فرائد الفوائد در احوال مدارس و مساجد (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
فرائد الفوائد در احوال مدارس و مساجد
فرائد الفوائد در احوال مدارس و مساجد.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: محمدزمان بن کلبعلی اصفهانی تبریزی
تاریخ نگارش: دوران صفویه
موضوع: درباره مساجد و مدارس
زبان: فارسی
به کوشش: رسول جعفریان
تعداد جلد: ۱
اطلاعات نشر
تاریخ نشر: ۱۳۷۳ش

فَرائدُ الْفَوائد در احوال مدارس و مساجد، نوشته محمدزمان بن کلبعلی اصفهانی تبریزی (درگذشته ۱۱۳۱ یا ۱۱۳۷ق). نویسنده در این کتاب به معرفی و تاریخچه مساجد و مدارس می‌پردازد، وی از احکام مسجد، آداب تعلیم و تربیت و انحراف قبله سخن به میان آورده است. تبریزی به مناسبت از برخی دانشمندان امامیه و تربیت یافتگان مدرسه شیخ لطف‌الله نیز نام می‌برد. او در پایان کتاب، به آداب زیارت، احکام کلیسا، کنیسه و صومعه‌ نیز اشاره دارد. احتمالاً نگارش این کتاب را در ۱۱۲۲ به انجام رسانده است.[۱]

محمد باقر خوانساری در نگارش روضات الجنات از این کتاب استفاده کرده است. فرائد الفوائد در ۱۳۷۳ش در تهران با مقدمه و تصحیح رسول جعفریان به چاپ رسیده است.

نویسنده

محمدزمان بن کلبعلی اصفهانی تبریزی (درگذشته ۱۱۳۱ یا ۱۱۳۷ق)، عالم شیعی قرن دوازدهم قمری است. او از جانب سلطان حسین صفوی تولیت و نظارت مدرسه شیخ لطف‌الله را به عهده داشت.[۲]

محتوا

این کتاب مشتمل بر دو باب و یک خاتمه است، و هر باب شش فصل دارد.

  • باب اول شامل بحث لغوی درباره واژه مسجد، اشاره به آیات و احادیث در اهمیت مساجد، چگونگی بنای مسجد، آداب و ادعیه ورود به مسجد و عبادت در آن است. تبریزی در ضمن برشمردن محرّمات و مکروهات ورود به مسجد، بحث تنباکو را مطرح می‌سازد که نشان می‌دهد دامنه مجادلات فقهی در این باب، که از ابتدای عصر صفوی مطرح شده بود، همچنان ادامه داشته است.[۳] دیگر مطالب این باب عبارتند از:
  1. تاریخچه بنای مساجد و معرفی اجمالی مهمترین مساجد مانند مسجدالحرام، مسجد النبی و مسجد کوفه
  2. اشاره به انحراف قبله برخی شهرها و مساجد، از جمله مقدار انحراف قبله مسجد جامع قدیم و مسجد جدید عباسی در اصفهان و مسجد جامع تبریز.[۴]
  • باب دوم شامل بحث لغوی درباره واژه مدرسه، ذکر آداب تعلیم و تربیت، تاریخچه بنای مدارس بویژه در اصفهان، اشاره به امور مالی و نحوه اداره مدارس است.[۵] به رغم اینکه دوره صفوی عصر رشد و گسترش تحصیلات علمی و نهضت مدرسه‌سازی در اصفهان و دیگر شهرهای مهم ایران بوده است، مؤلف چندان گزارش جامعی در این باب به دست نمی‌دهد.[۶] در فصل ششم به ذکر نام تربیت‌یافتگان مدرسه شیخ لطف الله می‌پردازد و نیز از دانشمندان امامیه چون، آقاحسین خوانساری، شمس الدین محمد گیلانی (ملا شمسا) صاحب حاشیه بر شرح حکمه العین و آقا محمد باقر خاتون‌آبادی نام می‌برد. تبریزی این مدرسه را نزد شیعیان، هم‌شأن نظامیه نزذ اهل سنّت می‌داند.[۷]
  • خاتمه کتاب، درباره آداب زیارت، احکام کلیسا، کنایس، صومعه‌ها و دیگر مسائل است. تبریزی به رغم گرایش به زهد و ریاضت، مشوق گوشه‌نشینی نبوده و به صوفیان بازاری تاخته و در وصف احوال شیخ صفی‌الدین اردبیلی بر پایبندی وی به شریعت تأکید ورزیده است.

اهمیت

فرائدالفوائد به لحاظ اشتمال بر اطلاعاتی درباره مساجد و مدارس عصر صفوی و همچنین روش‌های تعلیم و تربیت با توجه به معدود بودن منابع در این زمینه اهمیتی ویژه دارد.

منابع

  • تبریزی برای تألیف این کتاب به منابع متعددی مراجعه، و نام آنها را در جای جای اثر خویش ذکر کرده است.[۸] برخی از نقل قول‌های وی برگرفته از بحارالانوار است.[۹]

وضعیت

  • بعدها فرائد الفوائد در دسترس میرزا محمدباقر خوانساری بوده، و او بنا به نوشته خود در روضات الجنات،[۱۰] در شرح حال برخی از علما از این اثر بهره جسته است.[۱۱]
  • آقا بزرگ تهرانی نیز از فرائدالفوائد به نقل از خوانساری سخن گفته و گویا خود وی به آن دسترسی نداشته است.[۱۲]
  • جلال‌الدین همائی در ضمن معرفی سردابه‌ای که در پشت مسجد شیخ لطف‌الله و در جنب مدرسه خواجه ملک بوده و به مقبره ابن سینا شهرت داشته است، می‌نویسد که سالها در پی فرائدالفوائد بوده اما آن را نیافته است.[۱۳] ظاهراً وی نیز از طریق روضات الجنات با نام این کتاب آشنا شده است.
  • ایرج افشار نسخه‌ای از این اثر را در فهرست کتابخانه دولتی آلمان (کتابخانه پادشاهی برلین) یافته و در ۱۳۵۳ش آن را در عامری‌نامه[۱۴] معرفی کرده است. فرائد الفوائد در ۱۳۷۳ش در تهران بر پایه ریزفیلم همین نسخه با مقدمه و تصحیح رسول جعفریان به چاپ رسیده است.[۱۵]

پانویس

  1. ر. ک: تبریزی، ص۲۴، ۲۹۱؛ خوانساری، ج۳، ص۳۵۰
  2. ر. ک: تبریزی، ص۲۴، ۲۹۱؛ خوانساری، ج۳، ص۳۵۰
  3. رجوع کنید به: فرائدالفوائد، ص۵۰؛ افشار، ص۱۷۶
  4. فرائدالفوائد، ص۷۳، ۷۶
  5. فرائدالفوائد، ص‌۲۸۰-۲۹۹
  6. فرائدالفوائد، مقدمه جعفریان، ص۱۹
  7. فرائدالفوائد، ص۲۹۵۲۹۶؛ رجوع کنید به: خوانساری، ج۳، ص۳۵۰-۳۵۱
  8. رجوع کنید به:افشار، ص۱۷۴
  9. فرائدالفوائد، مقدمه جعفریان، ص۱۴
  10. روضات الجنات،ج ۳، ص۳۵۲
  11. آقابزرگ طهرانی، مصفی المقال فی مُصنفی علم الرجال، ص۱۸۳
  12. رجوع کنید به:الذریعه، ج۱۶، ص۱۴۲؛ آقا بزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعة، ص۲۹۲، پانویس
  13. همائی، ج ۱، ص۱۰۸ و پانویس
  14. عامری‌نامه،ص ۱۷۳-۱۸۳
  15. پایگاه اطلاع‌رسانی کتابخانه‌های ایران

منابع

  • محمدزمان بن کلبعلی تبریزی، فرائدالفوائد در احوال مدارس و مساجد، چاپ رسول جعفریان، تهران، ۱۳۷۴ش.
  • محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، مصفی المقال فی مُصنفی علم الرجال، چاپ احمد منزوی، تهران، ۱۳۳۷ش.
  • ایرج افشار، «دربارة فرائدالفوائد در احوال مدارس و مساجد»، در عامری نامه: مشتمل بر هجده مقاله تحقیقی و تاریخی، تهران: یغما، ۱۳۵۳ش.
  • محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة: الکواکب المنتشرة فی القرن الثانی بعد العشرة، چاپ علی نقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش.
  • محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، مصفی المقال فی مُصنفی علم الرجال، چاپ احمد منزوی، تهران، ۱۳۳۷ش.
  • جلال الدین همائی، مقالات ادبی: «رابطه ابن سینا با اصفهان»، ج۱، تهران، ۱۳۶۹ش.


پیوند به بیرون