عیدگاه
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
عیدگاه یا مُصلّا، مکانی در بیرون شهر است که نماز عید در آن برگزار میشود. این مکان همچنین محل نحر شتران در عید قربان نیز بوده است. در زمان پیامبر اکرم(ص)، مصلای ایشان در مدینه، زمینی باز و بدون سقف در جنوب غرب مسجدالنبی بود که به «مَناخه» معروف بود و بارانداز شتران و محل برگزاری بازار مدینه بهشمار میرفت.
اهمیت و جایگاه عیدگاه از آن جهت است که نماز عید در فضای باز و زیر آسمان خوانده میشود. در روایات بیان شده است که نماز عید در جایی خوانده میشود که بر سر نمازگزار سقفی جز آسمان نباشد. پیامبر(ص) نخستین نماز عید را در سال ۲ هجری قمری در مدینه و در محل مناخه برگزار کرد.
عیدگاهها در زمان پیامبر(ص) شامل هشت محل نمازگزاردن ایشان در سالهای مختلف بود که بعدها برای بزرگداشت این مکانها، به دستور عمر بن عبدالعزیز در قرن دوم قمری، بر روی هر مصلّا، بنایی ساخته شد. امروزه از میان آن هشت مسجد، تنها سه مسجد «غمامه»، «علی بن ابیطالب» و «ابوبکر» باقی مانده است.
در فقه، برای عیدگاه شرایط مکانی خاصی تعیین نشده و همان شروط عمومی مکان نمازگزار مانند مباح بودن، پاکی محل سجده، ایمنی از خطر، ارتفاع مناسب و امکان انجام حرکات نماز کافی است. خواندن نماز عید در فضای باز و سجده بر زمین، از نظر فقها مستحب دانسته شده است.
ماهیت عیدگاه
عیدگاه و محلی در بیرون شهر که در آنجا نماز عید فطر میخوانند و یا محلی در بیرون هر شهر (از شهرهای اسلامی) که در آنجا به روز عید قربان، شتر نحر کنند یا حیوانات دیگری را قربانی کنند.[۱] عیدگاه در لغت به مکان برپایی نماز عید یا نمازگاه عید [۲] و در اصطلاح، مُصَلّای پیامبر(ص) در مدینه، زمین باز و بدون ساختمانی بود در جنوب غربی مسجدالنبی.[۳] به این منطقه مَناخه میگفتند که بارانداز شتران و محل برگزاری بازار مدینه بود.[۴]
اهمیت و جایگاه عیدگاه
به گفته جعفریان در شهرهای اسلامی سه نوع مسجد وجود داشته و دارد: نخست، مسجد محل، که برای نمازهای روزانه مورد استفاده قرار میگیرد؛ دوم، مسجد جامع، که برای نماز جمعه است و سوم، مسجد عیدگاه یا مصلاّ.[۵] سوّمین مسجد، برای برگزاری نماز عید و نماز باران ساخته میشود و به دلیل آن که جمعیت شرکت کننده در آن زیاد است، در خارج از محدوده شهر، در یک فضای باز بنا میشود.[۶] عیدگاه به طور معمول، محیطی وسیع _حتی بدون دیوار_ بوده و محلی برای محراب _گاه به صورت موقت_ در آن مشخص میشده است.[۷]
برخی از روایات حکایت از آن دارد که عیدگاه در جایی است که سقف نداشته باشد و نماز عید در مکان بیسقف اقامه میشود؛ سید بن طاووس در اقبال، روایتی از امام کاظم(ع) نقل کرده است: «نماز عيد فطر در جايى خوانده مىشود كه بر بالاى سر نمازگزار سقفى به جز آسمان نباشد».[۸] او در توضیح روایت میگوید که آسمان به منزله كعبه دعا است و اين منزلت برای آسمان به واسطه ساكنان آن اعمّ از فرشتگان و ارواح پيامبران است.[۹]
روایتی از ابوسعید خدری نقل شده که پیامبر اکرم(ص)، روز عید فطر و قربان به مصلّا میرفت و پس از اقامه نماز عید به ایراد خطبه نماز عید میپرداخت.[۱۰]
همچنین روایت شده که امام علی(ع) در روز عید از منزل تا محل برگزاری نماز در بیرون شهر (کوفه)، پیوسته تکبیر میگفت.[۱۱]
نخستین عیدگاهها در زمان پیامبر(ص)
گفته شده پیامبر(ص) نخستین نماز عید را در سال ۲ هجری قمری در مدینه[۱۲] و در صحرا و در محلی که بهنام «مَناخه» بود،[۱۳] خواند. مناخه در جنوب غربی مسجدالنبی، قرار دارد[۱۴] و پیامبر(ص) در سالهای مختلف، عیدگاهها را در مکانهای مختلفی قرار میدادند.[۱۵] در برخی روایات آمده است که پیامبر(ص) در اعیاد فطر و قربان به این ترتیب نماز خواندند:
- سال اول: در «حارَّهُ الدُّوس»، نزد خانه ابن ابی الجنوب (مسجد القشله که به دست وهابیان تخریب شد)؛
- سال دوم: نزدیک خانه فردی به نام حکیم (مسجد غمامه کنونی)؛
تصویری از درب ورودی مسجد غمامه - سال سوم: نزدیک خانه عبداللَّه بن درَّه المزنی، از اصحاب رسول الله(ص) و از افراد وفد [یادداشت ۱] قبیله مزینه (مسجد عمر بن خطاب کنونی)؛
- سال چهارم: نزدیک خانههایی بود که در کنار محلّه الحناطین قرار داشتند (مسجد مالک بن سنان که در توسعه دوران سعودی تخریب گردید)؛
- سال پنجم: در کنار خانه ابی یسار، (مسجد عثمان بن عفان که در توسعه سعودی خراب شد).
- سال ششم: نزدیک دارالشفاء. (مسجد علی بن ابی طالب(ع) کنونی).
- سال هفتم: در مکان قلعه بنی زریق، در گوشه چپ. (مسجد بلال بن رباح که در توسعه سعودی خراب شد).
- سال هشتم: در محلّ سکونت محمد بن عبداللَّه بن کثیر بن صلت. (مسجد ابوبکر بن ابی قحافه کنونی).
- سال نهم: در مسجد مصلّا (مسجد غمامه کنونی).[۱۶]
مساجد ساخته شده در عیدگاهها
برای بزرگداشت و حفظ نمازگاه پیامبر(ص) در عیدگاهها، مساجدی ساختند که تعداد آن ها به ۸ مسجد رسید.[۱۴] طبق برخی منابع، این ساخت و سازها در دوران حکومت عمر بن عبدالعزیز (۹۹-۱۰۱ق) بوده است و او دستور داده بر هر مصلّا و نمازگاهی که پیامبر خدا(ص) در آن نماز گزارده، بنایی بسازند.[۱۷]
امروز تنها ۳ مسجد از عیدگاههای زمان پیامبر(ص) باقی است:[۱۸]
مسجد غَمامه
مسجد غمامه تا اواخر قرن نهم هجری قمری، محل برگزاری نماز عید بوده است [۱۹] و با نامهای مسجد اِستِسقاء[۲۰][یادداشت ۲] و مسجد مُصَلّا[۲۱] نیز شناخته میشود؛ زیرا پیامبر(ص) در آن نماز عید را برپا میکرد.[۲۲] غَمامه بهمعنای ابر است[۲۳] دو روایت مشهور درباره نامش دارد که حکایت از آن دارد که این مکان سقف نداشته است: پیامبر(ص) هنگام نماز در آن، ابر بر سرش سایه افکند[۲۴] یا پس از نماز استسقاء، ابری ظاهر شد و باران بارید.[۲۵]
مسجد علی بن ابی طالب
مسجد امام علی بن ابی طالب در محل مناخه[یادداشت ۳]، در فاصله ۳۰۰ متری مسجدالنبی و ۱۲۲ متری مسجد غمامه، قرار دارد.[۲۶] به گفته رسول جعفریان، اين مسجد محل اقامه نماز عيد توسط امام علی(ع) است، آن هم زمانی که عثمان در محاصره مخالفانش بود و آن حضرت نماز را اقامه کرد.[۲۷]
مسجد ابوبکر
بهگفته علیاصغر قائدان نویسنده کتاب تاریخ آثار اسلامی مکه و مدینه، پیامبر(ص) در سال هشتم هجری قمری، نماز عید را در اندکی پایینتر از مسجد غمامه اقامه کردند و همچنین از ابن عطا نقل شده است که پیامبر(ص) بر نجاشی پادشاه حبشه که در کشور خود از دنیا رفته بود، در این محل نماز گزاردند.[۲۸] ابوبکر نیز در دوران خلافت خود، در این مکان نماز عید اقامه میکرد، از این رو مسجدی که در آن مکان ساختند، به نام مسجد ابوبکر بن ابیقحافه معروف شد.[۲۹]
عیدگاه در فقه
در فقه نسبت به عیدگاه و کیفیت و کمیت مکان آن، مکان خاصی را شرط ندانسته و همانند شروط دیگر مکان نمازگزار همانند مباح بودن مکان و غصبی نبودن آن [۳۰] ثابت و بیحرکت بودن[۳۱] و امکان تمام کردن نماز وجود داشته باشد؛ یعنی مکان نباید شرایطی مانند ازدحام جمعیت داشته باشد که مانع از انجام کامل نماز شود.[۳۲]همچنین حرمت بقا در مکان نداشته باشد و مکان نباید در معرض خطر جانی و آسیب به بدن باشد مثلاً زیر سقف در حال فرو ریختن و یا در محل وقوع جنگ صحیح نمیباشد.[۳۳]
فقها همچنین در مکان نمازگزار، امکان انجام حرکات نماز [۳۴] و پاک بودن محل سجده[۳۵] و ارتفاع مناسب[۳۶] و جلوتر نبودن از قبر معصومان را برای نمازگزاران شرط دانستهاند.[۳۷] برخی نیز قائل به ترتیب نماز در مکان میباشند به این معنا که برای مردان، باید مکانی انتخاب شود که زن مساوی یا جلوتر از او نماز نخواند.[۳۸]
در رسالههای توضیح المسائل[۳۹] و کتابهای حدیثی شیعه، احادیث زیادی درباره مکانهای مستحب برای نماز عید نقل شده است.[۴۰] فقیهان با استناد به این روایات، نماز عیدین در مکانهایی که سقف ندارند را دارای ثواب بیشتری میدانند.[۴۱] به عقیده محمدحسن نجفی، مستحب است که نمازگزار در نماز عید بر زمین سجده کند.[۴۲]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه دهخدا، ذیل واژه «عیدگاه».
- ↑ دهخدا، لغتنامه دهخدا، ذیل واژه «عیدگاه».
- ↑ سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی،۲۰۰۱م، ص۱۲۲.
- ↑ عبدالغنی، المساجد الاثریه فی المدینة النبویه، ۱۴۱۵ق، ص۲۲۳.
- ↑ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۷۹ش، ص۲۸۸.
- ↑ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۷۹ش، ص۲۸۸.
- ↑ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۷۹ش، ص۲۸۹-۲۸۸.
- ↑ ابن طاووس، إقبال الأعمال، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۸۵.
- ↑ ابن طاووس، إقبال الأعمال، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۸۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۹، ص۱۹۴؛ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۷۹ش، ص۲۸۸.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۸، ص۱۱۸؛ متقی الهندی، کنزالعمال، ۱۴۱۳ق، ج۷، ص۸۸.
- ↑ قائدان، تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، ۱۳۸۵ش، ص۲۵۸.
- ↑ حسنی، سیری در اماکن سرزمین وحی، ۱۳۷۱ش، ص۵۸.
- ↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ قائدان، تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، ۱۳۸۵ش، ص۲۷۹.
- ↑ المنقری، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، بیتا، ج۳، ص۴؛ قائدان، تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، ۱۳۸۵ش، صص۲۸۰-۲۷۹.
- ↑ المنقری، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، بیتا، ج۳، ص۴؛ قائدان، تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، ۱۳۸۵ش، صص۲۸۰-۲۷۹.
- ↑ سمهودی، اخبار مدینه، ۱۳۷۶ش، ص۴۳۹؛ قائدان، تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، ۱۳۸۵ش، ص۲۷۹.
- ↑ قائدان، تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، ۱۳۸۵ش، ص۲۷۹.
- ↑ «مسجد غمامه، محل سایه ابر بر رسول اکرم(ص) در مدینه منوره»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ نجفی، مدینهشناسی، ۱۳۸۶ش، ص۲۳۴.
- ↑ سمهودی، اخبار مدینه، ۱۳۷۶ش، ص۴۳۹.
- ↑ خویلد، المساجد و الاماکن الاثریه، ۱۴۲۰ق، ص۹.
- ↑ شهیدی، عرشیان، ۱۳۸۳ش، ص۱۰۲.
- ↑ حسینی شیرازی، موسوعة استدلالیه فی الفقه الاسلامی، ۱۴۰۷ق، ج۴۶، ص۱۱۷.
- ↑ نجفی، مدینهشناسی، ۱۳۸۶ش، ص۲۳۴.
- ↑ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۷۹ش، ص۲۹۰.
- ↑ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۷۹ش، ص۲۹۰.
- ↑ قائدان، تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، ۱۳۸۵ش، ص۲۸۳.
- ↑ قائدان، تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، ۱۳۸۵ش، ص۲۸۳.
- ↑ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۷۴-۵۷۵؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۸، ص۲۷۶؛ کاشف الغطاء، أنوار الفقاهة کتاب الصلاة، ۱۴۲۲ق، ص۸۶؛ حائری، کتاب الصلاة، ۱۴۰۴ق، ص۸۱.
- ↑ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۸۴؛ حائری، کتاب الصلاة، ۱۴۰۴ق، ص۱۰۷؛ کاشف الغطاء، أنوار الفقاهة: کتاب الصلاة، ۱۴۲۲ق، ص۹۶-۹۷؛ خمینی، تحریرالوسیلة، دارالعلم، ج۱، ص۱۵۱.
- ↑ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۸۵.
- ↑ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۸۵
- ↑ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۸۵.
- ↑ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۸۶؛ کاشف الغطاء، أنوار الفقاهة کتاب الصلاة، ۱۴۲۲ق، ص۹۵-۹۶.
- ↑ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹، ج۱، ص۵۸۶.
- ↑ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۸۵.
- ↑ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۸۵.
- ↑ بنیهاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۴۸۲-۵۱۰.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۸، ص۱۱۸؛ متقی الهندی، کنزالعمال، ۱۴۱۳ق، ج۷، ص۸۸.
- ↑ خمینی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بیتا، ج۲، ص۲۲۸.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۱، ص۳۷۴.
یادداشتها
منابع
- ابن طاووس، علی بن موسی، إقبال الأعمال، تهران، دار الكتب الإسلاميه، ۱۴۰۹ق.
- المنقری، نصر بن مزاحم، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، قم، مكتبة آية الله المرعشي النجفي، بیتا.
- بنیهاشمی خمینی، محمدحسن، توضیح المسائل (مراجع)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- جعفریان، رسول، آثار اسلامی مکه و مدینه، تهران، مشعر، ۱۳۷۹ش.
- حائری، عبدالکریم، کتاب الصلاة، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- حسنی، علیاکبر، سیری در اماکن سرزمین وحی، تهران، مشعر، ۱۳۷۱ش.
- حسینی شیرازی، سید محمد، موسوعه استدلالیه فی الفقه الاسلامی، قم، موسسه الفکر الاسلامی، ۱۴۰۷ق.
- خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بیتا.
- خویلد، عبدالرحمن، المساجد و الاماکن الاثریه، تهران، مشعر، ۱۴۲۰ق.
- دهخدا، لغتنامه دهخدا، ذیل واژه «عیدگاه».
- سمهودی، علی بن عبدالله، اخبار مدینه، تهران، مشعر، ۱۳۷۶ش.
- سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، تحقیق قاسم السامرائی، لندن، موسسه الفرقان،۲۰۰۱م.
- عبدالغنی، محمد الیاس، المساجد الاثریه فی المدینه النبویه، مدینه منوره، مطابع الرشید، ۱۴۱۵ق.
- قائدان، اصغر، تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، تهران، مشعر، ۱۳۸۵ش.
- متقی الهندی، علی بن حسام، کنز العمّال فی سنن الاقوال و الافعال، بیروت، مؤسسة الرساله، ۱۴۱۳ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مسجد غمامه، محل سایه ابر بر رسول اکرم(ص) در مدینه منوره، خبرگزاری شبستان، تاریخ انتشار: ۱۳۹۹/۳/۱۹. «مسجد غمامه، محل سایه ابر بر رسول اکرم(ص) در مدینه منوره»، خبرگزاری شبستان.
- نجفی، حسن بن جعفر (کاشف الغطاء)، أنوار الفقاهة: کتاب الصلاة، نجف اشرف، مؤسسه کاشف الغطاء، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- نجفی، محمدباقر، مدینهشناسی، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش.
- نجفی، محمدحسن بن محمدباقر، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، تحقیق عباس قوچانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.
- یزدی، سید کاظم طباطبایی، العروة الوثقی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.