مقاله نامزد خوبیدگی

رضاع

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

رِضاع، به معنای شیردادن است که از آن در باب‌های مختلف فقه بحث می‌شود. رضاع سبب مَحْرمیت می‌شود و به کسانی که از راه آن مَحْرم می‌شوند، محارم رضاعی می‌گویند. برای شیردهی در منابع حدیثی، فقهی و حقوقی آداب، احکام و قوانین ویژه‌ای آمده است.

مفهوم

رضاع به معنای مکیدن شیر از پستان است.[۱] و در اصطلاح فقهی به شیردادن به کودک گفته می‌شود. رضاع همچنین از اسباب محرمیت است.[۲] به شیردادنی که محرمیت را به دنبال دارد، محرمیت رضاعی می‌گویند.

جایگاه در منابع

مسئله رضاع و برخی از احکام آن، در آیه رضاع آمده است.[۳] همچنین قرآن، ازدواج با محارم رضاعی را حرام کرده و برخی از آنها را برشمرده است.[۴] در منابع حدیثی نیز روایاتی ذیل «باب الرضاع» آمده است.[۵] فقیهان از رضاع در باب‌های طهارت،[۶] صوم،[۷] تجارت،[۸] نکاح،[۹] شهادات،[۱۰] حدود و دیات[۱۱] سخن گفته‌اند. ماده‌های ۱۰۲۴ و ۱۱۷۶ قانون مدنی ایران به رضاع و محرمیت رضاعی اختصاص یافته است.[۱۲]

محرمیت رضاعی

نوشتار اصلی: محرمیت رضاعی

محرمیت رضاعی، نوعی خویشاوندی است که بر اثر شیردادن با شرایط خاصی میان دو نفر یا بیشتر ایجاد می‌شود و بر اساس آن ازدواج با آنها حرام است.[۱۳] در ادبیات فقهی از کودکی که شیر زن دیگری را خورده، به «مرتضع»، از زن شیردهنده به «مرضعه» و از صاحب شیر (مردی که زن شیرده از او باردار شده است) به «فحل» یا «صاحب لبن» یاد می‌شود.[۱۴]

احکام شیردهی

به گفته صاحب جواهر، بیشتر فقیهان شیعه، شیر دادن مادر به کودک را واجب نمی‌دانند و معتقدند مادر در شیردهی فرزندش اولویت دارد[۱۵] و می‌تواند در ازای آن از پدر او مزد دریافت کند.[۱۶] البته برخی همچون صاحب جواهر دادن آغوز(نخستین شیر) را به کودک توسط مادر واجب می‌دانند.[۱۷]

زنی که بچه شیر می‌دهد، برخی از احکام شرعی نسبت به او صورت ویژه‌ای پیدا می‌کند و اجرای برخی از آنها به زمان دیگری موکول می‌گردد؛ مثلا اجرای حد و قصاص برای زن شیرده، در صورتی که دایه‌ای برای طفل پیدا نشود، تا پایان دوره شیردهی به تأخیر می‌افتد.[۱۸] همچنین در صورتی که روزه به او یا شیرخوار، ضرر برساند در زمان شیردهی روزه بر او واجب نیست.[۱۹] [یادداشت ۱]

بنا به گفته صاحب جواهر، بیشتر فقیهان شیعه بر این عقیده‌اند چیزی که با ادرار پسربچه‌ شیرخوار نجس می‌شود، با یک بار آب ریختن روی آن پاک می‌گردد.[۲۰]

مدت شیردهی

بنابر آیات قرآن، مدت کامل شیردهی دو سال قمری است.[۲۱] البته فقیهان کمتر و بیشتر آن را تا چند ماه جایز دانسته‌اند.[۲۲] بر پایه روایتی از امام صادق، اگر مدت شیردهی کمتر از ۲۱ ماه باشد به فرزند ظلم شده است.[۲۳]

آداب شیردهی

در روایات آدابی برای شیردهی بیان شده است. در برخی از این روایات شیر مادر بر دیگر شیرها مقدم[۲۴] و از آن به عنوان مفیدترین شیر برای کودک یاد شده است.[۲۵] از امام صادق روایت شده که از هر دو پستان به کودک شیر دهید، زیرا در یکی از آنها غذا و در دیگری آب است.[۲۶]

همچنین در احادیث به نقش شیر در تربیت و سرشت کودک اشاره شده است. از این‌رو در انتخاب دایه سفارش‌هایی از سوی معصومان صورت گرفته است. آنان از انتخاب احمق، زنی که چشمش معیوب است[۲۷] و همچنین زنی که شیر او که از راه غیر شرعی به وجود آمده[۲۸] به عنوان دایه، نهی کرده‌اند. در روایتی از امام علی نقل شده دایه‌ای برای کودک خود برگزینید که صورت و سیرت او نیکو باشد، زیرا طفل در سیرت و صورت به دایه شبیه می‌شود.[نیازمند منبع] برخی از فقهیان نیز گفته‌اند زنانی که دارای جمال و کمال هستند برای شیردهی کودکان بر دیگران اولویت دارند.[۲۹]

همچنین برخی توصیه می‌کنند که مادر فرزندش را با وضو شیر دهد.[نیازمند منبع]

قوانین حقوقی

بر اساس ماده ۱۱۷۶ قانون مدنی ایران، مادر مجبور نیست به فرزند خود شیر بدهد مگر در صورتی که تغدیه طفل به غیر شیر مادر ممکن نباشد.[۳۰] همچنین از نظر حقوقی شیر دادن حق مادر است و پدر یا دیگری نمی‌تواند مانع او شود.[۳۱] در قانون مدنی ایران شرایطی برای تحقق محرمیت رضاعی بیان شده است.[۳۲]

پانویس

  1. فراهیدی، العین، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۱۷، ذیل واژه رضع
  2. ر. ک. محقق حلی، شرائع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۲۶.
  3. سوره بقره، آیه۲۳۳.
  4. سوره نساء، آیه ۲۳.
  5. برای نمونه. ر. ک. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۰-۴۱؛ شیخ صدوق، من لایحضر الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۳۷۵-۳۸۰؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۰، ص۳۲۱.
  6. برای نمونه: نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۱۶۷.
  7. طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۲۸۵؛ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۵۶-۵۷.
  8. برای نمونه: ر. ک. ابن براج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۴۸۱.
  9. برای نمونه ر. ک. شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۲۰۵؛ ابن براج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۴۸۱.
  10. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۹، ص۳۴۴.
  11. برای نمونه: ر. ک. نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۳، ص۳۱۳.
  12. منصور، قانون مدنی، ۱۳۸۹ش، ص۱۸۶-۱۸۷، ماده ۱۰۴۶، ص۲۰۷، ماده ۱۱۷۶.
  13. برای نمونه ر. ک: محقق حلی، شرایع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۲۶-۲۲۸؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۹، ص۲۶۴-۳۰۹.
  14. برای نمونه: ر. ک. شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۹۳.
  15. نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۱، ص۲۸۰.
  16. نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۱، ص۲۷۲.
  17. نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۱، ص۲۷۳.
  18. نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۱، ص۳۳۷.
  19. طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۲۸۵؛ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۵۶-۵۷.
  20. نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۱۶۷.
  21. سوره بقره، آیه۲۳۳.
  22. نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۱، ص۲۷۷.
  23. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۰.
  24. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۰.
  25. شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۳۴.
  26. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۰.
  27. شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۳۴.
  28. شیخ صدوق، من لایحضر الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۴۷۹.
  29. سیستانی، توضیح المسائل، مساله ۲۵۰۶.
  30. منصور، قانون مدنی، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۷، ماده ۱۱۷۶.
  31. کاتوزیان، حقوق مدنی خانواده، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۳۸۱
  32. منصور، قانون مدنی، ۱۳۸۹ش، ص۱۸۶-۱۸۷، ماده ۱۰۴۶.
  1. اگر برای یکی از آن دو ضرر داشته بشد، روزه بر او واجب نیست؛ اما باید آنها را قضا کند بر اساس نظر مشهور فقیهان شیعه در صورتی که روزه برای شیرخوار ضرر داشته باشد، علاوه بر قضای روزه، به ازای هر روز باید یک مد طعام نیز بپردازد و در صورتی که برای خود زن ضرر داشته باشد، بنا بر مشهور فقط قضا واجب است.

منابع

  • ابن براج، عبدالعزیز، المهذب، تصحیح: جمعی از محققان تحت اشراف آیت الله سبحانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۶ق.
  • سید یزدی، العروة الوثقی مع التعلیقات، تعلیقه: امام خمینی و دیگران، قم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی‌طالب علیه السلام، ۱۴۲۸ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا علیه السلام، تصحیح: مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، ۱۳۷۸ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضر الفقیه، تصحیح: علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، تصحیح: علی خراسانی و دیگران، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۷ق.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، تصحیح: سید محمدتقی کشفی، تهران، المکتبة المرتضویة لاحیاء الآثار الجعفریة، ۱۳۸۷ق.
  • فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، قم، نشر هجرت، ۱۴۰۹ق.
  • کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی خانواده، تهران، مؤسسه نشر یلدا، ۱۳۷۵ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • محقق حلی، جعفر بن حسین، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تصحیح: عبدالحسین محمد علی بقال، قم، مؤسسه اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
  • منصور، جهانگیر، قانون مدنی با آخرین اصلاحیه‌ها و الحاقات همراه با قانون مسؤلیت مدنی، تهران، نشر دیدار، ۱۳۸۹ش.
  • نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، تصحیح: عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.