مصارف زکات

مصارف زکات مواردی است که زکات در آن‌ها هزینه می‌شود. بر اساس آیه ۶۰ سوره توبه، این مصارف، هشت گروه را شامل می‌شود: فقیران، مساکین، بدهکاران، در راه‌ماندگان، متصدیان امور زکات، بَردگان (برای آزادسازی)، مُؤلّفة قلوبِهم (کافران و مخالفانی که با دریافت زکات، به اسلام علاقه‌مند می‌شوند) و هر کار خیر و عام‌المنفعه.

بر پایه منابع فقهی، گیرندهٔ زکات در غیر از مؤلفة قلوبهم، باید شیعهٔ دوازده‌امامی باشد، نَفقه‌اش بر پرداخت‌کننده واجب نباشد و آشکارا مرتکب گناه کبیره نشود. همچنین اگر سیّد است، نمی‌تواند از غیرسید زکات بگیرد.

جایگاه

مصارف زکات در فقه اسلامی به مواردی گفته می‌شود که زکات باید در آن موارد هزینه شود.^[۱] فقیهان^[۲] و مفسران،^[۳] بر اساس آیه ۶۰ سوره توبه مصارف زکات را هشت مورد برشمرده‌اند. برخی مفسران، واژه «إِنَّمَا» در این آیه را بیانگر انحصار مصرف زکات در همین موارد هشت‌گانه دانسته‌اند.^[۴] وضعِ قانونِ زکات و تعیینِ مصارفِ آن، در راستای رفعِ مشکلاتِ اقتصادی و فقرزدایی از جامعهٔ مسلمانان دانسته‌ شده است.^[۵]

﴿إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ۝٦٠﴾ [توبه:60]﴿صدقات تنها به تهیدستان و بینوایان و متصدیان [گردآوری و پخش] آن و کسانی که دلشان به دست آورده می‌شود و در [راه آزادی] بردگان و وامداران و در راه خدا و به در راه مانده اختصاص دارد [این] به عنوان فریضه از جانب خداست و خدا دانای حکیم است ۝٦٠﴾

مصارف هشت‌گانه زکات

در منابع فقهی مصارف هشت‌گانه زکات به شرح زیر بیان شده است:^[۶]

فقیران؛ کسانی که در تأمین مخارج سالیانهٔ خود و خانواده‌شان ناتوان هستند.^[۷]
مساکین؛ افرادی که وضعیت معیشتی‌شان از فقرا سخت‌تر است^[۸] و نیاز خود را نیز ابراز نمی‌کنند.^[۹]
عامِلین؛ کسانی که از طرف حاکم اسلامی یا مرجع تقلید مسئول جمع‌آوری، نگهداری، حسابرسی و توزیع زکات هستند.^[۱۰]
مُؤَلَّفة قلوبِهم؛ غیرمسلمانان یا افراد کم‌ایمانی که با دریافت کمک مالی، دلشان به اسلام متمایل می‌شود یا در حمایت از جامعهٔ اسلامی همراهی می‌کنند.^[۱۱]
فی الرّقاب؛ (آزادسازی بردگان)؛ در گذشته (عصر برده‌داری) برای خرید و آزادیِ بردگان استفاده می‌شد.^[۱۲]
غارمین؛ بدهکارانی که از ادای دیْن خود ناتوان بوده و بدهی آن‌ها در راه گناه نباشد.^[۱۳]
ابن سبیل (در راه‌ماندگان)؛ مسافرانی که در سفر درمانده و توانایی مالیِ رسیدن به مقصد را ندارند.^[۱۴]
فی سبیل‌الله (در راه خدا)؛ هر کار خیر و عام‌المنفعه‌ای که موجب تقویت دین و جامعه اسلامی شود؛ مانند ساخت مسجد یا احداث پل.^[۱۵] برخی فقیهان «فی سبیل‌الله» را منحصر در جهاد دانسته‌اند.^[۱۶]

احکام و شرایط مصارف زکات

فقیهان احکام و شرایطی را برای مصارف زکات بیان نموده‌اند،^[۱۷] برخی از آنها عبارت‌اند از:

شرایط گیرندهٔ زکات: گیرنده زکات باید شیعه دوازده‌امامی باشد^[۱۸] (مگر در مورد مُؤَلفة قلوبهم)^[۱۹] و آشکارا مرتکب گناه کبیره نشود.^[۲۰] همچنین اگر فقیر است، نباید واجب‌النفقهٔ پرداخت‌کننده باشد.^[۲۱]
پرداخت زکات به سادات: پرداخت زکاتِ واجب از سوی غیرسادات به سادات، جایز نیست؛^[۲۲] اما در زکات مستحبی (صدقات) مانعی ندارد.^[۲۳]
حفظ کرامت گیرندهٔ زکات: هرچند نیت در پرداخت زکات شرط است،^[۲۴] اما اعلامِ آن به گیرنده ضرورتی ندارد؛^[۲۵] حتی برای حفظ کرامت او، می‌توان زکات را در قالب هدیه پرداخت نمود.^[۲۶]
مصرف زکات فطره: زکات فطره را می‌توان در یکی از مصارف زکاتِ مال هزینه کرد؛^[۲۷] با این حال، برخی فقیهان ـ بنابر احتیاط واجب یا احتیاط مستحب ـ بر این باورند که فطریه باید به فقیران داده شود.^[۲۸]

پانویس

↑ عمید زنجانی، آیات الأحکام، ۱۳۸۲ش، ص۶۸.
↑ به عنوان نمونه نگاه کنید به: طوسی، النهایه، ۱۴۰۴ق، ص۱۸۴ و ۱۸۵؛ محقق حلی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۶۴-۵۷۸؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۲۹۶-۳۷۲.
↑ به عنوان نمونه نگاه کنید: طوسی، التبیان، داراحیاء التراث العربی، ج۵، ص۲۴۳؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۹، ۳۱۰؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۲۲ق، ج۹، ص۵۰۹-۵۳۳.
↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۶، ص۸۰؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۴؛ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۶، ص۲۴۹.
↑ حسینی، سیره رفتار اجتماعی و حکومتی پیامبر(ص)، ۱۴۰۲ش، ص۸۶-۸۷.
↑ برای نمونه رجوع کنید به یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۹۷-۱۲۱؛ خوئی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۰۹-۳۱۴؛ خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۵۱-۳۵۶؛ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۴۰، مسئله ۱۹۲۵.
↑ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۹۹؛ خوئی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۰۹؛ خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۵۲.
↑ فاصل مقداد، کنز العرفان، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۲۳۵ و ۲۳۶؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۹، ص۳۱۰ و ۳۱۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۶-۸.
↑ عیاشی، تفسیر عیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۹۰؛ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۷۹۹.
↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۴-۵؛ بهجت، توضیح المسائل، ۱۳۸۶ش، ص۱۹؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۲ش، ج۵، ص۳۰۷.
↑ ابن‌ادریس حلّی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۴۵۷؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۳۴۱؛ مؤسسة دائرة معارف الفقه، المعجم الفقهی، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۱۹۴؛ شکوری، فقه سیاسی اسلام، ۱۳۶۱ش، ج۲، ص۴۸۷.
↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ش، ج۱، ص۴۷۷؛ مغنیه، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۲۷۲؛هاشمی رفسنجانی، فرهنگ قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۴۷۴.
↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۶-۸؛ شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثنا عشری، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۱۲۹؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۲ش، ج۵، ص۵۳۸.
↑ سعدی، القاموس الفقهی، ۱۴۰۸ق، ص۱۶۶؛ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۲۲۱؛محقق داماد و پاکتچی، «ابن‌السبیل»، ۱۳۶۹ش، ج۳، ص۶۶۴.
↑ فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۲۳۷؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۶، ص۸۷؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۳۶۸؛ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۴۰، مسئله ۱۹۲۵.
↑ طوسی، النهایه، ۱۴۰۴ق، ص۱۸۴؛ قرطبی، الجامع، ۱۳۶۴ش، ج۸، ص۱۸۵.
↑ برای نمونه رجوع کنید به علامه حلّی، إرشاد الأذهان، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۶۸-۲۸۸؛ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۲۵-۲۲۷؛ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۴۰-۱۵۵.
↑ سید مرتضی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۲۱۷؛ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۲۳۷؛ کاشف الغطاء، أنوار الفقاهة، ۱۴۲۲ق، ص۹۹؛ علوی، القول الرشید فی الاجتهاد و التقلید، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۴۰۶.
↑ ابن‌ادریس حلّی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۴۵۷؛ علامه حلّی، إرشاد الأذهان، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۸۷؛ خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۵۸.
↑ ابن‌براج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۶۹؛ سید مرتضی، رسائل الشریف المرتضی، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۲۸۹؛ حلّی، الجامع للشرائع، ۱۴۰۵ق، ص۱۴۴.
↑ شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۴۳؛ ابن‌فهد حلّی، الرسائل العشر، ۱۴۰۹ق، ص۱۸۱؛ نراقی، مستند الشیعة، ۱۴۱۵ق، ج۹، ص۳۰۸.
↑ طباطبایی حائری، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۱۶۶؛ خوانساری، جامع المدارک، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۷۸؛ خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۳۹.
↑ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۵۵، مسئله ۱۹۵۵؛ شبیری زنجانی، رساله توضیح المسائل، ۱۴۳۰ق، ص۴۰۵، مسئله ۱۹۶۳؛ موسوی اردبیلی، توضیح المسائل، ۱۳۸۸ش، ص۳۷۴، مسئله ۲۰۸۰.
↑ فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۲۳۳؛ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۴۶، مسئله ۱۹۳۵؛ فاضل لنکرانی، احکام جوانان، ۱۴۲۷ق، ص۱۵۹.
↑ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۴۶، مسئله ۱۹۳۵.
↑ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۱۰۶؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۲ش، ج۵، ص۳۰۷.
↑ برای نمونه رجوع کنید به یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۲۵؛ خویی، موسوعة الإمام الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۲۴، ص۴۸۰؛ سبزواری، مهذّب الأحکام، ۱۴۱۳ق، ج۱۱، ص۳۶۸؛ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۷۶، مسئله ۲۰۱۴.
↑ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۷۶، مسئله ۲۰۱۴.

منابع

ابن‌ادریس حلّی، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، محقق و مصحح: موسوی، حسن بن احمد، ابن مسیح، ابو الحسن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
ابن‌براج طرابلسی، قاضی عبد العزیز، المهذب، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
ابن‌فهد حلّی، جمال الدین احمد بن محمد، الرسائل العشر، محقق و مصحح: سید مهدی رجائی، قم، انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی قدس سره، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
امام خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیله، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ سوم، ۱۳۹۲ش.
بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، مرکز تحقیقات بنیاد بعثت، تهران، مؤسسة البعثة (مرکز الطباعة و النشر)، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
بنی‌هاشمی خمینی، سید محمدحسین، توضیح المسائل مراجع، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ هشتم، ۱۴۲۴ق.
بهجت، محمدتقی، توضیح المسائل، قم، دفتر آیت الله العظمی محمد تقی بهجت، چاپ نود و دوم، ۱۳۸۶ش.
حسینی، غلام‌رضا، سیره رفتار اجتماعی و حکومتی پیامبر(ص)، قم، بنیاد معارف اسلامی قم، ۱۴۰۲ش.
حلّی، یحیی بن سعید، الجامع للشرائع، قم، مؤسسة سید الشهداء العلمیة، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
خوئی، سید ابوالقاسم، منهاج الصالحین، قم، نشر مدینة العلم، چاپ بیست و هشتم، ۱۴۱۰ق.
خوانساری، سید احمد بن یوسف، جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق.
خویی، سید ابو القاسم، موسوعة الإمام الخوئی، قم، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
سبزواری، سید عبدالأعلی، مهذّب الأحکام، قم، مؤسسه المنار - دفتر حضرت آیة الله، قم، چاپ چهارم، ۱۴۱۳ق.
سعدی، ابو جیب، القاموس الفقهی لغة و اصطلاحا، دمشق، دار الفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
سید مرتضی، ابوالقاسم علی بن حسین، رسائل الشریف المرتضی، قم، دار القرآن الکریم، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
سید مرتضی، علی بن حسین، الانتصار فی انفرادات الإمامیة، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
شاه عبدالعظیمی، حسین بن احمد، تفسیر اثنا عشری، انتشارات میقات، تهران، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
شبیری زنجانی، سید موسی، رساله توضیح المسائل، قم، انتشارات سلسبیل، چاپ اول، ۱۴۳۰ق.
شکوری، ابوالفضل، فقه سیاسی اسلام، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۱ش.
شهید اول (عاملی)، محمد بن مکی، الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۷ق.
شیخ طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، دار الکتاب العربی، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق،
شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه: شیخ آقابزرگ تهرانی، تحقیق: قصیرعاملی، احمد، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، بی تا.
طباطبائی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی فیما تعم به البلوی ( المحشّٰی)، مصحح: احمد محسنی سبزواری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
طباطبایی حائری، سید علی، ریاض المسائل، محقق و مصحح: محمد بهره‌مند، محسن قدیری، کریم انصاری و علی مروارید، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه اعلمی، چاپ چاپ سوم، ۱۳۵۲ش.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمدجواد بلاغی‏، مصحح: فضل‌الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، بیروت، دار المعرفة، چاپ دوم، ۱۴۰۸ش.
طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تاویل آی القرآن، محقق: ترکی، عبدالله بن عبدالمحسن، قاهره، دار الهجر، مرکز البحوث و الدراسات العربیة و الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
علامه حلّی، حسن بن یوسف، إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان، محقق و مصحح: حسون، فارس، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
علوی، سید عادل بن علی بن الحسین، القول الرشید فی الاجتهاد و التقلید، قم، انتشارات کتابخانه و چاپخانه آیة الله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
عمید زنجانی، عباسعلی، آیات الأحکام، تهران، دفتر مطالعات و تحقیقات علوم اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
فاضل لنکرانی، محمد، احکام جوانان، قم، انتشارات امیر قلم، چاپ سی و پنجم، ۱۴۲۷ق.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، کنزالعرفان فی فقه القرآن، تصحیح محمدباقر شریف‌زاده و محمدباقر بهبودی، تهران، انتشارات مرتضوی، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب) مکتب تحقیق دار احیاء التراث العربی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.
کاشف الغطاء، حسن بن جعفر، أنوار الفقاهة (کتاب الزکاة)، نجف اشرف، مؤسسه کاشف الغطاء، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
مؤسسة دائرة معارف الفقه الاسلامی، المعجم الفقهی لکتب الشیخ الطوسی، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، ۱۴۲۴ق.
مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهل‌بیت(ع)، زیر نظر سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۲ش.
محقق حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر، قم، مؤسسه سید الشهداء علیه السلام، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
محقق داماد، سید مصطفی و احمد پاکتچی، «ابن‌السبیل»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر محمدکاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۹ش.
مغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، دار الکتب الإسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، با همکاری محمدرضا آشتیانی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ سی و دوم، ۱۳۷۴ش.
موسوی اردبیلی، عبد الکریم، توضیح المسائل، قم، نجات، چاپ بیستم، ۱۳۸۸ش.
موسوی عاملی، محمد بن علی، مدارک الاحکام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
نراقی، مولی احمد بن محمد مهدی، مستند الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
هاشمی رفسنجانی اکبر، فرهنگ قرآن، قم، موسسه بوستان کتاب، مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۸۳ش.

[1] عمید زنجانی، آیات الأحکام، ۱۳۸۲ش، ص۶۸.

[2] به عنوان نمونه نگاه کنید به: طوسی، النهایه، ۱۴۰۴ق، ص۱۸۴ و ۱۸۵؛ محقق حلی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۶۴-۵۷۸؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۲۹۶-۳۷۲.

[3] به عنوان نمونه نگاه کنید: طوسی، التبیان، داراحیاء التراث العربی، ج۵، ص۲۴۳؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۹، ۳۱۰؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۲۲ق، ج۹، ص۵۰۹-۵۳۳.

[4] فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۶، ص۸۰؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۴؛ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۶، ص۲۴۹.

[5] حسینی، سیره رفتار اجتماعی و حکومتی پیامبر(ص)، ۱۴۰۲ش، ص۸۶-۸۷.

[6] برای نمونه رجوع کنید به یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۹۷-۱۲۱؛ خوئی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۰۹-۳۱۴؛ خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۵۱-۳۵۶؛ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۴۰، مسئله ۱۹۲۵.

[7] یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۹۹؛ خوئی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۰۹؛ خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۵۲.

[8] فاصل مقداد، کنز العرفان، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۲۳۵ و ۲۳۶؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۹، ص۳۱۰ و ۳۱۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۶-۸.

[9] عیاشی، تفسیر عیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۹۰؛ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۷۹۹.

[10] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۴-۵؛ بهجت، توضیح المسائل، ۱۳۸۶ش، ص۱۹؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۲ش، ج۵، ص۳۰۷.

[11] ابن‌ادریس حلّی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۴۵۷؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۳۴۱؛ مؤسسة دائرة معارف الفقه، المعجم الفقهی، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۱۹۴؛ شکوری، فقه سیاسی اسلام، ۱۳۶۱ش، ج۲، ص۴۸۷.

[12] طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ش، ج۱، ص۴۷۷؛ مغنیه، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۲۷۲؛هاشمی رفسنجانی، فرهنگ قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۴۷۴.

[13] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۶-۸؛ شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثنا عشری، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۱۲۹؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۲ش، ج۵، ص۵۳۸.

[14] سعدی، القاموس الفقهی، ۱۴۰۸ق، ص۱۶۶؛ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۲۲۱؛محقق داماد و پاکتچی، «ابن‌السبیل»، ۱۳۶۹ش، ج۳، ص۶۶۴.

[15] فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۲۳۷؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۶، ص۸۷؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۳۶۸؛ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۴۰، مسئله ۱۹۲۵.

[16] طوسی، النهایه، ۱۴۰۴ق، ص۱۸۴؛ قرطبی، الجامع، ۱۳۶۴ش، ج۸، ص۱۸۵.

[17] برای نمونه رجوع کنید به علامه حلّی، إرشاد الأذهان، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۶۸-۲۸۸؛ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۲۵-۲۲۷؛ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۴۰-۱۵۵.

[18] سید مرتضی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۲۱۷؛ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۲۳۷؛ کاشف الغطاء، أنوار الفقاهة، ۱۴۲۲ق، ص۹۹؛ علوی، القول الرشید فی الاجتهاد و التقلید، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۴۰۶.

[19] ابن‌ادریس حلّی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۴۵۷؛ علامه حلّی، إرشاد الأذهان، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۸۷؛ خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۵۸.

[20] ابن‌براج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۶۹؛ سید مرتضی، رسائل الشریف المرتضی، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۲۸۹؛ حلّی، الجامع للشرائع، ۱۴۰۵ق، ص۱۴۴.

[21] شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۴۳؛ ابن‌فهد حلّی، الرسائل العشر، ۱۴۰۹ق، ص۱۸۱؛ نراقی، مستند الشیعة، ۱۴۱۵ق، ج۹، ص۳۰۸.

[22] طباطبایی حائری، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۵، ص۱۶۶؛ خوانساری، جامع المدارک، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۷۸؛ خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۳۹.

[23] بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۵۵، مسئله ۱۹۵۵؛ شبیری زنجانی، رساله توضیح المسائل، ۱۴۳۰ق، ص۴۰۵، مسئله ۱۹۶۳؛ موسوی اردبیلی، توضیح المسائل، ۱۳۸۸ش، ص۳۷۴، مسئله ۲۰۸۰.

[24] فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۲۳۳؛ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۴۶، مسئله ۱۹۳۵؛ فاضل لنکرانی، احکام جوانان، ۱۴۲۷ق، ص۱۵۹.

[25] بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۴۶، مسئله ۱۹۳۵.

[26] یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۱۰۶؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۲ش، ج۵، ص۳۰۷.

[27] برای نمونه رجوع کنید به یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۲۵؛ خویی، موسوعة الإمام الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۲۴، ص۴۸۰؛ سبزواری، مهذّب الأحکام، ۱۴۱۳ق، ج۱۱، ص۳۶۸؛ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۷۶، مسئله ۲۰۱۴.

[28] بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۷۶، مسئله ۲۰۱۴.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

ن ب و احکام زکات
موارد وجوب	غلات اربعه • انعام ثلاثه • نقدین
مصارف زکات	فقیر • ابن سبیل • تألیف قلوب • فی سبیل الله
وابسته	زکات • آیه زکات • زکات فطره • صدقه واجب • سادات • نصاب زکات