فهرست آثار حسن بن موسی نوبختی
فهرست آثار حسن بن موسی نوبختی مجموعه تألیفات و رسالههای حسن بن موسی نوبختی (درگذشت حدود ۳۱۰ق)، متکلم و فیلسوف شیعه، در موضوعاتی چون کلام، فلسفه، امامت، ادیان و مذاهب و علوم طبیعی است. بیش از ۴۰ اثر به او نسبت داده شده که به گفته رجالشناسان، بیشتر آنها از میان رفته و اطلاعات درباره آنها عمدتاً از گزارشهای فهرستنگاران و نقلهای نویسندگان بعدی به دست آمده است.[۱]
ادیان و فرقههای اسلامی:
- فِرَقُ الشِّیعَة: از مشهورترین آثار منسوب به نوبختی[۲] در حوزه فِرَق و مذاهب اسلامی است[۳] که به گفته پژوهشگران، متن آن بهطور کامل باقی مانده است.[۴] براساس منابع، در این کتاب، جریانهای فرقهساز صدر اسلام، با رویکردی تاریخی و عمدتاً بیطرفانه بررسی شده است.[۵]
- الآراءُ وَ الدِّیانات: به گفته ابنندیم، فهرستنگار و محقق بغدادی سده ۴ق، ناتمام بوده و امروزه از میان رفته است.[۶]
آکلامی و امامت:
- با موضوع امامت: «الإِمامَة و الجامِعُ فِی الإِمامَة» که ابنندیم، آن را ناتمام دانسته[۷] و ابنشهرآشوب، محدّث شیعه در قرن ششم قمری[۸] مطالبی از آن نقل کرده است.
- با موضوع کلامی: التَّوْحیدُ الصَّغیر، التَّوْحیدُ الکَبیر، التَّوْحیدُ وَ حُدُوثُ العالَم، الاحْتِجاجُ لِمُعَمَّرِ بْنِ عَبّادٍ وَ نُصْرَةُ مَذْهَبِهِ، فِی الجَبْر، مُخْتَصَرُ الکَلامِ فِی الجَبْر، فِی الخَبَرِ الواحِدِ وَ العَمَلِ بِهِ و التَّنْزیهُ وَ ذِکْرُ مُتَشابِهِ القُرآن.[۹] ابنشهرآشوب به مطالبی از التَّنْزیهُ وَ ذِکْرُ مُتَشابِهِ القُرآن و الإِمامَة استناد کرده است.[۱۰]
- نوبختی آثاری نیز در ردّ دیدگاههای متکلمان و فرقههای مختلف داشته است؛ از جمله الرَّدُّ عَلَی أَبِی الهُذَیْلِ العَلّافِ فِی أَنَّ نَعیمَ أَهْلِ الجَنَّةِ مُنْقَطِع، الرَّدُّ عَلَی أَصْحابِ التَّناسُخ، الرَّدُّ عَلَی أَصْحابِ المَنْزِلَةِ بَیْنَ المَنْزِلَتَیْنِ فِی الوَعید، الرَّدُّ عَلَی أَهْلِ المَنْطِق، الرَّدُّ عَلَی الغُلاة، الرَّدُّ عَلَی المُجَسِّمَة، الرَّدُّ عَلَی المُنَجِّمین، الرَّدُّ عَلَی الواقِفَة و الرَّدُّ عَلَی یَحْیَی بْنِ أَصْفَحَ فِی الإِمامَة.[۱۱]
فلسفی و علوم طبیعی:
- از آثار منسوب به نوبختی در فلسفه و علوم طبیعی میتوان به حُجَجٌ طَبیعِیَّةٌ مُسْتَخْرَجَةٌ مِنْ کُتُبِ أَرِسْطاطالیسَ فِی الرَّدِّ عَلَی مَنْ زَعَمَ أَنَّ الفَلَکَ حَیٌّ ناطِق، شَرْحُ مُجالَسَةٍ مَعَ أَبِی عَبْدِاللَّهِ بْنِ مَمَلَک، اخْتِصارُ الکَوْنِ وَ الفَسادِ لِأَرِسْطاطالیس و الرَّدُّ عَلَی بَطْلَیْمُوسَ فِی هَیْئَةِ الفَلَکِ وَ الأَرْض اشاره کرد. ابنطاووس، از عالمان شیعه در قرن هفتم قمری، نیز از الرَّدُّ عَلَی أَبِی عَلِیٍّ الجُبّائِیِّ فِی رَدِّهِ عَلَی المُنَجِّمین و اثری در ردّ بطلمیوس درباره هیئت فلک و زمین یاد کرده است.[۱۲]
دیگر آثار:
- الاعْتِبارُ وَ التَّمْییزُ وَ الانْتِصار
- الإِنْسان
- الأَرْزاقُ وَ الآجالُ وَ الأَسْعار
- فِی الاسْتِطاعَةِ عَلَی مَذْهَبِ هِشام
- فِی المَرایا وَ جِهَةِ الرُّؤْیَةِ فیها
- المُوَضَّحُ فِی حُروبِ أَمیرِالمُؤْمِنین(ع)
- النَّقْضُ عَلَی أَبِی الهُذَیْلِ فِی المَعْرِفَة
- النَّقْضُ عَلَی جَعْفَرِ بْنِ حَرْبٍ فِی الإِمامَة
- النُّکَتُ فِی الرَّدِّ عَلَی ابْنِ راوَنْدِی
- مَسائِلُ لِلجُبّائِی
- جَواباتُهُ لِأَبِی جَعْفَرِ بْنِ قُبَّة.[۱۳]
- الرَّدُّ عَلَی الغُلاة.[۱۴] که برخی از مورخان و محدّثان اهلسنت نظیر خطیب بغدادی،[۱۵] ذهبی[۱۶] و ابنجوزی[۱۷] مطالبی از این اثر نقل کردهاند.
پانویس
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابنندیم، الفهرست، ۱۳۹۳ق، ص۲۲۵–۲۲۶؛ طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ۱۴۲۰ق، ص۱۲۱؛ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۶۳–۶۴.
- ↑ ابنندیم، الفهرست، ۱۳۹۳ق، ص۲۲۵–۲۲۶؛ طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ۱۴۲۰ق، ص۱۲۱؛ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۶۳–۶۴.
- ↑ رضوی و بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، ص۱۱۰.
- ↑ رضوی و بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، ص۱۱۰.
- ↑ صفری فروشانی، «راهنمای مطالعات فرقه شناسی اسلامی»، ص۱۴۱؛ نوبختی، فِرَقُ الشِّیعَة، ۱۴۰۴ق، ص۱۷–۱۸.
- ↑ ابنندیم، الفهرست، ۱۳۹۳ق، ص ۲۵۱–۲۵۲.
- ↑ ابنندیم، الفهرست، ۱۳۹۳ق، ص۲۲۵–۲۲۶.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۰۴.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۶۳–۶۴؛ ابن ندیم، الفهرست، ۱۳۹۳ق، ص ۲۵۱–۲۵۲.
- ↑ ابنشهرآشوب مازندرانی، مَناقِبُ آلِ أَبِی طالِب، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۶۰؛ ج۳، ص۳۰۴.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۶۳–۶۴؛ ابن ندیم، الفهرست، ۱۳۹۳ق، ص۲۲۵–۲۲۶.
- ↑ ابنطاووس، فرج المهموم فی تأریخ علمآء النجوم، ۱۳۶۸ق، ص۱۲۱–۱۲۲.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۶۳–۶۴؛ ابن ندیم، الفهرست، ۱۳۹۳ق، ص۲۲۵–۲۲۶.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۶۴.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۳۷۷.
- ↑ ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، ۱۴۱۰ق، ج۲۰، ص۳۰۳.
- ↑ ابنجوزی، تلبیس إبلیس، ۱۳۴۰ق، ص۱۰۳.
منابع
- ابنأبیالحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغة، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
- ابنجوزی، عبدالرحمن بن علی، تلبیس إبلیس، قاهره، دار ابنخلدون، ۱۳۴۰ق.
- ابنشهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی، مناقب آلابیطالب علیهمالسلام، قم، نشر علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ق.
- ابنطاووس، علی بن موسی، فرج المهموم فی تأریخ علمآء النجوم، نجف، بیتا، ۱۳۶۸ق.
- ابنندیم، محمد بن اسحاق، کتاب الفهرست، تهران، چاپ رضا تجدد، ۱۳۹۳ق.
- اقبال آشتیانی، عباس، خاندان نوبختی، تهران، انتشارات طهوری، ۱۳۵۷ش.
- خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، ۱۴۱۷ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبد السلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۱۰ق.
- رضوی رسول و علیرضا بهرامی، «نقد جریانشناختی نوبختی در فرق الشیعه»، فصلنامه کلام اسلامی، شماره ۸۵، بهار ۱۳۹۲ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الرجال، قم، چاپ جواد قیومی اصفهانی، ۱۴۱۵ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، قم، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، ۱۴۲۰ق.
- صفری فروشانی، نعمتالله، «راهنمای مطالعات فرقه شناسی اسلامی»، فصلنامه هفتآسمان، شماره ۹-۱۰، بهار و تابستان ۱۳۸۰ش.
- مسعودی، علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، بیروت، دارصعب، بیتا.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، قم، چاپ محمد محییالدین عبدالحمید، ۱۴۰۴ق.
- نجاشی، احمد بن علی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (رجال النجاشی)، قم، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، ۱۴۰۷ق.