سوره فاتحه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
سورهٔ فاتحه بقره
سوره فاتحه.jpg
شماره سوره: ۱
جزء : ۱
نزول
ترتیب نزول: ۵
مکی/مدنی: مکی
اطلاعات آماری
تعداد آیات: ۷
تعداد کلمات: ۲۹
تعداد حروف: ۱۴۳
سوره حمد به خط میرعماد

سوره فاتحه یا حمد نخستین سوره قرآن کریم، ملقب به ام الکتاب. این سوره از سوره‌های «قصار» است که در عین اختصار، بنا بر روایات، در معنا بزرگ و «ام الکتاب» و اساس قرآن است. سورهٔ فاتحه، در نمازهای واجب و مستحب خوانده می‌شود و محتوای اصلی آن، توحید و سپاس خداوند است.

خواندن سورهٔ حمد، در موارد بسیاری، از جمله پس از نمازهای واجب، بر بالین بیمار و هنگام گذاشتن مرده در قبر، مستحب است. در عرف ایرانیان، این امر توسعه داده شده و در یادکردِ اموات و برای آمرزش آنان، سوره فاتحه می‌خوانند.

معرفی

  • نام‌ها و سبب نامگذاری

نام اصلی این سوره، فاتحة الکتاب است؛ به این جهت که اولین سوره قرآن است و قرآن با آن گشوده می‌گردد؛ و از آن رو که قرائت آن در نمازها، واجب است؛ همچنین به این علت که نخستین سوره‌ای است که فرود آمده است.

این سوره به سبع المثانی و ام القرآن هم معروف است.[۱]

به علت ارزش و اهمیت خاص این سوره، بیش از بیست نام برای آن ذکر شده است که مشهورترینِ آنها عبارتند از: حمد، ام القرآن، سبع المثانی، کنز، اساس، مناجات، شفاء، دعا، کافیه، وافیه، راقیه(یعنی پناه‌دهنده).[۲]

  • محل و ترتیب نزول

سوره حمد یا فاتحه، بر خلاف تمام سوره‌های دیگر، دو بار نازل شده است: یک بار در مکه و بار دیگر در مدینه؛ به همین جهت، به آن مثانی هم می‌گویند؛ البته از آن رو که اولین بار در مکه نازل شده، آن را سورهٔ مکی می‌خوانند. این سوره، نخستین سوره قرآن به ترتیب مصحف و پنجمین سوره به ترتیب نزول است.

  • تعداد آیات و کلمات

سوره فاتحه ۷ آیه، ۲۹ کلمه و ۱۴۳ حرف دارد. این سوره به لحاظ لفظ و حجم، از سوره‌های کوچک قرآن یا «‌مفصلات‌» است و در میان مفصلات نیز از سوره‌های «‌قصار‌» به شمار می‌آید. بر طبق روایات، این سوره در عین اختصار، در معنا بزرگ و «‌ام الکتاب‌» و اساس قرآن است. در فقه شیعه، سورهٔ حمد در هر یک از نمازهای واجب و مستحب دو بار خوانده می‌شود.[۳]

اهمیت

این سوره در زندگی دینی و فرهنگی مسلمانان اهمیت فراوان دارد. آنها این سوره را در نمازهای پنجگانه، ده بار (بر طبق شیعه امامیه) و ۱۷ بار (بر طبق اهل سنت) قرائت می‌کنند.[۴]

محتوا

محتوای اصلی سورهٔ حمد، توحید و سپاس خداوند است. در این سوره از اوصاف خدا، اوصاف و نشانه‌های بندگان صالح خدا، تبیین مسئله هدایت و صراط مستقیم در قالب دعا و ابراز تنفر از کج‌روی و گمراهی سخن به میان آمده است.[۵] اين سوره را می‌توان به دو بخش تقسيم کرد: بخشى که از حمد و ثناى خدا سخن می‌گويد و بخشى که نيازهاى بنده را مطرح می‌کند. بر پایهٔ حدیثی از پیامبر (ص)، خداوند فرموده است: من سوره حمد را ميان خود و بنده‌‏ام تقسيم كرده‌ام؛ نيمى از آن براى من، و نيمى براى بندهٔ من است.[۶]

محتوای سوره فاتحه[۷]
 
 
 
 
آداب ستایش و بندگی خدا
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
گفتار دوم؛ آیه ۵-۷
وظایف بندگان در برابر خدا
 
گفتار اول؛ آیه ۲-۴
دلایل شایستگی خداوند برای پرستش
 
مقدمه؛ آیه ۱
به نام خدای دارای همه کمالات
 
 
 
 
 
 
 
 
 
وظیفه اول؛ آیه ۵
پرستش و بندگی خدا
 
دلیل اول؛ آیه ۲
ربوبیت گسترده خدا
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
وظیفه دوم؛ آیه ۵
یاری خواستن از خدا
 
دلیل دوم؛ آیه ۳
رحمت بی‌کران خدا
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
وظیفه سوم؛ آیه ۶-۷
درخواست هدایت از خدا
 
دلیل سوم؛ آیه ۳
رحمت پیوسته خدا
 
 
 
 
 
 
 
 
 
دلیل چهارم؛ آیه ۴
مالکیت خدا در روز جزا
 


احکام

  • آموختن[۸] و درست‌خواندن سوره حمد [۹] و قرائت آن در رکعت اوّل و دوم نمازهای واجب و مستحب، بر مکلَّف واجب است.[۱۰]
  • نمازگزار در رکعت سوم و چهارم، بین خواندن حمد و تسبیحات اربعه مخیَّر است. در اینکه بهتر، خواندن حمد است یا تسبیحات اربعه، اختلاف است.[۱۱]
  • گفتن «أَعُوذُ باللّه‌ِ مِنَ الشَّیطانِ الرَّجِیمِ»، پیش از تلاوت حمد در رکعت اوّل نماز، مستحب[۱۲] و گفتن آمین در پایان آن در نماز، حرام و موجب بطلان نماز است.[۱۳]
  • اکتفا به حمد در نافله‌ای که در آن قرائت سوره خاصی وارد نشده، جایز است.[۱۴]
  • تلاوت سورهٔ حمد در موارد بسیاری، از جمله بر بالین بیمار،[۱۵] هنگام گذاشتن مرده در قبر[۱۶] و برداشتن تربت از حائر حسینی [۱۷] مستحب است.

تلاوت «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ»، در نماز امام زمان(ع)

نوشتار اصلی: نماز امام زمان

برخی از منابع حدیثی، خواندن نمازی را سفارش کرده‌اند که در آن آیه «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» صد بار تکرار می‌شود. در این نماز که به نماز امام زمان شهرت دارد، در هر رکعت، در سوره حمد، این آیه صد بار خوانده می‌شود.[۱۸]

قطب الدین راوندی و سید بن طاووس از جمله راویان حدیث نماز امام زمان(ع) هستند.[۱۹]

تفسیرها

این سوره علاوه بر اینکه در تفسیرهای شامل کل قرآن، تفسیر شده است، تفسیرهای مستقلی نیز دارد؛ از جمله:

  1. العروة الوثقی در تفسیر سوره حمد [چاپ سنگی]، اثر شیخ بهائی؛[۲۰]
  2. اع‍ج‍ازال‍ب‍ی‍ان‌ ف‍ی‌ ت‍ف‍س‍ی‍ر ام‌ال‍ق‍رآن‌، اثر ص‍درال‍دی‍ن‌ ق‍ون‍وی‌، با تصحیحِ ج‍لال‌ال‍دی‍ن‌ آش‍ت‍ی‍ان‍ی‌؛[۲۱]
  3. پ‍رت‍وی‌ از ت‍ف‍س‍ی‍ر س‍وره‌ ح‍م‍د، ی‍ا ل‍م‍ع‍ةٌ ف‍ی‌ ت‍ف‍س‍ی‍ر ال‍ح‍م‍د، اثر م‍ح‍م‍دک‍اظم‌ (ع‍م‍ادال‍دی‍ن‌) ج‍زای‍ری‌؛[۲۲]
  4. ت‍ف‍س‍ی‍ر س‍وره‌ م‍ب‍ارک‍ه‌ ح‍م‍د، اثر سید عزالدین حسینی زنجانی؛[۲۳]
  5. ف‍ات‍ح‍ه‌‌ال‍ک‍ت‍اب‌: ت‍ف‍س‍ی‍ر س‍وره‌ ش‍ری‍ف‍ه‌ ح‍م‍د، اث‍ر سید عبدالحسین دستغیب.[۲۴]
  6. ت‍ف‍س‍ی‍ر س‍وره‌ ح‍م‍د، اثر امام خمینی.[۲۵]

فاتحه‌خوانی

از آنجا که در احادیثی از پیامبر (ص) و اهل بیت (ع)، قرائت قرآن برای مردگان، توصیه شده است،[۲۶] در مراسم ختم اموات یا بر سر قبر آنان، شرکت‌کنندگان، برخی از سوره‌های قرآن را قرائت می‌کنند. به علت آنکه در اینگونه موارد، غالباً سوره حمد خوانده می‌شود، به این عمل، فاتحه‌خوانی می‌گویند. واژه فاتحه‌خوانی گاهی برای مجالس ختم اموات هم به کار می‌رود.

فضیلت و خواص

پیامبر (ص) سورهٔ فاتحه را بهترین سوره قرآن دانسته و فرموده است: در تورات و انجیل و زبور و قرآن، سوره‌ای مانند آن نازل نشده است. بنا بر حدیث دیگری از پیامبر (ص)، ثواب قرائت سوره فاتحه، برابر با ثواب قرائت دو سوم قرآن و ثواب صدقه‌دادن به همه مؤمنان است.[۲۷] امام جعفر صادق (ع) هم درباره سوره فاتحه فرموده است که هر کس آن را قرائت کند، خداوند راه رسیدن به خیر دنیا و آخرت را برای او باز می‌کند. او همچنین فرموده است که اسم اعظم خدا در این سوره تقسیم شده است.[۲۸] شیخ مفید در کتاب اختصاص حدیثی نقل می‌کند که در آن، پیامبر (ص) در پاسخ به پرسشی دربارهٔ پاداش قرائت سورهٔ فاتحه، ثواب آن را برابر با پاداش قرائت همه کتاب‌های آسمانی معرفی کرده است.[۲۹]

متن و ترجمه سوره

سوره حمد
بِسْمِ اللَّـهِ الرَّ‌حْمَـٰنِ الرَّ‌حِيمِ﴿١﴾
اَلْحَمْدُ لِلَّـهِ رَ‌بِّ الْعَالَمِينَ ﴿٢﴾ الرَّ‌حْمَـٰنِ الرَّ‌حِيمِ ﴿٣﴾ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ﴿٤﴾ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ﴿٥﴾ اهْدِنَا الصِّرَ‌اطَ الْمُسْتَقِيمَ ﴿٦﴾ صِرَ‌اطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ‌ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ ﴿٧﴾
به نام خداوند رحمتگر مهربان(١)
ستايش خدا را كه پروردگار جهانيان، (٢) [خداوند] رحمتگر مهربان، (٣) مالك [و پادشاه‏] روز جزا [است‏]. (٤) تو را مى‏ پرستيم تنها و بس، بجز تو نجوييم يارى ز كس. (٥) به راه راست ما را راهبر باش، (٦) راه آنهايى كه برخوردارشان كرده ‏اى، همانان كه نه درخور خشم ‏اند و نه گمگشتگان. (٧)


سوره پیشین:
سوره فاتحه سوره پسین:
سوره بقره

سوره‌های مکیسوره‌های مدنی
١.فاتحه ٢.بقره ٣.آل‌عمران ٤.نساء ٥.مائده ٦.انعام ٧.اعراف ٨.انفال ٩.توبه ١٠.یونس ١١.هود ١٢.یوسف ١٣.رعد ١٤.ابراهیم ١٥.حجر ١٦.نحل ١٧.اسراء ١٨.کهف ١٩.مریم ٢٠.طه ٢١.انبیاء ٢٢.حج ٢٣.مؤمنون ٢٤.نور ٢٥.فرقان ٢٦.شعراء ٢٧.نمل ٢٨.قصص ٢٩.عنکبوت ٣٠.روم ٣١.لقمان ٣٢.سجده ٣٣.احزاب ٣٤.سبأ ٣٥.فاطر ٣٦.یس ٣٧.صافات ٣٨.ص ٣٩.زمر ٤٠.غافر ٤١.فصلت ٤٢.شوری ٤٣.زخرف ٤٤.دخان ٤٥.جاثیه ٤٦.احقاف ٤٧.محمد ٤٨.فتح ٤٩.حجرات ٥٠.ق ٥١.ذاریات ٥٢.طور ٥٣.نجم ٥٤.قمر ٥٥.الرحمن ٥٦.واقعه ٥٧.حدید ٥٨.مجادله ٥٩.حشر ٦٠.ممتحنه ٦١.صف ٦٢.جمعه ٦٣.منافقون ٦٤.تغابن ٦٥.طلاق ٦٦.تحریم ٦٧.ملک ٦٨.قلم ٦٩.حاقه ٧٠.معارج ٧١.نوح ٧٢.جن ٧٣.مزمل ٧٤.مدثر ٧٥.قیامه ٧٦.انسان ٧٧.مرسلات ٧٨.نبأ ٧٩.نازعات ٨٠.عبس ٨١.تکویر ٨٢.انفطار ٨٣.مطففین ٨٤.انشقاق ٨٥.بروج ٨٦.طارق ٨٧.اعلی ٨٨.غاشیه ٨٩.فجر ٩٠.بلد ٩١.شمس ٩٢.لیل ٩٣.ضحی ٩٤.شرح ٩٥.تین ٩٦.علق ٩٧.قدر ٩٨.بینه ٩٩.زلزله ١٠٠.عادیات ١٠١.قارعه ١٠٢.تکاثر ١٠٣.عصر ١٠٤.همزه ١٠٥.فیل ١٠٦.قریش ١٠٧.ماعون ١٠٨.کوثر ١٠٩.کافرون ١١٠.نصر ١١١.مسد ١١٢.اخلاص ١١٣.فلق ١١٤.ناس


پیوند به بیرون

قرائت سوره فاتحه

پانویس

  1. قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه: بهاءالدین خرمشاهی، ذیل سوره فاتحه.
  2. خرمشاهی، بهاء الدین، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ج۲، ص۱۲۳۶.
  3. خرمشاهی، بهاء الدین، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ج۲، ص۱۲۳۶
  4. قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه نامه: بهاءالدین خرمشاهی، ذیل سوره فاتحه.
  5. خرمشاهی، بهاء الدین، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ج۲، ص۱۲۳۶.
  6. مكارم شيرازى، ناصر، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۷.
  7. خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، چ۱، ۱۳۹۲ش.
  8. نجفی، جواهرالکلام‌، ۱۴۰۴ق، ج۹، ص۳۰۰.
  9. علامه حلّى، تذكرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۱۳۵.
  10. نجفی، جواهرالکلام‌، ۱۴۰۴ق، ج۹، ص۲۸۴-۲۸۶.
  11. نجفی، جواهرالکلام‌، ۱۴۰۴ق، ج۹، ص۳۱۹-۳۳۱.
  12. امام ‌خمينى، توضیح المسائل(مُحَشّی)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۵۵۹، مسئلهٔ۱۰۱۷.
  13. نجفی، جواهرالکلام‌، ۱۴۰۴ق، ج۱۰، ص۲-۱۱.
  14. طباطبايى يزدى، ‌العروة الوثقى، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۰۱.
  15. طباطبايى يزدى، ‌العروة الوثقى، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۱۷.
  16. طباطبايى يزدى، ‌العروة الوثقى، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۱۱۹.
  17. حرّ عاملى، وسائل الشيعة، ۱۴۰۹ق، ج۱۴، ص۵۳۱.
  18. سید ابن طاووس، جمال الأسبوع، چاپ اول، ص۲۸۰؛ سید بن طاووس، مهج الدعوات، ص۲۹۴؛ کفعمی، البلد الأمین، ۱۴۱۸ق، ص۱۶۴؛ قطب الدین راوندی، الدعوات، ۱۴۰۷ق، ص۸۹.
  19. سید ابن طاووس، جمال الأسبوع، چاپ اول، ص۲۸۰؛ سید بن طاووس، مهج الدعوات، ص۲۹۴؛ قطب الدین راوندی، الدعوات، ۱۴۰۷ق، ص۸۹.
  20. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1044618
  21. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1260671
  22. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/492348
  23. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/726676
  24. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/535503
  25. http://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&id=597218
  26. علامه مجلسی، بحار الأنوار، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م، ج۹۹، ص۳۰۰.
  27. طبرسى، مجمع البيان فى تفسير القرآن، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۸۸.
  28. نوری طبرسی، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق،ج۴، ص۳۳۰.
  29. شیخ مفيد، الإختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۳۹.

منابع

  • حرّ عاملى، محمد بن حسن، تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة‌، قم: قم: مؤسسه آل البيت،چاپ اول، ۱۴۰۹ق.‌
  • حلّى، حسن بن يوسف بن مطهر اسدى،‌ تذكرة الفقهاء، قم:‌ مؤسسه آل البيت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.‌
  • خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، قم: نشر نشرا، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
  • خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، تهران: دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.
  • سید ابن طاووس، رضی الدین علی، جمال الأسبوع بکمال العمل المشروع، قم: دار الرضی، چاپ اول، بی‌تا.
  • طباطبايى يزدى، سيدمحمدكاظم، العروة الوثقى فيما تعم به البلوى(المحشّٰى)، قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.‌
  • طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البيان فى تفسير القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
  • قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند، تهران، دارالقرآن الکریم، ۱۴۱۸ق/۱۳۷۶ش.
  • قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه نامه، بهاءالدین خرمشاهی، تهران، جامی، نیلوفر، ۱۳۷۶ش.
  • قطب الدین راوندی، سعید بن هبة الله، الدعوات(سلوة الحزین)، قم، انتشارات مدرسه امام مهدی(عج)، ۱۴۰۷ق.
  • کفعمی، ابراهیم بن علی، البلد الأمین و الدرع الحصین، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۸ق.
  • مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، تحقیق سيدابراهيم ميانجي و محمدباقر بهبودی، دارالاحیاء التراث، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م.
  • مفيد، محمد بن محمد، الإختصاص، تحقیق علی اکبر غفارى و محمود محرمى زرندى، قم، المؤتمر العالمى لالفية الشيخ المفيد، ۱۴۱۳ق.‏
  • مكارم شيرازى، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
  • موسوى ‌خمينى، سيد روح الله، توضیح المسائل(مُحَشّی)، تحقی سيد محمد حسين بنى هاشمى خمينى‌، قم: ‌دفتر انتشارات اسلامى، چاپ هشتم، ۱۴۲۴ق.‌
  • نجفی، محمد حسن، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، تحقیق عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
  • نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، آل البیت(ع)، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
  • منبع بخش احکام: فرهنگ فقه فارسی