرن پس از آن رو به افول نهاد و اثر مهمی در این زمینه تألیف نشده است و اگر هم تألیفی وجود داشته هم اکنون در دست نیست. البته در این دوره نیز گزارش‌های برخی نویسندگان مانند، سید محمد بن ابی طالب حسینی موسوی (متوفی قرن دهم) در تسلیة المجالس و زینة المجالس، علامه مجلسی در بحار الانوار و عبدالله بحرانی(۱۱۳۰ ق) در مقتل الامام الحسین(ع) قابل توجه و دارای ویژگی‌های مختص به خود است.

اوج مقتل نویسی در قرون متاخر متعلق به قرن چهاردهم است، قمقام زخّار و صمصام بَتّار اثر فرهاد میرزا معتمدالدوله (۱۳۰۵ ق) از این جمله هستند.

محققین آثار متاخر از قرن هفتم را برگرفته از همان گزارش‌های آثار متقدم می‌دانند که با نقل‌ها و گزارش‌های نامعتبر و بدون سند آمیخته است. در میان این آثار تألیفاتی وجود دارد که نقش مهمی در تحریف وقایع عاشورا داشته‌اند.[۱۳] کتاب روضة الشهداء تألیف ملاحسین کاشفی(۹۱۰ ق) در اوائل قرن دهم هجری در هرات از جمله این آثار شمرده شده‌اند.[۱۴]

منابع داستانی، ادبی و روضه ای

به گفته محققان تاریخ اسلام با روی کار آمدن دولت صفوی، مراسم عاشورا جایگاه رسمی‌تری یافت و متونی تازه در مقتل تألیف شد که در آن‌ها از مصادر دقیق استفاده نشده بود و پیش از آن که تدوین یک متن تاریخی درست در نظر باشد، به واقعه عاشورا از زاویه اندوه و غم و مصیبت و ابتلاء نگاه شده و تدوین یک اثر حزن‌زا به قصد روضه‌خوانی مورد توجه بوده است. غالب این آثار، برای مجالس سوگواری تألیف شده و هدف عمده‌اش فراهم کردن زمینه برای گریه بوده است‌. آثاری چون ابتلاء الاولیاء، ازالة الاوهام فی البکاء، اکسیر العبادة فی اسرار الشهادة، محرق القلوب از این دسته به شمار می‌روند.[۱۵]

اعتبار مقتل‌های امام حسین

به گفته محققان تاریخ اسلام، در بررسی رویدادهای کربلا در میان مقتل‌های موجود به پنج اثر می‌توان اعتماد کرد. این پنج اثر مربوط به قرن دوم تا اوائل قرن چهارم هجری است و آنچه در قرون بعد نگاشته شده، منهای مطالبی که به نوعی از این پنج مأخذ گرفته‌اند و آن نیز نیاز به بررسی دارد، دشوار می‌تواند به عنوان منبع و مأخذ اولیه به حساب آید. این پنج منبع عبارتند از:

در این میان آنچه طبری در الکامل فی التاریخ، شیخ مفید در ارشاد، ابوالفرج اصفهانی در مقاتل الطالبیین آورده‌اند تقریبا برگرفته از ابی مِخنَف، و تحقیقات خوارزمی در مقتل الحسین(ع) به طور عمده برگرفته از فتوح ابن اعثم است.[۱۶]

منابع مقتل‌های عاشورا

در جستجوی منابع اولیه‌ای که در گزارش مقتل‌های امام حسین(ع) در سده‌های آغازین هجری از آن‌ها استفاده شده می‌توان از این موارد نام برد:

  • اخبار غیبی عاشورا شامل احادیثی که پیش از وقوع حادثه عاشورا از پیامبر اسلام(ص)، امیرمؤمنان علی(ع)، سلمان فارسی و دیگران روایت کرده‌اند و ابعاد این حادثه را به تصویر کشیده‌اند.
  • مجموعۀ نامه‌ها، سخنان و خطبه‌های امام حسین(ع) از آغاز حرکت تا شهادت.
  • سخنان و رجزهای اصحاب و یاران امام حسین(ع)، سخنان و خطبه‌های امام زین العابدین(ع) و حضرت زینب(س) و اهل‌بیت امام حسین -علیهم‌السلام- در جریان سفر به کوفه و شام و مدینه.
  • روایات نقل شده از امامان معصوم(ع) درباره شهادت امام حسین(ع).
  • مطالب نقل شده از همراهان امام حسین(ع) که به شهادت نرسیدند.
  • مطالب نقل شده از مخالفان امام(ع).[۱۷]

مقتل‌های مشهور

برخی مقتل‌های مشهور امام حسین(ع) و نویسندگان آن به ترتیب دوره عبارتند از:[۱۸][۱۹]

قرن دوم

قرن سوم

قرن چهارم

قرن پنجم

قرن ششم

قرن هفتم

قرن هشتم

  • بخش «الحسین الشهید» از کتاب سِیرُ اعلام النبلاء؛ محمد بن احمد بن عثمان ذهبی.
  • گزارش زندگی امام حسین(ع) از کتاب البدایة و النهایة؛ ابن کثیر.

قرن دهم تا سیزدهم

مقتل‌نگاری در قرون معاصر

مقتل‌نگاری با محوریت واقعه کربلا در قرون اخیر نیز ادامه داشته با این تفاوت که در قرن چهاردهم در کنار برداشت‌های عاطفی و احساسی که بیشتر حزن‌آور و سوزناک است، برداشت‌های سیاسی و ابعاد ظلم‌ستیزی قیام امام حسین(ع) مورد توجه ویژه مؤلفین قرار گرفت. نگاشته‌های این قرن را می‌توان متاثر از شرایط حاکم بر جوامع شیعی به خصوص جنبش‌های عدالتخواهی و آزادمنشی مذهبی دانست.[۲۰]

در قرن پانزدهم نیز پرداختن به مباحث نظری و تحلیلی از قبیل فلسفه و اهداف یا اسرار قیام امام حسین(ع) در کنار ذکر وقایع آن مقطع زمانی از ویژگی‌های تألیفات عاشورایی به حساب می‌آید.[۲۱]

برخی از آثار مشهور در قرون اخیر عبارتند از:

قرن چهاردهم

قرن پانزدهم

پانویس

  1. معین، فرهنگ فارسی
  2. صاحبی، مقتل و مقتل نگاران، ۱۳۷۳ش، ص۳۱
  3. یاوری، مقتل نگاری شیعیان، ۱۳۸۶ش، ص۱۰
  4. یاوری، مقتل نگاری شیعیان، ص۱۱
  5. آقابزرگ، الذریعه، دارالاضواء، ج۲۲، ص۲۹ تا ۳۱
  6. آقابزرگ، الذریعه، دارالاضواء، ج۲۲، ص۲۲
  7. آقابزرگ، الذریعه، دارالاضواء، ج۲۲، ص۳۵-۳۱
  8. یاوری، مقتل نگاری شیعیان، ۱۳۸۶ش، ص۱۱
  9. آقابزرگ، الذریعه، دارالاضواء، ج۲۲، ص۲۳-۲۴
  10. شیخ الصدوق، ثواب الأعمال، ۱۴۰۳ ق، ص۲۶۰
  11. گروهی از تاریخ پژوهان، مقتل جامع سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۴۶
  12. گروهی از تاریخ پژوهان، مقتل جامع سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۴۵-۴۴
  13. گروهی از تاریخ پژوهان، مقتل جامع سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۱۲-۱۰۵.
  14. نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۳۸۸ش، ص۲۵۲و ۲۲۰
  15. جعفریان، درباره منابع تاریخ عاشورا، ۱۳۸۰ش، ص۵۲-۵۱
  16. درباره منابع تاریخ عاشورا،جعفریان، ۱۳۸۰ش، ص۴۲.
  17. جمعی از نویسندگان، پژوهشی در مقتل‌های فارسی، ١٣٨۶ش، ص۲۱-۲۷
  18. گروهی از تاریخ پژوهان، مقتل جامع سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۹ ش، ج۱، ص۱۱۳-۱۰۵
  19. ری‌شهری، دانشنامه امام حسین(ع)، ۱۳۸۸ ش، ج۱، ص۹۰-۵۱
  20. گروهی از تاریخ پژوهان، مقتل جامع سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۹ ش، ج۱، ص۱۳۹
  21. گروهی از تاریخ پژوهان، مقتل جامع سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۹ ش، ج۱، ص۱۴۸

منابع

  • تهرانی، آقابزرگ، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، دارالاضواء.
  • جعفریان، رسول، «درباره منابع تاریخ عاشورا»، مجله آینه پژوهش، شماره ۷۱و۷۲، آذر و دی و بهمن و اسفند ۱۳۸۰.
  • جمعی از نویسندگان، پژوهشی در مقتل‎های فارسی، قم، زمزم هدایت، ١٣٨۶ش.
  • صاحبی، محمدجواد، «مقتل و مقتل نگاران»، مجله کیهان فرهنگی، شماره ۱۱۱، تیر ۱۳۷۳.
  • صدوق، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الاعمال، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
  • گروهی از تاریخ پژوهان، مقتل جامع سیدالشهدا(ع)، زیر نظر مهدی پیشوایی، قم، انتشارات مؤسسه امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
  • محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام حسین(ع)، قم، سازمان چاپ و نشر دارالحدیث، ۱۳۸۸ش.
  • معین، محمد، فرهنگ فارسی.
  • نوری، میرزاحسین، لؤلؤ و مرجان، تهران، نشرآفاق، ۱۳۸۸ش.
  • یاوری، محمدجواد، «مقتل نگاری شیعیان از آغاز تا پایان قرن پنجم هجری»، مجله تاریخ اسلام، شماره ۳۲، زمستان ۱۳۸۶.