آب چشمه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

آب چشمه، آبی که از زمین به طور طبیعی می‌جوشد و محل جوشش آن را چشمه می‌گویند. احکام چشمه و آب چشمه، در موضوعات مرتبط با طهارت، صلاة و احیاء موات، در کتاب‌های فقهی آمده است.

احکام آب چشمه

  • آب چشمه‌ای که جریان دارد، آب جاری به شمار می‌رود و احکام خاص آن را دارد. درباره الحاق یا عدم الحاق آب چشمه‌ به آب جاری در حالتی که به دلیل کم بودن جریان ندارد، اختلاف است. قول مشهور، این است که آب چشمه اگر به اندازه‌ای کم باشد که جریان نداشته باشد، احکام آب جاری را ندارد.[۱]
  • اگر نجاستی به آب جاری برسد، مقداری از آن که بو یا رنگ یا مزه‌اش به واسطه نجاست تغییر کرده، نجس است و طرفی که متصل به چشمه است اگر چه کمتر از کر باشد پاک است. آب‌های دیگر نهر اگر به‌اندازه کر باشد یا به واسطه آبی که تغییر نکرده به آب طرف چشمه متصل باشد، پاک و گرنه نجس است.
  • آب چشمه‌ای که جاری نیست ولی طوری است که اگر از آن بردارند باز می‌جوشد، حکم آب جاری دارد. یعنی اگر نجاست به آن برسد، تا وقتی بو یا رنگ یا مزه آن به واسطه نجاست تغییر نکرده، پاک است.
  • چشمه‌ای که مثلا در زمستان می‌جوشد و در تابستان از جوشش می‌افتد فقط وقتی که می‌جوشد، حکم آب جاری دارد.[۲]

احکام چشمه

  • استشفا (شفا خواستن و طلب شفا کردن) از چشمه‌های آب گرم، مکروه است. برخی، وضو یا غسل با آن، و برخی دیگر هر نوع استفاده از چنین آب‌هایی را مکروه دانسته‌اند.[۳] در مقابل، بسیاری کراهت را به استفاده از آن به قصد درمان اختصاص داده‌اند.[۴]
  • از موارد مشروعیت نماز استسقا، هنگام خشک یا کم شدن آب چشمه‌هاست.[۵]
  • چشمه‌ای که ملک کسی نیست از مشترکات است و همگان در استفاده از آن یکسانند و اگر کسی به قصد تملّک، آب آن را حیازت کند (مثلا با ظرفی از آن آب بردارد) مالک آب می‌شود.[۶] اگر کسی چشمه‌ای احداث کند، مالک آن می‌شود و کسی بدون اجازه، حق تصرف در آن ندارد.[۷]
  • چشمه احداث شده در زمین موات دارای حریم است. چشمه دو حریم دارد:
  1. محدوده‌ای از اطراف چشمه که در برداشتن آب و اصلاح و تمیز کردن (ریختن گل و خاک چشمه) به طور عادت مورد نیاز است. در این محدوده کسی بدون اجازه حق تصرف ندارد.[۸]
  2. محدوده‌ای که در آن، احداث چشمه برای دیگری ممنوع است؛ هر چند دیگر تصرّفات جایز است. حد آن از چهار طرف بنابر مشهور، هزار ذراع در زمین‌های سست و پانصد ذراع در زمین‌های سخت و محکم است.[۹]
در مقابل، برخی گفته‌اند: حدّ حریم تا جایی است که چشمه جدید زیانی برای آب چشمه موجود نداشته باشد. بنابراین اگر احداث چشمه در فاصله‌ای بیش از هزار ذراع برای آب چشمه موجود زیان‌آور باشد، جایز نیست؛ چنانکه احداث چشمه در فاصله‌ای کمتر از آن در صورت زیان نرساندن، جایز خواهد بود.[۱۰]

پانویس

  1. التنقیح (الطهارة)، ج ۱، ص ۱۱۲، دلیل العروة الوثقی، ج ۱، ص ۶۵.
  2. توضیح المسائل امام خمینی، مسئله ۳۰ تا ۳۳.
  3. مجمع الفائدة، ج ۱۱، ص ۲۸۸ـ۲۸۹، ریاض المسائل، ج ۱۲، ص ۲۴۹؛ معالم الدین (قسم الفقه)، ج ۱، ص ۴۰۲.
  4. کتاب السرائر، ج ۱، ص ۹۵؛ کشف اللثام، ج ۱، ص ۳۸۳؛ جواهر الکلام، ج ۱، ص ۳۳۵
  5. جواهر الکلام، ج ۱۲، ص ۱۵۱ـ۱۵۲
  6. جواهر الکلام، ج ۳۸، ص ۱۲۳ـ۱۲۴
  7. جواهر الکلام، ج ۳۸، ص ۱۱۶؛ منهاج الصالحین (خویی)، ج ۲، ص ۱۶۵.
  8. منهاج الصالحین (خویی)، ج ۲، ص ۱۵۳.
  9. الروضة البهیة، ج ۷، ص ۱۶۲ـ۱۶۳؛ کفایة الاحکام، ج ۲، ص ۵۵۵.
  10. فتاوی ابن الجنید، ص ۲۲۳؛ مختلف الشیعة، ج ۶، ص ۲۰۸.

منابع

  • فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج۳، ص۱۸۰-۱۸۱.
  • نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، دارالکتب الاسلامیه و المکتبه الاسلامیه، تهران، ۱۳۶۲ ـ ۱۳۶۹ش.
  • غروی تبریزی، علی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی (الطهارة)، تقریر: خوئی، ابوالقاسم، دارالهادی للمطبوعات، قم، ۱۴۱۰ق.
  • حلی، حسین، دلیل العروه الوثقی، مطبعة النجف، ۱۳۷۹ق.
  • مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفایده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، موسسة النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، قم، ۱۴۰۳ ۱۴۱۶ق
  • طباطبایی کربلایی، علی بن محمد علی، ریاض المسایل فی بیان الاحکام بالدلایل، موسسة النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، قم، ۱۴۱۲ ۱۴۲۲ق.
  • ابن شهید ثانی، حسن بن زین الدین، معالم الدین و ملاذ المجتهدین، موسسة الفقه للطباعة و النشر، قم، ۱۴۱۸ق.
  • ابن‌ادریس، محمد بن احمد، کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، موسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفه، ۱۴۱۰ق.
  • فاضل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام و الابهام عن قواعد الاحکام، موسسة النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، قم، ۱۴۱۶ ۱۴۲۴ق.
  • خویی، ابوالقاسم، منهاج الصالحین، نشر مدینة العلم، قم، ۱۴۱۰ق.
  • شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، انتشارات داوری، قم، ۱۴۱۰ق.
  • محقق سبزواری، محمد باقر بن محمد مومن، کفایه الفقه، مدرسة صدر مهدوی، اصفهان، (طبع حجری).
  • ابن‌جنید اسکافی، محمد بن احمد، مجموعه فتاوی ابن جنید، گردآوری: اشتهاردی، علی پناه، موسسة النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین، قم، ۱۴۱۶ق.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعه فی احکام الشریعه، موسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفه، ۱۴۱۲ ۱۴۱۹ق.