مقاله ضعیف
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع مردود
شناسه ارزیابی نشده

فرشته

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از فرشتگان)
پرش به: ناوبری، جستجو

فرشته یا مَلَک موجوداتی نامرئی و فراطبیعی، که مأمور اجرای اوامر خدا در دنیا و آخرت‌اند و باور به وجود آنها از اعتقادات مسلمانان است. فرشته‌ها دسته‌ها و مراتب مختلفی دارند. جبرئیل، میکائیل، اسرافیل و عزرائیل از فرشتگان مقرب هستند.

ملائکه گناه و نافرمانی مبرّا هستند و در انجام وظیفه خود کوتاهی نمی‌کنند. عبادت، تسبیح خدا، نوشتن نامه اعمال، آوردن وحی، حفاظت از انسان‌ها، یاری رساندن به مؤمنان، رساندن روزی مادی و معنوی، گرفتن جان‌ها، هدایت قلب‌ها و مأموران عذاب از وظایف آنان به شمار می‌رود.

چیستی فرشتگان

نگاره یک فرشته متعلق به قرن ۱۶ میلادی.

فرشتگان، موجودات نامرئی هستند که قابل اشاره حسی نیستند[نیازمند منبع] و فرستادگان خدا به شمار می‌آیند.[۱] ملائکه جمع ملک به معنای رسالت(فرستادن) است.[۲]

درباره ماهیت فرشتگان اختلاف‌نظر وجود دارد. فیلسوفان آنان را موجوداتی غیرجسمانی و مجرد می‌دانند که برخی از تجرد تام عقلانی و گروهی نیز از تجرد برزخی برخوردارند البته معتقدند گروه دوم برخی از خواص ماده مانند شکل را دارند. اما متکلمان ملائکه را اجسام لطیف و نورانی دانسته که می‌توانند به اشکال و صورت‌های مختلف در‌آیند.[نیازمند منبع]

اهمیت و جایگاه

باور به وجود فرشتگان از اعتقادات مسلمانان است.[۳] و ایمان به آنها مانند ایمان به نماز و روزه است و از لوازم ایمان به نبوت به شمار می‌رود.[۴]

واژه ملک در ۸۸ مرتبه در قرآن به کار رفته است.[۵] امام علی(ع) در خطبه اشباح، به خلقت فرشتگان، اقسام آنها، ویژگی‌ها و وظایف آنها پرداخته است.[نیازمند منبع] دعای سوم صحیفه سجادیه از امام سجاد(ع) اختصاص به فرشتگان مقرب خدا دارد و صلوات و درود خدا را عامل فزونی طهارت آنها می‌داند.[نیازمند منبع] علامه مجلسی در بحارالانوار حدود ۱۴۰ روایت درباره چیستی ملائکه، وظایف آنان، عصمت فرشتگان و اوصاف فرشتگان مقرب آورده است.[نیازمند منبع]

بنابر روایات ملائکه از با سابقه‌ترین و پرتعدادترین مخلوقات خدا هستند.[۶] در احادیث آمده است که خلقت ملائکه بعد از خلقت انوار پیامبر(ص) و امامان(ع) بوده[۷] بر پایه روایتی از امام صادق(ع) ملائکه از نور آفریده شده‌اند.[۸]

ملائکه در دیگر ادیان

درزرتشت فرشتگان مخلوق اهورامزدا هستند و هر امشاسپند(لقب فرشتگان بلندمرتبه دین زرتشت) مظهر یکی از صفت‌های او است. در یهود، فرشتگان به منزله بندگان خدا هستند که دستورهای او را در زمین اجرا می‌کنند و وحی را به انسان‌ها می‌رسانند. بنابر انجیل فرشتگان پیش از انسان آفریده شده و نگاهبان انسانند. درود فرستادن و به نوعی پرستش برخی فرشتگان مانند میکائیل، در کلیسا‌های مسیحی رایج است. از این‌رو از سده چهارم میلادی، در سرزمین‌های مسیحی، نمازخانه‌هایی برای میکائیل ساخته شده است.[۹]

وظایف

در قرآن وظایفی برای فرشتگان ذکر شده است. وساطت در نزول وحی(ابلاغ پیام خدا به پیامبران[۱۰] تدبیر امور عالم، رساندن فیض الهی به مخلوقات،[۱۱] استغفار[۱۲] شفاعت برای مؤمنان[۱۳] و امداد آنان،[۱۴] لعن کافران،[۱۵] ثبت اعمال بندگان[۱۶] و قبض روح آنان[۱۷] از جمله مأموریت‌های فرشتگان است. گروهی از فرشتگان همواره به عبادت و تقدیس و تسبیح خدا اشتغال دارند و به کاری دیگر نمی‌پردازند.[۱۸]

فرشتگان در عالم برزخ[۱۹] و آخرت نیز حضور دارند؛ گروهی از آنان در بهشت مستقر هستند[۲۰] و گروهی نیز نگاهبان دوزخ و دوزخیان‌اند.[۲۱]

مراتب و اقسام

بر اساس آیات قرآن فرشتگان دارای مراتب و مقامات مختلفی هستند.[۲۲] گروهی از آنان کارگزار فرشتۀ وحی (جبرائیل)[۲۳] و گروهی کارگزار فرشته مرگ (عزرائیل) به شمار می‌آیند.[۲۴]

ملاصدرا ملائکه را به فرشتگان مقرب، ارواح مُهَیمِه، فرشتگان موکل بر اجرام آسمانی، فرشتگان عقلی و فرشتگان زمینی و امام خمینی آنان را به فرشتگان غیرمتصرف در اجسام (فرشتگان مهیمه و اهل عالم جبروت ) و فرشتگان موکل بر موجودات جسمانی[نیازمند منبع] تقسیم کرده‌اند.[نیازمند منبع]

ویژگی‌ها

برخی از ویژگی‌های فرشتگان عبارتند از:

تجرد

نداشتن خواص ماده همچون قوه شهوت و غضب،[۲۵] تغییر، تحول و تکامل، عارض شدن خستگی، قابلیت اشاره حسی و اشغال فضا از دلایل تجرد ملائکه ذکر شده است.[نیازمند منبع] هرچند که ملاصدرا برخی خلاف تعدادی از مفسران که فرشتگان را دارای مقام ثابتی می‌دانند[۲۶] علم و کمال گروهی از آنان را قابل افزایش می‌داند.[۲۷] امام علی(ع) در خطبه اشباح فرشتگان را داناترین خلق به خدا، ترسنده‌ترین خلق از او، مقرب‌ترین خلق به خدا و عامل‌ترین خلق به فرمان خدا معرفی کرده که نه خواب بر دیدگانشان مسلط می‌شود و نه سهو بر عقل و نه خستگی بر بدن‌هایشان.[۲۸]

برتری بر آدم

عالمان دینی بر طبق آیه ۷۰ سوره اسرا که از کرامت بنی‌آدم و برتری آنان بر بسیاری از مخلوقات سخن گفته، معتقدند فرشتگان از انسان‌های معمولی برترند اما اگر انسان استعدادهای خود را بالفعل کند از ملائک برتر خواهد شد.[نیازمند منبع] با این وجود ابن عربی فرشتگان عالین (مهیمین) را برتر از بنی‌آدم می‌داند[۲۹] و معتقد است بر اساس آیه ۷۵ سوره صاد، سجده بر حضرت آدم بر فرشتگان عالین واجب نبود.[نیازمند منبع] اما قیصری انسان‌هایی که به مقام خلیفة‌اللهی رسیده‌اند را از فرشتگان عالین هم برتر می‌داند.[۳۰] ملاصدرا با استناد به آیه ۳۱ سوره بقره که به تعلیم آدم به ملائکه اشاره دارد معتقد است که آیه مذکور بر برتری آدم بر فرشتگان ساکن زمین و آسمان دلالت دارد نه فرشتگان مهیمین.[نیازمند منبع] به گفته علامه حلی بیشتر مسلمانان پیامبران را از ملائکه برتر می‌دانند و دلیل آن هم وجود قوه غضب و شهوت در پیامبران است بر خلاف فرشتگان.[۳۱]

همچنین گفته شده از آیات و روایات برمی‌آید که علم ملائک، در مواردی بیش از انسان‌های معمولی است؛ ولی در برابر انبیایی همچون آدم که از پیامبران اولوالعزم هم نیست ظرفیت علمی کمتری دارند، چنانکه بر اساس آيات قرآن، آدم معلم ملائکه بود و آنها ظرفیت فراگیری همه اسماء الهی را در خود نیافتند.[۳۲]

تمثل بشری

تمثل یعنی فرشتگان با صورتی غیر از صورت اصلی خود ظاهر می‌شوند. بنابر آیات قرآن،[۳۳] روح‌الامین در صورت بشری به مریم تمثل یافته است.[۳۴] همچنین بنا بر روایات جبرئیل بر پیامبر اکرم(ص) به صورت دحیه کلبی نازل می‌شد.[۳۵] در روایات آمده که فرشتگان هنگام قبض روح، متناسب با آن که روح شخص مؤمن یا فاسق را قبض کنند، به شکل‌های مختلفی بر آن شخص، تمثّل می‌یابند.[۳۶]

عصمت

بنا بر آیه «لَا یسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِ‌هِ یعْمَلُونَ: که در سخن بر او پیشی نمی‌گیرند، و به دستور او کار می‌کنند.» [۳۷] و «لایعصون الله ما امرهم»[۳۸] ملائکه معصوم و به دور از نافرمانی خدا هستند. البته عصمت ملائکه را اجباری می‌دانند نه اختیاری به این معنا که آنان شهوتی ندارند که در مقابل عقل ایستادگی کند[۳۹] بلکه اراده آنها نمایشی از اراده الهی است.[نیازمند منبع] با این حال با استناد به مواردی مانند خوردن آدم از درخت ممنوعه، نافرمانی شیطان از سجده بر آدم، هاروت و ماروت و فطرس در عصمت آنان تشکیک شده است که از سوی عالمان مسلمان پاسخ داده شده است از جمله برخی مجازات و تنبیه ملائکه را در اثر ترک اَولی دانسته‌اند، نه گناه و معصیت.[نیازمند منبع] همچنین به گفته مرتضی مطهری ممکن است برخی از فرشتگان زمینی تمرد کنند[۴۰]

علامه طباطبایی معتقد است که فرشتگان مکلف به تکالیف تکوینی‌اند نه تشریعی از این‌رو در برای آنان جزا و پاداشی نیست.[۴۱] اما مرتضی مطهری تمرد درباره برخی از فرشتگان زمینی را ممکن دانسته[۴۲] هر چند این نظر با عصمت فرشتگان ناسازگار دانسته شده است.[۴۳]

بال داشتن

بنا بر آیات قرآن و روایات فرشتگان دارای بال هستند بنا بر روایتی از ابن عباس، پیامبر(ص) در معراج جبرئیل را با ششصد بال مشاهده کرده است.[۴۴] درباره اینکه منظور از بال فرشتگان چیست نظرات مختلفی ارائه شده است:

  • علامه طباطبایی معتقد است منظور این است که آنها مجهز به چیزی هستند که با آن از آسمان به زمین و از زمین به آسمان می‌روند، نه اینکه بالی نظیر بال پرندگان داشته باشند.[۴۵]
  • امام خمینی معتقد است فرشتگان عالم ملکوت مجرد تام بوده و بال ندارند، اما فرشتگان عالم مثال ممکن است دارای بال و پر مثالی باشند.[۴۶]
  • ابن عربی منظور از تعداد بال‌های فرشتگان را میزان تأثیر در ملکوت آسمان و زمین می‌داند.[۴۷]
  • برخی تعداد بال‌ها را نشانه سرعت فرشتگان در انجام اوامر الهی می‌دانند[۴۸] و بعضی آن را نشان تفاوت مراتب فرشتگان یا تفاوت عوالم آنها[۴۹]

کتابشناسی

درباره ملائکه آثار مستقلی نوشته شده است برخی از آنها عبارتند از:

  • الایمان بالملائکه، عبدالله سراج الدین
  • المخلوقات الخفیه فی القرآن؛ علامه طباطبایی
  • الملائکه بیلی گرام
  • سیمای فرشتگان در قرآن و نهج البلاغه لیلا حمداللهی
  • فرشتگان علیرضا رجالی تهرانی
  • ملائکه نوشته محمد شجاعی.[۵۰]

پانویس

  1. سوره فاطر، آيه۱.
  2. طریحی، مجمع‌البحرین، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۲۹۲.
  3. سوره بقره، آیه۲۸۵.
  4. علامه طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۴۴۲.
  5. رستمی و آل بویه، سیری در اسرار فرشتگان، ۱۳۹۳ش، ص۴۷.
  6. تفسیر نور الثقلین، ج۴، ص ۳۴، ح۲۰.
  7. علامه مجلسی، بحارالانوار، ج۱۵، ص۸ و ج۱۸، ص۳۴۵ و ج۲۴، ص ۸۸.
  8. مجلسی، بحارالانوار، ج۵۸، ص۳۰۶، ح۱۵.
  9. The Encyclopedia of Religion, volume1, p:2830, Oxford, New York, (1986 به نقل از مطهری‌نیا، «بازنمایی فرشتگان الهی در رسانه(۱) (جبرائیل و میکائیل)».
  10. سوره نحل، آیات ۲ و ۱۰۲؛ سوره عبس، آيه۱۶.
  11. سوره نازعات، آيه۵؛ سوره معارج، آيه۴.
  12. سوره مؤمن، آيه۷.
  13. سوره انبیاء، آيه۲۸.
  14. سوره آل عمران، آیات ۱۲۴ و ۱۲۵.
  15. سوره بقره، آیه۱۴۱؛ سوره آل عمران، آيه۸۷.
  16. سوره یونس، آيه۲۱؛ سوره زخرف، آيه۸۰؛ سوره انفطار، آیه۱۱.
  17. سوره انعام، آي۶۲؛ سوره نساء، آیه۹۷.
  18. سوره انبیاء، آيات ۱۹-۲۰.
  19. سوره نحل، آیات۲۸ و۳۲.
  20. سوره زمر، آیه۷۲؛ سوره انبیاء، آیه۱۰۳.
  21. سوره مدثر، آيه۲۰.
  22. سوره صافات، آیه ۱۶۴-۱۶۶.
  23. سوره تکویر، آیه۲۱.
  24. سوره سجده، آیه۱۲؛ سوره انعام، آیه۶۲.
  25. علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ص۳۶۰.
  26. علامه طباطبایی، المیزان، ج۱۷، ص۱۷۶؛ فخررازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۶، ص۳۶۲؛ مراغی، تفسیر المراغی، دار احیاء التراث العربی، ج۲۳، ص۸۹؛ طوسی و محلی، تفسیر الجلالین، ۱۴۱۶ق، ص۴۵۵.
  27. ملاصدرا، تفسیر القرآن الکریم، ۱۳۶۶ش، ج۲، ص۳۷۱.
  28. قمی، تفسیر قمی، ج۲، ص۲۰۷.
  29. حسن‌زاده آملی، ممد الهمم، ص۳۶۷-۳۶۹.
  30. حسن‌زاده آملی، ممد الهمم، ص۳۶۷-۳۶۹
  31. علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ص۳۶۰.
  32. مطهری‌نیا، «بازنمایی فرشتگان الهی در رسانه(۱) (جبرائیل و میکائیل)».
  33. سوره مریم، آیه۱۷.
  34. امام خمینی، آداب الصلاة، ۱۳۸۸ش، ص۳۴۲.
  35. برای نمونه نگاه کنید: مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۰، ص۲۱۰.
  36. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۲، ص۷۴.
  37. سوره انبیاء، آيه۲۷.
  38. سوره تحریم، آیه۶.
  39. علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ص۳۶۰.
  40. .مطهری، مجموعه آثار، ج۴، ص۲۸۰.
  41. علامه طباطبایی، المیزان.
  42. مطهری، مجموعه آثار، ج۴، ص۲۸۰.
  43. سیری در اسرار فرشتگان، ص۶۴.
  44. مجمع البیان، ج۸، ص ۶۲۵
  45. علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ذیل آیه.
  46. ص۴۱۵
  47. سیری در اسرار فرشتگان، ص۷۹
  48. سیری در اسرار فرشتگان، ص۸۰.
  49. سیری در اسرار فرشتگان، ص۸۱.
  50. رستمی و آل بویه، سیری در اسرار فرشتگان، ص۴۶.

منابع

  • امام خمینی، سید روح الله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)، تهران، ۱۳۸۸ش.
  • مراغی، احمد بن مصطفی، تفسیر المراغی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  • محلی و سیوطی، جلال الدین، تفسیر الجلالین، بیروت، مؤسسه النور للمطبوعات، ۱۴۱۶ق.
  • فخرالدین رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
  • آملی، عبدالله، تحریر تمهید القواعد ابن ترکه، انتشارات الزهراء، ۱۳۷۲ش.
  • حسن‌زاده آملی، حسن، ممد الهمم در شرح فصوص الحکم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد، ۱۳۷۸ش.
  • خمینی، سید مصطفی، تفسیر القرآن الکریم، به کوشش محمد سجادی اصفهانی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۰ش.
  • رستمی و آل بویه، محمدزمان و طاهره، سیری در اسرار فرشتگان، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۳ش.
  • صدرالمتألهین شیرازی، مفاتیح الغیب، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران، ۱۳۶۳ش.
  • ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، تفسیر القرآن الکریم، تحقیق محمد خواجوی، قم، بیدار، ۱۳۶۶ش.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، بیروت، اعلمی، افست، قم، انتشارات اسلامی، ۱۳۹۳ق.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آیه القرآن، به کوشش صدقی، جمیل العطار، بیروت،‌ دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تهران، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
  • طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تصحیح احمد حسینی، تهران، کتابفروشی مرتضی، ۱۴۱۶ق.
  • عروسی حویزی، ابن جمعه، تفسیر نورالثقلین، به کوشش رسولی محلاتی، قم، اسماعیلیان، ۱۳۷۳ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی،‌ دارالکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت،‌ داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • علامه حلی، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تصحیح حسن حسن زاده آملی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۳ق.