محارم

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

مَحارِم (جمع مَحرَم) اصطلاحی فقهی، به معنای کسانی است که ازدواج با آنان حرام است و در گفتار عامیانه خویشاوندانی را گویند که احکام حجاب در مورد آنها جاری نیست.

نسب، ازدواج و رضاع از اسباب محرمیت‌اند. محارم و احکام مرتبط با آن در آیات ۲۳ سوره نساء و ۳۱ سوره نور آمده است.

محرمیت

مَحْرَم، از رَحِم گرفته شده و ذو رَحِم به معنای اقارب (نزدیکان) است. محرم به کسانی گفته می‌شود که بین آن‌ها نسبتی وجود دارد و ازدواج میان آنان جایز نیست.[۱][۲]

مَحرَمیت نسبتی طرفینی بین برخی خویشاوندان است که بر اساس آن ازدواج آن‌ها با یکدیگر حرام است. مَحرَم به کسی گفته می‌شود که ازدواج با او حرام است.

در گفتار عامیانه محارم کسانی‌اند که احکام حجاب در مورد آنها جاری نیست از این رو خواهرزن را محرم نمی‌دانند؛ اما در اصطلاح فقهی خواهرزن محرم و ازدواج با او حرام است.

محارم در قرآن و احادیث

در قرآن دو آیه به صراحت به محارم و احکام پوشش نزد محارم اشاره کرد است. آیه ۲۳ سوره نساء به ذکر محارم و حرمت ازدواج با آنها اختصاص دارد.[۳] آیه ۳۱ سوره نور نیز ضمن بیان برخی دستورات به بانوان برخی از محارم آن را بر شمرده است.[۴]

آیات قرآن

نوشتار اصلی: آیه محارم

در آیه ۲۳ سوره نساء فقط به حکم حرمت ازدواج اشاره شده است. این آیه خطاب به مردان است و در آن ۱۲ گروه از بستگان مرد جزو زنانی شمرده شده‌اند که ازدواج با آنان حرام است. در این آیه حکم حرمت ازدواج مرد با مادر، دختر، خواهر، عمه، خاله، دختر خواهر، دختر برادر، مادر رضاعی، مادرزن، دختر همسر(در صورتی که با مادر دختر نزدیکی صورت گرفته باشد)، عروس و خواهرزن آمده است.[۵]

آیه ۳۱ سوره نور خطاب به زنان صادر شده و در آن الزام حجاب در نزد برخی از بستگان برداشته شده و زن می‌تواند نزد آنان بدون حجاب باشد. افراد مذکور در آیه عبارتند از: شوهر، پدر، پدر شوهر، پسر، پسر شوهر، برادر، پسر برادر و پسر خواهر.[۶]

محارم در احادیث

بحث محرمیت در کتاب‌های حدیثی شیعه اغلب در بحث احکام نکاح یا همان ازدواج مطرح شده است. در وسائل الشیعه در کتاب النکاح، احادیث مربوط به ازدواج‌های حرام در ۵ بخش دسته‌بندی شده است. این ۵ بخش با عنوان کسانی که ازدواج با آن‌ها به خاطر نسب، رضاع (شیرخوردن)، مصاهره (ازدواج)، تکمیل عدد (بیش از چهار همسر دائم) و کفر حرام شده است. در این ۵ بخش بیش از ۵۲۰ حدیث جمع‌آوری شده است.[۷]

اسباب محرمیت و اقسام محارم

محارم نسبی

نسبت و خویشاوندی حاصل از تولد یکی از دیگری یا دو نفر از یک فرد واحد را خویشاوندی نسبی می‌گویند و محارم نسبی به کسانی گفته می‌شود که از زمان تولد رابطه محرمیت با آنها برقرار است.

پدر، پدربزرگ، اجداد، پسر، نوادگان، عمو، دایی، برادر، برادرزادگان و خواهرزادگان محارم نسبی زن هستند. مادر، مادربزرگ، جده‌ها، دختر، نوادگان، خاله، عمه، خواهر، خواهرزادگان و برادرزادگان محارم نسبی مرد به شمار می‌روند.[۸]

محارم سببی

در فقه اسلامی افرادی به واسطه سببی غیر از نسب مانند ازدواج و رضاع به شخصی مَحرم می‌شوند.

محارم ناشی از ازدواج

با خواندن صیغه عقد برخی از خویشاوندان مرد بر زن و برخی خویشاوندان زن بر مرد محرم می‌شوند که به آن‌ها محارم سببی می‌گویند.[۹] به وسیله ازدواج، پدرشوهر و جد پدری شوهر بر زن و مادرزن، جد مادری و خواهرزن بر مرد محرم می‌شوند.[۱۰]

رابطه محرمیت همیشگی است یعنی ازدواج با محارم برای همیشه ممنوع است. البته در این حکم خواهر زن استثناء شده است یعنی ازدواج با خواهرزن تا زمانی که زن از مرد جدا نشده باشد، بر مرد حرام است[۱۱] و با جدایی زن از مرد یا مرگ او، مرد می‌تواند با خواهر زن سابق خود ازدواج کند.

محارم ناشی از رِضاع

نوشتار اصلی: رضاع

بین طفل شیرخوار و زنی که او را را شیر داده و برخی خویشاوندان آن زن مانند همسر و فرزندان رابطه محرمیت برقرار می‌شود.[۱۲] البته در فقه اسلامی برای برقراری این رابطه مقرراتی در نظر گرفته شده است:[۱۳] حداقل دفعات شیردهی ۱۰ مرتبه پی‌درپی باشد و در میان این دفعاتْ کودک از زن دیگری شیر نخورد. و دیگر اینکه سن شیرخوار کمتر از ۲ سال باشد. محرمیت به وسیله رضاع تنها از ناحیه مرد حاصل می‌شود. به این صورت اگر زنی که بچه را شیر می‌دهد از شوهر قبلی خود فرزندی داشته باشد، ازدواج فرزندش با شیرخوار حرام نیست.[۱۴]

موارد دیگر

برخی موارد دیگر که سبب محرمیت(حرمت ازدواج) می‌شوند، عبارتند از:

  • سه طلاقه کردن همسر: بنا بر فقه شیعه اگر مردی همسر خود را سه بار طلاق دهد، در این صورت، مرد حق ازدواج مجدد با او را نخواهد داشت مگر پس از مُحَلِّل، و پس از ۹ بار طلاق دادن، بر او حرام ابدی می‌شود.[۱۵]
  • زنی که در عده دیگری است. اگر بین زنی که در عده دیگری است و مردی عقد ازدواج خوانده شود، عقد باطل است و سبب حرمت ابدی آن دو بر هم می‌شود.[۱۶]
  • زنا با زن شوهردار سبب می‌شود که ازدواج آن مرد و زن برای همیشه حرام شود.[۱۷]
  • لواط سبب می‌شود که ازدواج لواط کننده با مادر، دختر و خواهر لواط دهنده حرام شود.[۱۸]
  • کفر و ناصبی بودن را از دیگر اسباب حرمت نکاح دانسته‌اند.[۱۹]
  • لعان؛ لِعان سبب حرمت ابدی زن و شوهر بر یکدیگر می‌شود.

پانویس

  1. ابن اثیر، ج۲، ص۲۱۱-۲۱۲
  2. فیومی، مصباح المنیر، ج۲، ص۱۳۲
  3. نساء-۲۳
  4. نور-۲۱
  5. نساء-۲۳
  6. نور-۲۱
  7. حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۳۶۱- ۵۶۴
  8. نک: امام خمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص۲۶۳-۲۶۴؛ خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ص۱۹۸۸
  9. امام خمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص۲۶۴
  10. نک: خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ص۱۹۸۹
  11. امام خمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص۲۸۰
  12. نک: خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ص۱۹۸۸
  13. نک: امام خمینی، تحریرالوسیله، ج۲، ص۲۶۵
  14. مفید، المقنعه، ص۵۰۲-۵۰۳
  15. مفید، المقنعه، ص۵۰۱
  16. مفید، المقنعه، ص۵۰۱
  17. مفید، المقنعه، ص۵۰۱
  18. مفید، المقنعه، ص۵۰۱
  19. مفید، المقنعه، ص۵۰۰

منابع

  • ابن اثیر، مبارک بن محمد جزری، النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، قم.
  • امام خمینی، تحریرالوسیلة‌، مؤسسه مطبوعات دارالعلم‌، قم، بی‌تا.
  • خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، انتشارات دوستان، تهران، ۱۳۷۷ش.
  • فیومی، احمد بن محمد مقری، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، منشورات درالرضی، قم، بی‌تا.
  • مفید، محمد بن محمد، المقنعه، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ق.