شجاعت
شجاعت از فضائل اخلاقی و به معنای دلیری و دلاوری است.[۱] در تعریف دیگر، حالتی دانسته شده است که انسان در انجام کارهای دشوار ترسی به خود راه ندهد.[۲] همچنین شجاعت به برخورداری از قوت قلب در رویارویی با دشمن و تحمل دشواری‌ها تعریف شده است.[۳]
در منابع اخلاقی، شجاعت «استقامت و اعتدال در قوه غضبیه» معرفی شده است؛ به این معنا که انسان تحت فرمان عقل از افراط در تهور و تفریط در ترس مصون بماند و قدرت روحی و غضب خود را مهار کند.[۴] بر این اساس، شجاعت حد میانه تهور و جبن است.[۵] تهور به معنای انجام رفتارهایی است که به نابودی جسم و جان می‌انجامد و از نظر شرع و عقل باید از آن پرهیز کرد.[۶] آیه ۱۹۵ سوره بقره نیز از افکندن خویش به هلاکت نهی کرده است.[۷] در مقابل، جبن به معنای خودداری از اقدام در مواردی است که عقل و شرع انجام آن را لازم می‌دانند.[۸]
شجاعت یکی از چهار فضیلت اخلاقی برتر، در کنار حکمت، عدالت و عفت، شمرده شده است.[۹][۱۰] در سخنان منسوب به امام علی(ع) نیز شجاعت با پیروزی مرتبط دانسته شده است.[۱۱]
قرآن در توصیف پیامبر اسلام(ص) و همراهان او، آنان را در برابر کافران «اشداء» معرفی کرده است.[۱۲] در این آیه، تعبیر «اشداء علی الکفار» بر شدت و استواری آنان در برابر کافران دلالت دارد.[۱۳] در آیه ۳۹ سوره احزاب نیز از پیامبرانی یاد شده است که رسالت‌های الهی را ابلاغ می‌کنند و از غیر خدا نمی‌ترسند.[۱۴] در سوره بقره، طالوت به سبب برخورداری از دانش و توان جسمانی برای فرمانروایی برگزیده شده است.[۱۵] در تفسیر این آیه، توان جسمانی طالوت با توانایی او برای مقابله با دشمن مرتبط دانسته شده است.[۱۶] در آیه ۵۴ سوره مائده نیز گروهی از مؤمنان به فروتنی در برابر مؤمنان و عزت و استواری در برابر کافران توصیف شده‌اند.[۱۷] در سوره صف نیز مؤمنان به ایستادگی منسجم در راه خدا تشبیه شده‌اند.[۱۸]
در روایات، شجاعت از مکارم اخلاق اختصاص‌یافته به پیامبران(ع) دانسته شده است.[۱۹] همچنین شجاعت از صفات امامان معصوم(ع) معرفی شده است.[۲۰]
فقهای شیعه نیز شجاعت را از معیارهای افضلیت در امامت[۲۱] و از شرایط امام جمعه[۲۲] و از صفات لازم برای فرماندهی جنگ دانسته‌اند.[۲۳] فقیهان استفاده از آلات موسیقی برای ایجاد شجاعت و تقویت روحیه سپاهیان را جایز دانسته‌اند.[۲۴]
در متون اخلاقی و روایی، شجاعت دارای مراتب و جلوه‌های گوناگون دانسته شده است. شجاعت در میدان نبرد،[۲۵] غلبه بر نفس اماره و هوای نفس،[۲۶] صبر در برابر مشکلات،[۲۷] مبارزه با رذائل اخلاقی[۲۸] و مقابله با باورهای بی‌اساس و سنت‌های مألوف، از جمله این موارد شمرده شده‌اند.[۲۹] در روایتی از امام صادق(ع) نیز میدان جنگ محل شناخت شجاعت معرفی شده است.[۳۰] همچنین در منابع روایی، صداقت،[۳۱] صبر و بردباری،[۳۲] استحکام در دین،[۳۳] عزت،[۳۴] غیرت،[۳۵] مدارا با دوستان،[۳۶] حق‌گویی،[۳۷] تقوا[۳۸] و ظلم‌ستیزی از نشانه‌های شجاعت دانسته شده‌اند.[۳۹]
در روایات، سرکشی،[۴۰] بی‌احتیاطی،[۴۱] ظلم،[۴۲] ریا و خودنمایی،[۴۳] و غرور[۴۴] از جمله عواملی معرفی شده‌اند که می‌توانند شجاعت را از حالت اعتدال خارج کنند.
پانویس
- ↑ دهخدا، لغت نامه، ۱۳۷۷ش، ذیل واژه شجاعت.
- ↑ انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۹۰ش، ذیل واژه شجاعت.
- ↑ شریف مرتضی، رسائل، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۲۷۴؛ فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۱۶.
- ↑ ابن‌مسکویه، تهذیب الاخلاق، بیروت، ج۱، ص۱۱۷، ۱۲۰، ۲۱۲.
- ↑ فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۱۶.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، ۱۹۶۷م، ج۱، ص۲۴۲.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۹۵.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، ۱۹۶۷م، ج۱، ص۲۴۳.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، ۱۹۶۷م، ج۱، ص۸۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۷۲.
- ↑ لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، ۱۳۷۶ش، ص۵۰.
- ↑ سوره فتح، آیه ۲۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۲۹۷.
- ↑ سوره احزاب، آیه ۳۹.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۴۷.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۵۰۶.
- ↑ سوره مائده، آیه ۵۴.
- ↑ سوره صف، آیه ۴.
- ↑ ابن‌شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۳۶۲.
- ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۱۳.
- ↑ حلبی، الکافی فی الفقه، ۱۴۰۳ق، ص۱۰۱؛ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۳۹۷.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۳۶.
- ↑ ابن ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۶.
- ↑ کاشف الغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۳۸۰.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۵۰۶.
- ↑ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۳۹۵.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، ۱۹۶۷م، ج۱، ص۱۱۱؛ شهید ثانی، الرسائل، ۱۴۲۱ق، ص۶۲.
- ↑ ری‌شهری، میزان الحکمه، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۱۴۱۳.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۸ش، ج۲۰، ص۱۴۲–۱۴۳.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۵، ص۲۲۹.
- ↑ لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، ۱۳۷۶ش، ص۴۱۷.
- ↑ ابن‌شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۲۲۶.
- ↑ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۵۵۷.
- ↑ تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۳۸.
- ↑ لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، ۱۳۷۶ش، ص۲۰۷.
- ↑ ابن‌شعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۲۲۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۲۳۴.
- ↑ صدوق، الامالی، ۱۳۷۶ش، ص۲۰.
- ↑ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۴۰۷.
- ↑ برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۱، ص۱۷.
- ↑ لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، ۱۳۷۶ش، ص۱۸۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۲۳۹.
- ↑ کوفی اهوازی، الزهد، ۱۴۰۲ق، ص۶۳.
- ↑ تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۴۱۰ق، ص۲۷۹.
منابع
- ابوالصلاح حلبی، تقی بن نجم، الکافی فی الفقه، اصفهان، کتابخانه عمومی امام امیر المؤمنین علیه‌السلام، ۱۴۰۳ق.
- ابن‌ادریس، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۰ق
- ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، مصحح علی اکبر غفاری، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۰۴ق.
- ابن‌مسکویه، احمد بن محمد، تهذیب الاخلاق، بیروت، مکتبة الثقافة الدینیة، بی‌تا.
- امام خمینی، سید روح‌الله، تحریر الوسیله، قم، دارالعلم، ۱۳۷۹ش
- انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، انتشارات سخن، ۱۳۹۰ش.
- برقی، احمد بن محمد، المحاسن، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۱ق.
- تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، مصحح سید مهدی رجائی، قم،دار الکتاب الإسلامی، ۱۴۱۰ق
- دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
- ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، قم، دارالحدیث، ۱۴۱۶ق/۱۳۸۵ش.
- شریف مرتضی، علی بن حسین، رسائل، قم، دارالقرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
- شهید ثانی، زین العابدین، رسائل الشهید الثانی، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۲۱ق.
- صدوق، محمد بن علی، الامالی، تهران، انتشارات کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، قم، انتشارات داوری، ۱۳۸۵ش.
- صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، مصحح مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، ۱۳۷۸ش.
- صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، مصحح علی اکبر غفاری، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، نشر اسلام، ۱۳۷۸ش.
- عبده، محمد، شرح نهج البلاغه، تحقیق:محمّد محيى الدين عبد الحميد، مصر، مطبعة الإستقامة، بی تا.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، ۱۴۱۴ق.
- فیض کاشانی، محسن، مفاتیح الشرایع، قم، انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۱ق.
- کاشف الغطاء، جعفر بن حضر، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۲۲ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران،دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- کوفی اهوازی، حسین بن سعید، الزهد، مصحح غلامرضا عرفانیان یزدی، قم، المطبعة العلمیة، ۱۴۰۲.
- لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، مصحح حسین حسنی بیرجندی، قم، دارالحدیث، ۱۳۷۶ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۸۸ش.
- نراقی، مهدی، جامع السعادات، مصحح محمد کلانتر، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۹۶۷م.
پیوند به بیرون