مقاله قابل قبول
رده ناقص
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب
استناد ناقص
شناسه ارزیابی نشده

توحید افعالی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
اعتقادات شیعه
‌خداشناسی
توحید توحید ذاتی • توحید صفاتی • توحید افعالی • توحید عبادی
فروع توسل • شفاعت • تبرک
عدل (افعال الهی)
حُسن و قُبح • بداء • امر بین الامرین
نبوت
خاتمیتپیامبر اسلام  • اعجاز • عدم تحریف قرآن
امامت
باورها عصمت • ولایت تكوینی • علم غیب • غیبتمهدویتانتظار فرجظهور • رجعت
امامان
معاد
برزخ • معاد جسمانی • حشر • صراط • تطایر کتب • میزان
مسائل برجسته
اهل بیت • چهارده معصوم • تقیه • مرجعیت

توحید افعالی به معنی اینکه همه اتفاقات هستی نیز ناشی از قدرت خداست و خدا برای انجام دادن کارهایش نیازی به یاری موجودی غیر از خود ندارد.

بنابر توحید افعالی، هیچ موجودی در جهان، قدرت تاثیر گذاری و انجام هیچ کاری را ندارد مگر بوسیله نیرویی که خداوند به او داده است؛ و تمام کارها، حرکت‌ها، تأثیر و تأثّرها به ذات پاک او منتهی می‌شود و تمامی مخلوقات الهی در کارهای خودشان به ذات الهی نیازمندند و تأثیرگذاری هر موجودی به اذن خدا و در سایۀ نیرویی است که خدای متعال به آنها عطا فرموده است و اگر کاری به وسیلۀ اسباب انجام می‌گیرد. آفریدگار آن وسیله و سبب نیز خداست. او همچنانکه در ذات خود شریک ندارد، در فاعلیت نیز که شامل خالقیت، ربوبیت، مالکیت و حاکمیت تکوینی است، شریک ندارد.

اصطلاح‌شناسی

توحید افعالی این است که خدای متعال در انجام کارهای خود به هیچ کس و هیچ چیز نیازی ندارد و هیچ موجود نمی‌تواند هیچ‌گونه کمکی به او بکند. همان گونه که خداوند در ذات خود شریکی ندارد، در فاعلیت نیز هیچ گونه شریکی ندارد «ماشأ اللّه لا قوّة إلاّ باللّه»(۱) هر چه خدا بخواهد[همان می‌شود]، نیرویی جز به [قدرت] خدا نیست.[۱]

دیگر اصطلاحات توحید

توحید و یگانگی خدای متعال، اصطلاحات گوناگونی در فلسفه و کلام و عرفان دارد که مهم‌ترین اصطلاحات فلسفه آن عبارت است از:

  1. توحید در وجوب وجود؛ یعنی هیچ موجودی جز ذات مقدّس الهی واجب الوجود بالذات نیست.
  2. توحید به معنای بساطت و عدم ترکیب که دارای سه معنای فرعی است:
    • عدم ترکیب از اجزای بالفعل
    • عدم ترکیب از اجزای بالقوة
    • عدم ترکیب از ماهیت و وجود
  3. توحید به معنای نفی مغایرت صفات با ذات؛ یعنی صفاتی که به خدای متعال نسبت داده می‌شود از قبیل اعراضی نیستند که در ذات وی تحقّق یابند و به اصطلاح «زائد بر ذات» باشند، بلکه مصداق آنها همان ذات مقدّس الهی است و همگی آنها عین یکدیگر و عین ذات هستند.
  4. توحید در فاعلیت حقیقی؛ یعنی هر تأثیری که از هر فاعل و مؤثری سر بزند نهایتاً مستند به خدای متعال است و هیچ فاعلی استقلالی در تأثیر ندارد، «لا مؤثر فی الوجود إلّا الله».[۲]

جایگاه قانون علیت

البته توحید افعالی بر خلاف برخی مکاتب کلامی، به معنای نفی قانون علیت و یا نفی تاثیر داشتن اسباب نیست. برخی مذاهب کلامی برای اثبات توحید در فاعلیت یا مانند اشاعره اصل علیت را انکار کرده‌اند و یا مانند معتزله برای بعضی مخلوقات استقلال قائل شده‌اند.اما از دیدگاه شیعه، «توحید افعالی» به این معنا نیست که خداوند به طور مستقیم و بدون واسطۀ سبب و علّتی، پدیده‌ای ایجاد کند و خود جانشین تمام علل و اسباب گردد، بلکه بدین معناست که وقتی ایجاد امری نیازمند سببی باشد آن سبب را نیز خود خدا می‌آفریند و نیازی به امری خارج از ذات خودش ندارد. خداوند از طریق آفریدن اسباب و علل مادّی و غیر مادّی، به اشیا هستی می‌بخشد. و او تنها خالق اصیل، مستقل و قایم به ذات است و علّیت و تأثیر غیر او پیوسته به اذن و فیض مستمرّ او صورت می‌گیرد. به بیان دیگر، علیت خداوند در طول اسباب و مسبّبات جهان هستی است، نه در عرض آنها.[۳]

نتایج توحید افعالی

توحید در خالقیت

... قُلِ اللَّهُ خَالِقُ کلِّ شَیءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ ﴿۱۶﴾ (ترجمه: بگو: «خدا آفریننده هر چیزی است، و اوست یگانه قهار.»)[ رعد– ۱۶ ]

یعنی تنها آفریدگار هستی که همۀ موجودات را زیور هستی پوشانده و بدون طرح و تجربۀ قبلی، عالم را ابداع نموده و در این کار هیچ شریک و همتایی نداشته و ندارد، ذات اقدس خداوند است؛ زیرا وقتی تنها موجود واجب و بی‌نیاز، ذات لایزال خداوند است و غیر او همه ممکن الوجود و نیازمندند، طبیعی است که خالقیت منحصر به او باشد. پس توحید در خالقیت نتیجۀ منطقی توحید در وجوب وجود است. قرآن کریم می‌فرماید:

ذَٰلِکمُ اللَّهُ رَبُّکمْ ۖ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ خَالِقُ کلِّ شَیءٍ فَاعْبُدُوهُ ۚ...﴿۱۰۲﴾ (ترجمه: این است خدا، پروردگار شما: هیچ معبودی جز او نیست، آفریننده هر چیزی است. پس او را بپرستید،...)[ انعام–  ۱۰۲]

توحید در ربوبیت

توحید در ربوبیت به معنای اداره عالم است.

«رب» به معنای پروردگار و از اوصاف خداوند است. قرآن در آیات بسیاری از خدا به عنوان «ربّ العالمین» یاد کرده و این نشانگر عنایت خاص قرآن نسبت به مسألۀ «توحید در ربوبیت» است. بیشترین طرفداران شرک کسانی بودند که توحید در خالقیت را پذیرفته بودند، ولی در مسألۀ تدبیر جهان، موجودات دیگری را همتای خدا قرار داده، گرفتار شرک در ربوبیت بودند. براساس منطق اسلام، موحّد کسی است که علاوه بر اعتقاد به یگانگی آفریدگار هستی، به «توحید در ربوبیت» نیز معتقد باشد که شامل دو بخش ذیل است:

ربوبیت تکوینی

یعنی، تدبیر و ادارۀ جهان آفرینش تنها در دست خدا بوده و مدبر، مربّی و نظام بخش هستی تنها ذات پاک اوست و در این جهت، هیچ موجودی بدون اذن و ارادۀ او نقشی در تدبیر جهان و استقلال در تأثیر ندارد. قرآن کریم در این زمینه، می‌فرماید:

...أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ ۗ تَبَارَک اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ ﴿۵۴﴾ (ترجمه: ...آگاه باش که [عالم ] خلق و امر از آن اوست. فرخنده خدایی است پروردگار جهانیان.)[ اعراف– ۵۴ ]

ربوبیت تشریعی

قانونگذاری جزئی از تدبیر است و تنها اختصاص به خدا دارد؛ زیرا تنها اوست که به تمامی مصالح و مفاسد بندگان خود آگاه است. ازاین رو، پذیرش و اعتقاد به هر نوع قانون گذاری از ناحیۀ غیر خدا موجب انحراف از «توحید ربوبی» و گرفتار شدن به کفر و شرک است. قرآن با صراحت، هر نوع قانون گذاری را از ناحیۀ غیرخدا نفی کرده، می‌فرماید:

...إِنِ الْحُکمُ إِلَّا لِلَّهِ ۚ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیاهُ ۚ ذَٰلِک الدِّینُ الْقَیمُ...﴿۴۰﴾ (ترجمه: فرمان جز برای خدا نیست. دستور داده که جز او را نپرستید. این است دین درست،...)[ یوسف– ۴۰ ]

قُلْ أَغَیرَ اللَّهِ أَبْغِی رَبًّا وَهُوَ رَبُّ کلِّ شَیءٍ ۚ...﴿۱۶۴﴾ (ترجمه: بگو: «آیا جز خدا پروردگاری بجویم؟ با اینکه او پروردگار هر چیزی است،...)[ انعام– ۱۶۴ ]

توحید افعالی در کتب مقدس

آقای قاسم کاکایی آیاتی از کتب مقدس را در کنار آیات قرآن ذکر می‌کند و معتقدند که این معارف از جمله معارف توحیدی است که در کتب مقدس مسیحیان و یهودیان و مسلمانان یافت می‌شود و تفاوتی ندارند.

ای خداوند سلامتی را برای ما تعیین خواهی کرد زیرا که تمام کارهای ما را نیز برای ما به عمل می‌آوری(اشعیا/۱۲/۲۶).ژیلسون این آیه را چنین تفسیر می‌کند:«هر چه ما میکنیم آفریده خداست.»[۴] و الله خلقکم و ما تعملون(الصافات/۹۶)

این مطالب از کتب مقدس شبیه به این دست از آیات قرآن است: و ما رمیت اذ رمیت ولکن اللّه رمی(الانفال/۱۷)[۵]

پانویس

  1. مصباح یزدی، آموزش عقاید، ج۱ – ۲، ص۱۶۴
  2. مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ج۲، ص۳۷۷
  3. مصباح یزدی، مجموعه کتب آموزشی معارف قرآن ۱، درس دوازدهم
  4. ژیلسون، روح فلسفه قرون وسطی، ص۲۱۹.
  5. مجله کیهان اندیشه - بهمن و اسفند ۱۳۷۳ - شماره ۵۸

منابع

  • در نگارش این مقاله، از مقاله توحید در دانشنامه جهان اسلام نیز استفاده شده است.
  • ژیلسون، اتین، روح فلسفه قرون وسطی، ترجمه ع-داوودی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۶ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش عقاید، تهران: مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیعات اسلامی، چاپ سیزدهم، پاییز ۷۴
  • مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ۱۳۷۸
  • مجله کیهان اندیشه - بهمن و اسفند ۱۳۷۳ - شماره ۵۸