عمدة الطالب فی انساب آل ابی‌طالب (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
عمدة الطالب فی انساب آل ابی طالب
تصویر کتاب عمدة الطالب.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: ابن عنبه (متوفای ۸۲۸ق)
موضوع: نسب‌شناسی و شرح‌حال آل ابی طالب
زبان: عربی
ناشر: المطبعة الحیدریة
تاریخ نشر: ۱۳۸۰ق
مجموعه: ۱جلد

عُمْدَةُ ألطّالِب فی أنْسابِ آلِ أبی‌طالب از جمله کتب انساب است که توسط احمد بن علی بن حسین حسینی مشهور به ابن عنبه متوفای ۸۲۸ق عالم شیعی و نسب شناس قرن نهم هجری نوشته شده است. این کتاب به فرزندان ابوطالب و ذریه علی بن ابیطالب(ع) می‌پردازد.
ابن عنبه، علت و انگیزه تألیف این کتاب را چنین بیان کرده که چون به مناطق مختلف سفر کرده، دیده است افرادی ادعای علوی بودن دارند و کسی آن را انکار نمی‌کند، چه اینکه به انساب علویون آگاه نیستند؛ لذا برای تبیین اصول و فروع این انساب کتاب حاضر را تالیف کرده است.
تقسیمات و فصل بندی کتاب عمدة الطالب چندان روشن و راهگشا نیست و برای یافتن یک شخص یا نسب او در این گونه کتاب‌ها بایستی در مظان آن جستجوی کافی کرد.

درباره مؤلف

سیدجمال‌الدین‌ احمد بن‌ علی‌ بن‌ حسین‌ حسنی‌ حسینی‌ (حدود۷۴۸- ۸۲۸ق‌/۱۳۴۷-۱۴۲۴م‌)، معروف به اِبْن‌ِ عِنَبه‌، مورخ‌ و نسب‌ شناس‌ شیعی‌ است. وی از شاگردان ابن مُعَیّه و در دوره شهید اول زندگی می‌کرد و هر دو از طریق‌ ابن‌ معیه‌ از علامه حلی روایت کرده‌اند. عمدة الطالب فی انساب آل ابی طالب مهم‌ترین‌ اثر اوست‌. در مورد مذهب او اختلافاتی وجود دارد، شواهدی بر زیدی یا امامی بودن او، وجود دارد.

نسب‌شناسی

عرب به انساب خود بسیار اهمیت می‌دهد و کتاب‌های بسیاری از قدیم درباره این دانش تدوین کرده است. بخشی از این آثار به خاندان پیامبر(ص) و خاندان ابی طالب اختصاص دارد که برخی از آنها را شیعیان و برخی را غیر آن‌ها نوشته‌اند.
در این گونه آثار علاوه بر شناسایی فرزندان ائمه و ذریه رسول خدا(ص)، مجموعه‌ای از گزارش‌های تاریخی وجود دارد که در کتب معمول تاریخی یافت نمی‌شود.

انگیزه تألیف

ابن عنبه، علت و انگیزه تألیف این کتاب را چنین بیان کرده که چون به مناطق مختلف سفر کرده، دیده است افرادی ادعای علوی‌بودن دارند و کسی آن را انکار نمی‌کند، چه اینکه به انساب علویون آگاه نیستند؛ لذا برای تبیین اصول و فروع این انساب کتاب حاضر را تالیف کرده است.[۱]

سه نسخه کتاب

ابن عنبه این اثر را ۳ بار در حجم‌های مختلف تألیف کرده است:
تحریر نخست که از همه مفصل‌تر، ولی نامنظم است، احتمالاً در ۸۰۲ق انجام یافته و به امیر تیمور گورکان تقدیم شده، و به همین مناسبت به «عمدة الطالب تیموری » شهرت یافته است. مؤلف در آغاز کتاب تصریح می‌کند که مطالب آن را به طور عمده از کتاب مختصر استادش، ابوالحسن علی بن محمد بن علی بن صوفی، و کتابی دیگر از سهل بن عبدالله بخاری گرفته و نکاتی نیز از سایر منابع بدان‌ها افزوده است.

تحریر دوم به «عمدة الطالب جلالی» معروف است و مؤلف آن را در ۸۱۲ق با گزینش حدود دو سوم از تحریر نخستین و تنظیم آن در ۳ باب و تقسیم هرباب به چند فصل و افزودن مقدمه‌ای، برای جلال الدین حسن بن علی بن حسن بن محمد حسینی تدوین کرده است.

تحریر سوم را برای سلطان شریف محمد بن فلاح مشعشعی، جدّ سادات حاکم حویزه تهیه کرده و در ۱۰ صفر ۸۲۷ق از آن فراغت یافته است.[۲]

آیت الله مرعشی نجفی این‌ ۳ را کبری‌، وُسطی‌ و صُغری‌ نام‌ نهاده‌ است‌.[۳]

محتوای کتاب

مؤلف در عمدة الطالب جلالی پس از یک دیباچه در مقدمه‌ای مفصل نیاکان حضرت ابراهیم(ع) و سپس فرزندانش را تا ابوطالب برمی‌شمرد و سپس از فرزندان ابوطالب، عقیل، جعفر و علی(ع) یاد می‌کند و طی فصولی فرزندان اینان را به اختصار می‌آورد. در نهایت با تفصیل بیشتری نسل علی بن ابی طالب(ع) را از طریق فرزندانش، حسن(ع)، حسین(ع)، محمد حنفیه، عباس و عمر اطرف در ۵ فصل بیان می‌کند.[۴]
در این‌ گزارش‌ِ نسب‌شناسانه‌ اطلاعات‌ کوتاه‌، اما مفیدی‌ از چگونگی‌ گسترش‌ تیره علویان‌ در سرزمین‌ها و محل‌ سکونت‌ ایشان‌ آمده‌ است‌ که‌ برای‌ تاریخ‌ نگاران‌ راهنمای‌ خوبی‌ است‌. مورخان‌ و محدثان‌ متأخر همچون‌ کیا گیلانی در سراج الانساب، حر عاملی در امل الآمل و مجلسی‌ در بحارالانوار از کتاب‌ عمدة الطالب‌ بسیار بهره‌ برده‌اند.

ویژگی کتاب

تقسیمات و فصل بندی کتاب عمدة الطالب چندان روشن و راهگشا نیست و برای یافتن یک شخص یا نسب او در این گونه کتاب‌ها بایستی در مظان آن جستجوی کافی کرد زیرا ممکن است بیان فرزندان و نسل یک امام به تفصیل زیادی نیاز داشته و به درازا بکشد و در این بیان از طبقات قدیم به نسل‌های بسیار دور منتقل شود و ناگهان به اجداد اولیه بازگشت نماید.
مؤلف به همه منابع خود اشاره نکرده اما در مواردی به نام راوی یا کتابی که مطلب خاصی را از آن نقل کرده اشاره می‌کند.[۵]

پیوند به بیرون

مشاهده متن کتاب عمدة الطالب

پانویس

  1. حسینی، عمدة الطالب، ص۱۸.
  2. تهرانی، الذیعة، ج۱۵، ص۳۳۷ - ۳۳۹. حسینی، عمدة الطالب، ص۱۳ و ۱۴.
  3. عمری، المجدی، مقدمۀ مرعشی نجفی، ص‌۴۳
  4. حسینی، عمدة الطالب، فهرست کتاب.
  5. کتابخانه دیجیتال نور.

منابع

  • تهرانی، اقابزرگ، الذریعه، دارالاضواء، بیروت؛
  • حسینی، احمد بن علی، عمدة الطالب فی أنساب آل أبی طالب، نجف، المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۰ق؛
  • حسینی، احمد بن علی، عمدة الطالب فی أنساب آل أبی طالب، قم، انصاریان، ۱۴۱۷ق.
  • علی بن محمد علوی عمری، المجدی فی انساب الطالبیین، مقدمه آیة الله نجفی مرعشی، به نام المجدی فی حیاة صاحب المجدی، تعلیق و تحقیق احمد مهدوی دامغانی، قم، کتابخانه آیة الله نجفی، ۱۴۰۹ق.
  • کتاب شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور.