مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب

کفاره

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

کَفّاره، جریمه‌ای شرعی در ازای انجام برخی کارهای حرام یا ترک بعضی واجبات. برخی از این جریمه‌ها مالی و برخی عبادی‌اند. مهم‌ترین کفارات عبارتند از: آزاد کردن بنده، سیر کردن یا پوشاندن شصت فقیر، شصت روز روزه (که ۳۱ روز آن پی در پی باشد) و ذبح گوسفند.

از مهمترین عواملی که باعث کفاره می‌شود عبارتند از: کشتن عمدی یا سهوی انسان، باطل کردن عمدی روزه، شکستن عهد و نذر و قسم، و انجام بعضی محرمات[۱] حج و عمره.

فِدْیه که در برابر برخی کارهای غیر حرام واجب می‌شود نیز نوعی کفاره شمرده شده است.

واژه‌شناسی

کفاره از ماده "کفر" و در لغت به معنای پوشاندن آمده است؛[۲] به "کشاورز"، کافر گویند زیرا دانه را زیر خاک پنهان می‌کند.[۳] در آیۀ «وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْکِتَابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَکَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَیئَاتِهِمْ...»[۴] کفاره از ناحیه خدا به معنای چشم‌پوشی از گناهان و برداشتن عقوبت آمده است.[۵] از این جهت کفارات به این نام خوانده می‌شوند که موجب پوشیده شدن و نادیده گرفتن گناهان می‌شوند.[۶][۷]

اصطلاح شرعی

کفاره در اسلام به عبادت خاصی اطلاق می‌شود که برای جریمه برخی گناهان و سقوط یا تخفیف عقوبت اخروی در آن تعیین شده است.[۸] گاهی به جای کفاره از واژه «فدیه» استفاده می‌شود که در اصل به معنای این است که چیزی مقابل و در عوض چیز دیگری قرار گیرد.[۹]

این جریمه‌ها از یک سو کیفری برای فرد متخلف است و از سوی دیگر منافعی برای جامعه دارد، مانند آزاد کردن برده مسلمان و سیر کردن یا لباس پوشاندن به فقیران و مستمندان. در مواردی هم، کفاره به شکل روزه‌داری یا تکرار حج است.

کفاره معین، مرتب و مخیر

اصطلاح فقهی کفاره دارای تقسیماتی است: کفاره مُعَیَّنِه، مُرَتَّبِه و مُخَیّره.

کفاره مخیره، کفاره‌ای است که شارع چند کفاره را مشخص کرده و فرد را در انتخاب یکی از آنها آزاد گذاشته است. اعمال زیر کفاره مخیره دارند: افطار عمدی روزه ماه رمضان، شکستن نذر و عهد و برای آنجا که بانویی، موی سرش را در هنگام سوگواری ببرد. در این موارد مکلف بین چند کفاره مخیر است که عبارتند از: آزاد کردن بنده، دو ماه روزه‌داری پی در پی، به شصت فقیر غذا دادن.[۱۰]
در کفاره معین، فرد انتخابی نداشته و نوع کفاره از طرف شرع تعیین شده است.
در کفاره مُرَتَّبه، از طرف شرع چند نوع کفاره با حفظ ترتیب بین آنها مشخص شده است. چنانچه فرد توانایی انجام کفاره اول را نداشته باشد نوبت کفاره دوم می‌رسد.[۱۱]

نوع دیگری از کفارات، کفاره‌های مخیره و مرتبه هستند که در مرحله اول، مکلف بین ادای یکی از چند کفاره مخیر است و در صورت ناتوانی از آنها، نوبت به کفاره دیگر می‌رسد.[۱۲]

کفاره جمع

در «کفاره جمع» باید سه نوع کفاره با هم ادا شوند: آزاد کردن بنده، دو ماه روزه‌داری پی در پی و به شصت فقیر غذا دادن. کفاره جمع برای این اعمال است: کشتن مؤمنی از روی عمد و شکستن عمدی روزه ماه رمضان به وسیله کار حرامی مانند شراب خوردن.[۱۳]

موارد کفارات

انجام برخی گناهان باعث وجوب کفاره بر انسان می‌شود، برخی از این موارد به فتوای مشهور مراجع تقلید عبارتند از:

کفارات روزه

باطل کردن روزه ماه رمضان: کفاره شکستن عمدی روزه ماه رمضان، آزاد کردن یک بنده یا غذا دادن به شصت فقیر یا دو ماه روزه گرفتن است که ۳۱ روز آن پشت سر هم است.[۱۴]
باطل کردن روزه ماه رمضان با کاری حرام: در صورت شکستن روزه ماه رمضان با کاری حرام (خوردنی حرام، استمنا، زنا،...) باید کفاره جمع پرداخت کند: آزاد کردن یک برده و شصت روز روزه و غذا دادن به شصت فقیر. در زمانی که برده‌ای برای آزاد کردن نباشد این بخش از کفاره ساقط می‌شود.[۱۵]
باطل کردن قضای روزه ماه رمضان: کسی که قضای روزه ماه رمضان را گرفته، اگر بعدازظهر عمداً روزه‌اش را باطل کند باید به ده فقیر، هرکدام یک مُد که تقریباً هفتصد و پنجاه گرم است، طعام دهد و اگر نمی‌تواند، سه روز روزه بگیرد.[۱۶]

کفاره قتل

اگر فردی کسی را به قتل رساند باید جریمه و کفاره این کار خود را بپردازد که در قرآن حکم صورت‌های مختلف آن بیان شده است.[یادداشت ۱]

کشتن عمدی مؤمن: کفاره جمع دارد که عبارتند از: آزاد کردن یک برده، و شصت روز روزه و غذا دادن به شصت فقیر.
کشتن سهوی مؤمن: ابتدا باید بنده آزاد کند و در صورت ناتوانی از آن، دو ماه پی در پی روزه بگیرد و در صورتی که نتواند، شصت فقیر را سیر کند.[۱۷]

شکستن قسم

اگر قسم شرعی بخورد که کاری را انجام دهد یا ترک کند ولی به آن قسم خود عمل نکند باید یک بنده آزاد کند، یا ده فقیر را سیر کند، یا آنان را بپوشاند و اگر هیچکدام را نتوانست سه روز، روزه بگیرد.[۱۸] حکم این کفاره به صراحت در قرآن آمده است. [یادداشت ۲]

شکستن نذر و عهد

کفاره شکستن نذر یا عهد شرعی در فتوای مشهور فقها یکی از این سه کار است: آزاد کردن یک بنده یا غذا دادن به شصت فقیر یا دو ماه روزه گرفتن.[۱۹]

ظِهار

اگر فردی برخلاف دستور قرآن کریم مرتکب ظهار شود، قرآن برای بازگشت وی به همسرش، پرداخت کفاره را شرط دانسته است.[یادداشت ۳] کفاره این کار آزاد کردن یک بنده است، اگر ممکن نبود، دو ماه روزه بگیرد و اگر نتوانست، شصت مسکین را طعام بدهد.[۲۰]

کفارات حج و عمره

در کفارات مربوط به حج، کفاره دو عمل از مناسک حج در آیات قرآن ترسیم شده است:

الف. کفاره تراشیدن سر، قبل از قربانی[۲۱] [۲۲]

ب. کفاره صید در حال احرام[۲۳] [۲۴]

در روایات، کفاره سایر محرمات احرام مانند چیدن ناخن، زدودن موهای بدن، استعمال بوی خوش، پوشاندن سر یا در سایه رفتن برای مردان،... بیان شده است.

زنی که در مصیبت، موی خود را بچیند

کفّاره زنی که موهای خود را در مصیبت چیده یا صورت خود را خراش داده است، آزاد کردن یک بنده یا غذا دادن به شصت فقیر یا دو ماه روزه گرفتن است که ۳۱ روز آن پشت سر هم است.

مردی که در مصیبت، پیراهن خود را پاره کند

مردی که در مصیبت زن یا فرزندش پیراهن خود را پاره کرده باید یک بنده آزاد کند یا ده فقیر را سیر کند یا آنان را بپوشاند و اگر هیچکدام را نتوانست سه روز روزه بگیرد.

فدیه روزه

«فِدْیه» در اصل به معنای این است که چیزی مقابل و در عوض چیز دیگری قرار گیرد.[۲۵] برخی کارها با اینکه حرام نیستند ولی فرد لازم است برای آنها مقداری مال فدیه دهد. از جمله این موارد که قرآن به آن تصریح کرده، پرداخت فدیه روزه برای کسانی است که توان روزه گرفتن ندارند. این فدیه پرداخت حدود ۷۵۰ گرم طعام (مانند گندم) به فقیر است که موارد آن عبارتند از:[یادداشت ۴]

زنان باردار یا شیرده

زن بارداری که روزه گرفتن برای فرزندش و-یا به قولی-برای خودش زیان دارد، یا به بچه‌ای شیر می‌دهد و روزه برای نوزادش و-یا به قولی-برای خودش ضرر دارد، علاوه بر قضای روزه، فدیه می‌پردازد.

بیماری مستمر

کسی که به سبب بیماری نتوانسته روزه بگیرد و بیماری‌اش تا ماه رمضان آینده ادامه داشته، بنابر قول مشهور فقیهان قضای آن ساقط است؛ لیکن باید در ازای هر روز فدیه بپردازد.

پیرمردان و پیرزنان

پیرمرد یا پیرزنی که روزه گرفتن برای او مشقت شدید دارد.

سایر کفارات گناهان

بر اساس روایات، برخی کارها به عنوان کفاره عمومی گناهان و پاک شدن انسان معرفی شده‌اند که برخی از آنها عبارتند از: خوش اخلاقی، راستگویی، شکر نعمت، حیا، فریادرسی مظلومان، صدقه دادن، حج و عمره، صلوات، سجده زیاد، نیکی به پدر و مادر، مداومت بر نماز جماعت و انجام کارهای خیر.[۲۶]

پانویس

  1. محرمات به اموری گفته می‌شود که به مجرد بستن احرام به قصد حج یا عمره، انجام آن بر شخص محرم حرام می‌شود.
  2. جوهری، اسماعیل؛ الصحاح، ج۲، ص۸۰۸ و ابن منظور، محمد؛ لسان العرب، ج۵، ص۱۴۸
  3. المفردات فی غریب القرآن، ص۷۱۴
  4. مائده/۶۵
  5. التبیان فی تفسیر القرآن، ج۳، ص۵۸۴
  6. لسان العرب، ج۵، ص۱۴۸
  7. قطب راوندی، فقه القرآن فی شرح آیات الاحکام، ج۲، ص۲۴۲
  8. نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام، ج۳۳، ص۱۶۷ و خوانساری، احمد؛ جامع المدارک، ج۵، ص۲
  9. مصطفوی، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن، ج۹، ص۴۱و۴۲
  10. کلیات فقه اسلامی، ص۶۵-۶۶.
  11. کلیات فقه اسلامی، ص۶۵-۶۶.
  12. کلیات فقه اسلامی، ص۶۵-۶۶.
  13. تحریر الوسیله ج۲، ص۱۱۵- ۱۱۶.
  14. پورتال انهار
  15. پورتال انهار
  16. پورتال انهار
  17. کلیات فقه اسلامی، ص۶۵-۶۶.
  18. پورتال انهار
  19. پورتال انهار
  20. التبیان فی تفسیر القرآن، ج۹، ص۵۴۱ و المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۱۷۷
  21. «وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ... وَلَاتَحْلِقُوا رُءُوسَکُمْ حَتَّی یبْلُغَ الْهَدْی مَحِلَّهُ فَمَنْ کَانَ مِنْکُمْ مَرِیضًا أَوْ بِهِ أَذًی مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیةٌ مِنْ صِیامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُک...» «و حج و عمره را برای خدا به اتمام برسانید!... و سرهای خود را نتراشید، تا قربانی به محلش برسد (و در قربانگاه ذبح شود)! و اگر کسی از شما بیمار بود، و یا ناراحتی در سر داشت، (و ناچار بود سر خود را بتراشد،) باید فدیه و کفاره‌ای از قبیل روزه یا صدقه یا گوسفندی بدهد...» بقره/۱۹۶
  22. طبرسی، فضلبنحسن؛ تفسیر جوامع الجامع، تحقیق مؤسسۀ نشر اسلامی، قم، اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۱۹۳
  23. «یاأَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَاتَقْتُلُوا الصَّیدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَالنَّعَمِ یحْکُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْکُمْ هَدْیاً بَالِغَ الْکَعْبَةِ أَوْ کَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاکِینَ أَوْ عَدْلُ ذَلِکَ صِیامًا لِیذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ...» «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! در حال احرام، شکار نکنید، و هر کس از شما عمداً آن را به قتل برساند، باید کفاره‌ای معادل آن از چهارپایان بدهد؛ کفاره‌ای که دو نفر عادل از شما، معادل بودن آن را تصدیق کنند؛ و به صورت قربانی به (حریم) کعبه برسد؛ یا (به جای قربانی،) اطعام مستمندان کند؛ یا معادل آن، روزه بگیرد، تا کیفر کار خود را بچشد...» مائده/۹۵
  24. لسان العرب، ج۱۲، ص۵۸۵ و المیزان فی تفسیر القرآن، ج۶، ص۱۳۹ برای تفصیل مباحث باید به کتب فقهی مراجعه شود
  25. مصطفوی، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن، تهران، نشر آثار علامۀ مصطفوی، ۱۳۸۵ش، چاپ اول، ج۹، ص۴۱و۴۲
  26. سایت پرسمان
  1. خداوند در نوع این کفاره می‌فرماید: «...وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِیةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلَی أَهْلِهِ إِلَّا أَنْیصَّدَّقُوا...»نساء/۹۲ «...کسی که مؤمنی را از روی خطا به قتل رساند، باید یک برده مؤمن را آزاد کند و خون‌بهایی به کسان او بپردازد؛ مگر این‌که آنها خون‌بها را ببخشند...» جمله "إِلَّا خَطَأً" در اول آیه، استثناء منقطع است؛ یعنی قتل برای مؤمن جایز نیست، مگر اینکه این عمل از روی اشتباه صورت بگیرد. حال اگر قتلی از روی خطا صورت گرفت، جریمه و کفاره آن را در سه مرحله بیان می‌کند: نخست اینکه، فرد بیگناهی که کشته شده، مؤمن و متعلق به خانواده مسلمان باشد؛ در این صورت برای قاتل هم کفاره واجب است، هم دیه:کفاره، آزاد کردن برده مؤمن است که هزینه آن باید از اموال قاتل باشد؛ دیه، یعنی پرداخت خونبهای مقتول(دیه)، به صاحبان خون(وارثان) که پرداخت آن باید از اموال عاقله (مراد از "عاقله"، پدر، اولاد و کسانی هستند که نزدیکترین شخص به پدر و مادر می‌باشند، و یا نزدیکترین مردان منتسب به پدر فقط هستند کنزالعرفان فی فقه القرآن، ج۲، ص۳۶۸) قاتل باشد. دوم اینکه، مقتول مؤمن باشد، اما وابسته به خاندانی که با مسلمانان دشمنی دارند؛ در این صورت فقط کفاره واجب است (آزاد نمودن برده)، به دلیل مؤمن بودن؛ اما پرداخت دیه به وارثان مقتول واجب نیست، به دلیل کفرشان. سوم اینکه، خاندان مقتول از کفار باشند اما با خاندان قاتل که مسلمان هستند، هم پیمانند؛ در این صورت به خاطر احترام به پیمان و در ذمه بودن کفار، باید خونبهای او را به بازماندگانش بپردازند و برده¬ی مؤمنی را آزاد کنند، به دلیل مؤمن بودن مقتول. در آخر آیه استثنایی بیان کرده به اینکه اگر کسی توان آزاد کردن برده را نداشته باشد، باید دو ماه پی درپی روزه بگیرد.کنزالعرفان فی فقه القرآن، ج۲، ص۳۶۷-۳۶۹
  2. «...فَکَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاکِینَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْیجِدْ فَصِیامُ ثَلَاثَةِ أَیامٍ ذَلِکَ کَفَّارَةُ أَیمَانِکُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ...» «...کفاره این‌گونه قسمها، اطعام ده نفر مستمند، از غذاهای معمولی است که به خانوادهی خود می‌دهید؛ یا لباس پوشاندن بر آن ده نفر؛ و یا آزاد کردن یک برده؛ و کسی که هیچ کدام از اینها را نیابد، سه روز روزه می‌گیرد؛ این، کفاره سوگندهای شماست به هنگامی که سوگند یاد می‌کنید...»
  3. «وَالَّذِینَ یظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ثُمَّ یعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِیرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ یتَمَاسَّا... فَمَنْ لَمْیجِدْ فَصِیامُ شَهْرَینِ مُتَتَابِعَینِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ یسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّینَ مِسْکِینًا...» «کسانی که همسران خود را "ظهار" می‌کنند، سپس از گفته خود باز می‌گردند، باید پیش از آمیزش جنسی باهم، برده‌ای را آزاد کنند... و کسی که توانایی (آزاد کردن برده‌ای) نداشته باشد، دو ماه پیاپی قبل از آمیزش روزه بگیرد؛ و کسی که این را هم نتواند، شصت مسکین را اطعام کند...»مجادله/۳ و ۴
  4. «أَیامًا مَعْدُودَاتٍ... وَ عَلَی الَّذِینَ یطِیقُونَهُ فِدْیةٌ طَعَامُ مِسْکِینٍ» «چند روز معدودی را (باید روزه بدارید!)... و بر کسانی که روزه برای آنها طاقت‌فرساست؛ (همچون بیماران مزمن، و پیرمردان و پیرزنان،) لازم است کفاره بدهند:مسکینی را اطعام کنند.» بقره/۱۸۴

منابع

  • قرآن کریم
  • دانشنامه موضوعی قرآن
  • ابن منظور، محمد؛ لسان العرب، قم، ادب، ۱۴۰۵ق، چاپ اول
  • جوهری، اسماعیل؛ الصحاح، تحقیق احمد عبدالغفور، بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۴۰۷ق، چاپ چهارم
  • خوانساری، احمد؛ جامع المدارک، تعلیق علی اکبر غفاری، تهران، صدوق، ۱۴۰۵ق، چاپ دوم
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات فی غریب القرآن، دمشق بیروت، دارالعلم الدارالشامیه، ۱۴۱۲ق، چاپ اول
  • طبرسی، فضل بن حسن؛ تفسیر جوامع الجامع، تحقیق مؤسسۀ نشر اسلامی، قم، اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۰ق
  • طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق احمد حبیب قصیر، نجف اشرف، امین، بیتا
  • قطب راوندی، سعیدبن هبةالله؛ فقه القرآن فی شرح آیات الاحکام، قم، کتابخانۀ مرعشی نجفی، ۱۴۰۵ق، چاپ دوم،
  • مصطفوی، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن، تهران، نشر آثار علامۀ مصطفوی، ۱۳۸۵ش، چاپ اول
  • نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام، تحقیق محمود قوچانی، تهران، اسلامیه، ۱۳۹۷ق، چاپ ششم