صفات فعلی خدا
| خداشناسی | |
|---|---|
| اثبات خدا • توحید • اسما و صفات خدا • عدل الهی • قضا و قدر | |
| نبوت | |
| عصمت پیامبران • خاتمیت • نبوت خاصه • معجزه • قرآن • وحی • اسلام | |
| امامت | |
| امامان • امامت امامان • برتری اهلبیت(ع) • عصمت امامان • ولایت • غیبت • مهدویت | |
| معاد | |
| مرگ • برزخ • معاد جسمانی • بهشت • جهنم | |
| مسائل چالشی | |
| امر بین الامرین • جبر و اختیار • تقیه • ولایت فقیه • توسل • شفاعت • تحریفناپذیری قرآن • زیارت • بداء • رجعت |
صفات فعلی خدا در مقابل صفات ذاتی[۱] به ویژگیهایی اطلاق میشود که به اعمال و افعال خداوند نسبت داده میشود، مانند خالق بودن، رازق بودن یا مدبر بودن.[۲] این صفات با صفات ذات که ویژگیهای ثابت و همیشگی خداوند هستند، تفاوت دارند.
تقسیم صفات به ذاتی و فعلی توسط متکلمان به دو ملاک شکل گرفته است:
ملاک قدیمی: صفات فعل صفاتی هستند که خدا میتواند به آن متصف شده و ممکن است از خدا سلب شود. برای نمونه میتوان گفت خداوند خالق این هست ولی خالق آن نیست یا خداوند بنده استغفار کننده را بخشید ولی بنده اصرارکننده برگناه را نبخشید.[۳] گفته شده وصف اراده نیز بر همین اساس از صفات فعل خدا دانسته شده است.[۴] این ملاک توسط شیخ کلینی[۵] (درگذشت: ۳۲۹ق) و علی بن محمد جرجانی[۶] (درگذشت: ۸۱۶ق) مطرح شده است.
ملاک رایج: صفات فعل صفاتی هستند که از رابطه میان ذات و مخلوقات انتزاع میشوند و برخلاف صفات ذات برای نسبت دادن خداوند به این صفات لازم است مخلوق را هم لحاظ کرد.[۷] با این نگاه صفاتی چون عدل و حکمت از صفات فعل خواهند بود در صورتی که با توجه به ملاک قبلی از صفات ذات محسوب میشوند.[۸] به گفته مصباح یزدی، این اوصاف از آن جهت که صرفاً بیانگر رابطه و نسبتِ اضافه بین دو طرف هستند، با نبودِ یک طرف از بین میروند و از این جهت به آنها صفات اضافیه نیز گفته میشود.[۹]
یکی از مسائل مربوط به صفات ذاتی و فعلی، چگونگی تغییر صفات فعلی است. گفته شده که تغییر صفات فعل به معنای تغییر در ذات خداوند نیست؛ بلکه این مخلوقات هستند که تغییر میکنند و با تغییر آنها، صفت خاصی از رابطهشان با خداوند به وجود میآید. بنابراین، صفات فعل بر خلاف صفات ذات که عین ذات هستند، مستقل و جدا از ذات خداوندند.[۱۰]
به گفته مصباح یزدی، از فیلسوفان اسلامی، صفات فعلیه اگر بهلحاظ منشأ آنها در نظر گرفته شوند در آن صورت بازگشتشان به صفات ذاتیه خواهد بود. مثلاً خالق را بهمعنای کسی بدانیم که قدرت بر آفرینش دارد، نه کسی که کار آفرینش را انجام داده است.[۱۱] جعفر سبحانی از متکلمان امامیه نیز بر این باور است که همه صفات فعل به وصف قَیّومیّت خداوند باز میگردند.[۱۲]
پانویس
- ↑ طباطبایی، الرسائل التوحیدیة، ۱۴۱۹ق، ص۲۴.
- ↑ طباطبایی، الرسائل التوحیدیة، ۱۴۱۹ق، ص۲۴.
- ↑ سبحانی، الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۸۴.
- ↑ ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، نشرهاجر، ج۱، ص۱۰۵-۱۰۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۱۱.
- ↑ جرجانی، التعریفات، ۱۴۱۲ق، ص۹۵.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۷۴؛ ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، نشرهاجر، ج۱، ص۱۰۵-۱۰۶.
- ↑ جوادی آملی، توحید در قرآن، ۱۳۹۵ش، ص۲۹۳ و ۲۹۴؛ ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، نشرهاجر، ج۱، ص۱۰۵.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۴۶۲.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۴۶۲؛ عبودیت، مصباح، خداشناسی، ۱۳۹۸ش، ص۱۹۳.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۴۶۲.
- ↑ سبحانی، الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۸۵.
منابع
- جرجانی، میر سید شریف، التعریفات، تهران، ناصرخسرو، ۱۴۱۲ق.
- جوادی آملی، عبدالله، توحید در قرآن: تفسیر موضوعی قرآن کریم، تحقیق و تنظیم حیدرعلی ایوبی، قم، اسراء، چاپ هشتم، ۱۳۹۵ش.
- ربانی گلپایگانی، علی، عقاید استدلالی، قم، نشر هاجر، بیتا.
- سبحانی، جعفر، الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم، موسسة الامام الصادق(ع)، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، الرسائل التوحیدیة، بیروت، موسسة النعمان، ۱۴۱۹ق.
- عبودیت، عبدالرسول و مجتبی مصباح، خداشناسی، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۹۸ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش عقاید، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامى، چاپ هفدهم، ۱۳۸۴ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۹۱ش.