مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
شناسه ارزیابی نشده

سجده

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

سَجده، اصطلاحی برای عملی عبادی به معنای نهادن پیشانی بر زمین، نشانه خضوع فرد در مقابل خدا، که در فرهنگ اسلامی از برترین عبادات به شمار آمده است. مسلمانان در نمازهای روزانه خود واجب است در هر رکعت دو بار سجده کنند.

بنابر فقه شیعه در نماز تنها سجده‌ بر زمین و روییدنی‌های آن را صحیح است؛ ولی اهل سنت سجده بر فرش و مانند آن را نیز جایز شمرده‌اند. در دیدگاه همه مسلمانان سجده برای غیر خدا حرام است.

جایگاه عبادی سجده

سجده به معنای خضوع، خم شدن و سر فرود آوردن [۱] و در اصطلاح شرعی به معنای نهادن پیشانی بر زمین است.[۲]

۹۲ بار در قرآن درباره سجده سخن گفته شده است. نام یکی از سوره‌های قران «سجده» است؛ آخرین آیۀ این سوره، سجده را وسیله قُرب و نزدیک شدن به خدا معرفی می‌کند. در روایات نیز سجده به عنوان بهترین حالت انسان برای نزدیک شدن به خدا معرفی شده است.[یادداشت ۱]

امام رضا(ع):‌ نزديكترين حال بنده به خداوند عزّ و جلّ زمانى است كه در سجود است

سجده به انسان اختصاص نداشته و همه موجودات و اشیاء خدا را با سجده بر او عبادت می‌کنند.[یادداشت ۲]

علاوه بر سجده نماز، سجده انواعی دیگری نیز دارد مانند:

  • سجده شکر که مستحب است افراد پس از پایان نماز، چه نماز واجب و چه مستحب، رسیدن نعمت جدید، دفع بلا و یا پس از توفیق کار خیر یا ترک گناه، آن رابه جای آورند. [۳]
  • سجده سهو در هنگام فراموشی برخی اجزای نمازهای واجب یا انجام برخی کارها مانند سخن گفتن غیرعمدی در نماز
  • سجده‌های قرآن هنگام خواندن یا شنیدن یکی از آیات سجده دار: ۱۵ سوره سجده، ۳۷ فصلت، ۶۲ نجم و ۱۹ علق

احکام سجده نماز

تمام نمازهای واجب و مستحب در هر رکعت پس از رکوع دو سجده دارند. این دو سجده از ارکان نماز بوده و با ترک عمدی یا سهوی آن نماز واجب باطل می‌شود ولی در نمازهای مستحبی چنانچه سهوا هر دو سجده را فراموش کند نماز باطل نمی‌شود.

کیفیت سجده

نمازگزار باید پس از رکوع و قیام متصل به رکوع بنشیند و هفت عضو یعنی پیشانی، کف دو دست، سر زانوها و سر دو انگشت بزرگ پاها را بر روی زمین بگذارد و ذکر سجده را بگوید. وی پس از گفتن ذکر واجب سجده، سر از سجده بر می‌دارد و پس از لحظاتی که بدن آرام گرفت مجددا اعضای هفت گانه را بر روی زمین قرار داده و ذکر می‌گوید، در پایان این ذکرها مجددا می‌نشیند و بقیه اعمال نماز را ادامه می‌دهد.[۴][۵]

کیفیت سجده فرد ناتوان

كسى كه نمى‌تواند پيشانى را به زمين برساند، بايد به قدرى كه مى‌تواند خم شود و مهر يا چيز ديگرى را كه سجده بر آن صحيح است، روى چيز بلندى گذاشته و طورى پيشانى را بر آن بگذارد كه بگويند سجده كرده است، و نيز بايد كف دست‌ها و زانوها و انگشتان پا را به طور معمول به زمين بگذارد.

كسى كه به هيچ وجه نمى‌تواند خم شود، بايد براى سجده بنشيند و با سر اشاره كند و اگر نتواند بايد با چشم‌ها اشاره نمايد. این افراد اگر مى‌توانند باید مهر را به قدرى بلند كنند كه پيشانى را بر آن بگذارد و اگر نمى‌توانند، فردی دیگر مهر را بلند كند و به پيشانى بگذارد و اگر با سر يا چشم‌ها نمى‌تواند اشاره كند، بايد در قلب نيّت سجده كند و با دست و مانند آن براى سجده اشاره نمايد.

امام خمینی در بیمارستان
نمازگزاری که نمی‌تواند برای سجده سر به زمین بگذارد اگر مى‌تواند باید مهر را به قدرى بلند كند كه پيشانى را بر آن بگذارد و اگر نمى‌تواند، فردی دیگر مهر را بلند كند و به پيشانى او بگذارد

واجبات سجده

  • در سجده باید تمام اعضای هفت گانه بر روی زمین قرار بگیرد
  • ذکر سجده باید در حال آرامش گفته شود.
  • سر برداشتن از سجده نخست و نشستن با آرامش لازم بوده و ترک عمدی آن موجب بطلان نماز است.[۶][۷]
  • کم و زیاد کردن عمدی یک سجده باعث باطل شدن نماز است ولی چنانچه سجده‌ای را فراموش کند و قبل از رکوع رکعت بعد یادش بیاید، لازم است بنشیند و سجده فراموش شده را انجام دهد، پس از پایان نماز نیز دو سجده سهو واجب است؛ ولی اگر بعد از رکوع یادش بیاید نماز را ادامه داده و پس از پایان نماز، علاوه بر قضای سجده فراموش شده دو سجده سهو انجام دهد.

مستحبات سجده

  • گفتن تکبیر هنگام رفتن از رکوع به سجده، پس از بلند شدن از سجده و هنگام رفتن برای سجده دوم.
  • هنگام سجده رفتن از رکوع، مردان نخست دستها و زنان زانوها را بر زمین بگذارند.
  • نهادن بینی بر چیزی که سجده بر آن صحیح است.
  • روبه قبله قرار دادن انگشتان و چسبانیدن آنها- جز انگشت شست- به هم.
  • تکرار ذکر سجده و ختم آن به عدد فرد، همچون سه، پنج و هفت و گفتن ذکر صلوات و طولانی کردن سجده.
  • نشستن به گونه تورّک پس از سجده.(نشستن بر ران چپ و نهادن پشت پای راست بر کف پای چپ)
  • استغفار بین دو سجده هنگام نشستن و آرام گرفتن بدن.
  • مردان هنگام سجده آرنجها را مانند دو بال باز کند و بانوان آرنجها را به پهلو بچسبانند.
  • گذاشتن دستها بر روی رانها هنگام نشستن.
  • بلند کردن زانوها از زمین پیش از دستها هنگام برخاستن از سجده برای قیام.
  • گفتن ذکر «بِحَولِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ أقُومُ وَ أقْعُدُ» هنگام برخاستن جهت قیام.[۸][۹]

ذکر سجده نماز

قال الصادق(ع):
إنّ قَوما أتَوا رسولَ اللّه صلی الله علیه و آله و سلّم فقالوا: یا رسولَ اللّه، اضمَن لَنا علی رَبِّكَ الجَنَّةَ، فقالَ: علی أن تُعِینُونِی بِطُولِ السُّجودِ.
امام صادق(ع) فرمود: گروهی خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم آمدند و عرض كردند: ای رسول خدا، در برابر پروردگارت بهشت را برای ما ضمانت كن. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلّم فرمود: به شرط آن كه شما نیز با سجده‌های طولانی مرا یاری دهید.
أمالی الطوسی: ۶۶۴ / ۱۳۸۹ منتخب میزان الحكمة: ۲۶۴

ذکر خاص سجده، «سُبْحانَ رَبِّی الاَعْلیٰ وَ بِحَمْدِهِ» است. می‌توان سه بار «سُبْحانَ اللّهِ» یا هر ذکر دیگری که حداقل به این مقدار باشد نیز گفت.

شک در انجام سجده

در صورت شک در انجام سجده، لازم است سجده را به جای آورد و در صورتی که بیش از ۵۰% احتمال می‌دهد سجده را انجام داده بنا بر انجام دادن آن می‌گذارد.

محل سجده

نوشتار اصلی: مهر نماز

محل سجده باید پاک و از جنس زمین یا آنچه از زمین می‌روید باشد(به شرط آنکه خوردنی و پوشیدنی نباشد)[۱۰] بنابراین سجده بر کاغذ یا دستمال کاغذی از چوب یا گیاه (به جز پنبه و کتان) صحیح است .[۱۱] بر اساس روایات، برترین سجده‌گاه تربت امام حسین(ع) است.[۱۲]

سجده بر مواد معدنی مانند طلا و نقره و قیر صحیح نیست و بیشتر مراجع تقلید سجده بر سنگهای معدنی مانند عقیق و فیروزه را نیز صحیح نمی‌دانند.[۱۳] اما در حال ضرورت می‌توان بر لباس کتان یا پنبه‌ای سجده کرد و در صورت نبود آن بر هر نوع لباسی، و در صورت نبود آنها در اینکه باید بر پشت دست سجده کرد یا مواد معدنی مانند عقیق، اختلاف نظر وجود دارد.[۱۴]

اهل سنت سجده بر فرش، زیلو و آنچه نجس نباشد را هم جایز می‌دانند.[۱۵] وهابیون سجده شیعیان بر مُهر یا تربت را به بهانه‌هایی مانند شرک، پرستش قبر، تبرک، یا بدعت مورد هجمه قرار داده و در مکانهایی مانند مسجد الحرام و مسجد النبی با آن برخورد تندی می‌کنند.[یادداشت ۳]

جای پیشانی نمازگزار باید از جای ایستادن او بیش از چهار انگشت بسته بلندتر یا پایین‌تر نباشد. سجده‌گاه باید استقرار داشته و تکان نخورد؛ بدین معنا که پیشانی روی آن قرار گرفته و ثبات پیدا کند. بنابر این، سجده بر گِل صحیح نیست.[۱۶]

سجده برای معصومان

سجده برای غیر خداوند حرام است؛ خواه برای معصومان باشد یا غیر ایشان. البته سجده نزد قبر معصومان برای خدا به قصد شکرگزاری بر توفیق یافتن به زیارت قبر ایشان جایز است[۱۷] مگر اینکه باعث بدبینی مخالفان شیعه شده و تصور کنند سجده برای امام است که در اینصورت انجام چنین کاری شرعاً جایز نیست.[یادداشت ۴]

بر اساس آیات قرآن، برادران حضرت یوسف بر وی و فرشتگان بر حضرت آدم(بقره-۳۴) سجده کرده‌اند. اين سجده نوعی احترام و بزرگداشت بود و نه پرستش.[۱۸]

پانویس

  1. المفردات (راغب)، واژه «سجد» ص۳۹۶. لسان العرب، واژه «سجد» ج۳، ص۲۰۴
  2. تحریر الأحکام، ج۱، ص۲۵۳.
  3. العروة الوثقی‌، ج۲، ص۵۸۴-۵۸۵
  4. الحدائق الناضرة، ج۸، ص۲۹۰
  5. جواهر الکلام، ج۱۰، ص۱۶۸-۱۶۹.
  6. الحدائق الناضرة، ج۸، ص۲۹۰
  7. جواهر الکلام، ج۱۰، ص۱۶۸-۱۶۹.
  8. جواهر الکلام، ج۱۰، ص۱۶۹-۱۸۹.
  9. العروة الوثقی، ج۲، ص۵۷۳-۵۷۵.
  10. جامع عباسی، ص ۱۴۶.
  11. جواهر الکلام، ج۸، ص۴۳۰-۴۳۲.
  12. وسائل الشیعه، ج۵، ص۳۶۶.
  13. جواهر الکلام، ج۸، ص۴۱۲.
  14. العروة الوثقی، ج۲، ص۳۹۴-۳۹۵.
  15. الفِقْهُ الإسلاميُّ وأدلَّتُهُ (الشَّامل للأدلّة الشَّرعيَّة والآراء المذهبيَّة وأهمّ النَّظريَّات الفقهيَّة وتحقيق الأحاديث النَّبويَّة وتخريجها)، ج۱، ص۷۳۱. المؤلف: أ. د. وَهْبَة بن مصطفى الزُّحَيْلِيّ، أستاذ ورئيس قسم الفقه الإسلاميّ وأصوله بجامعة دمشق - كلّيَّة الشَّريعة، الناشر: دار الفكر - سوريَّة - دمشق
  16. مستند العروة (الصلاة)، ج۲، ص۱۹۱.
  17. العروة الوثقی، ج۲، ص۵۸۷.
  18. شیعه پاسخ می‌دهد، ص ۱۴۵.
  1. پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «بنده به چیزی با فضیلت‌تر از سجده پنهانی، به خداوند نزدیک نشده است». نهج الفصاحه، ج ۱، ص ۴۶۱
  2. أَ وَ لَمْ یرَوْا إِلی ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَیءٍ یتَفَیؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْیمینِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَ هُمْ داخِرُونَ. نحل/۴۸ و یا در اعمال مسجد بزرگ کوفه می‌خوانیم: «اَنْتَ الّذی سَجَدَ لک شُعاع الشّمس»؛ تو آن خدایی هستی که شعاع شمس (خورشید)، برای تو سجده می‌کند.
  3. آیت الله خویی نمونه‌ای از این برخوردها را در تفسیر خود نقل کرده است. ایشان می‌گوید: در سال ۱۳۵۳ براى حج مشرف شدم، شخصى دانشمند- به نام شيخ زين العابدين- در مسجد النبى مراقب بود هر كس روى مهر سجده مى‌‏كرد مهر او را مى‏‌گرفت. به او گفتم: آيا رسول اللَّه صلى الله عليه و آله و سلم تصرف در مال مسلمان را بدون اذن و رضايت او حرام نكرده است؟ گفت: بلى حرام كرده است. گفتم: پس چرا اموال اين مسلمانان را از آنها به زور مى‏‌گيرى و حال اينكه اينها شهادت به «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ»* و «محمد عبده و رسوله» مى‌‏دهند؟ گفت: اينها مشرک هستند و مهر را بت قرار داده و براى مهر سجده مى‌‏كنند (نه براى خدا). گفتم: حاضر هستى درباره اين موضوع با هم مذاكره كنيم؟ گفت: مانعى ندارد. شروع به صحبت كردم و سرانجام آن شخص از كارى كه مرتكب شده بود عذر خواهى و استغفار كرد. البیان فی تفسیر القران
  4. بر اساس فتاوای مراجع هر کاری که باعث بدبینی و سست نشان دادن مذهب شیعه شود جایز نیست مناسک جامع حج، مکارم، ص ۴۰۲

منابع

  • فرهنگ فقه فارسی، زیر نظر آیت الله سید محمود شاهرودی، انتشارات موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی
  • إرشاد القلوب إلی الصواب(للدیلمی)، دیلمی، حسن بن محمد، ناشر: الشریف الرضی، قم، ۱۴۱۲ق
  • اَلإحتجاج علی أهل اللجاج(للطبرسی)، طبرسی، احمد بن علی، نشر مرتضی، مشهد، ۱۴۰۳ق
  • شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، قم، ۱۴۰۹ق
  • مجیدی، غلام حسین، نهج الفصاحه، چاپ اول، مؤسسه انصاریان، قم
  • مفردات الفاظ القرآن، راغب اصفهانی (م. ۴۲۵ ق.)، به کوشش صفوان عدنان داوودی، اول، دمشق،‌دار القلم، ۱۴۱۲ ق.
  • تحریر الاحکام الشرعیة علی مذهب الامامیه، حسن بن یوسف العلامة الحلی (م. ۷۲۶ ق.)، به کوشش ابراهیم بهادری، اول، قم، مؤسسة الامام الصادق(علیه‌السلام)، ۱۴۲۰ ق.
  • الذکری، محمد بن مکی العامل الشهید الاول (م. ۷۸۶ ق.)، ]بی جا]، ]بی نا]، ]بی تا]، چاپ سنگی.
  • جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، محمد حسن نجفی (م. ۱۲۶۶ ق.)، هفتم، بیروت،‌دار احیاء التراث العربی.
  • مستند العروة الوثقی، تقریرات آیة الله خوئی (م. ۱۴۱۳ ق.)، مرتضی بروجردی، قم، مدرسة‌دار العلم، [بی تا].
  • العروة الوثقی، سید محمد کاظم یزدی (م. ۱۳۳۷ ق.)، پنجم، قم،‌دار التفسیر، اسماعیلیان، ۱۴۱۹ ق.