تفسیر القرآن الکریم (حرزالدین)
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نامهای دیگر | تفسیر ابوحمزه ثمالی |
| نویسنده | عبدالرزاق حرزالدین |
| موضوع | تفسیر قرآن |
| سبک | ترتیبی |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۱ |
| تعداد صفحات | ۴۷۷ |
| اطلاعات نشر | |
| ناشر | دارالمفید |
| محل نشر | بیروت |
| تاریخ نشر | ۱۴۲۰ق |
| نوبت چاپ | اول |
تفسیر القرآن الکریم معروف به تفسیر ابوحمزه ثُمالی، از تفاسیر ترتیبی قرآن به زبان عربی است که توسط عبدالرزاق حِرزُالدین با گردآوری روایات پراکنده از تفسیر ابوحمزه ثمالی نگاشته شده است. این کتاب شامل تفسیر ۷۹ سوره است.
نویسنده در این تفسیر عمدتاً با استناد به روایات اهلبیت(ع) و در مواردی با استناد به روایات صحابه و تابعین به تبیین آیات پرداخته است. به گفته حرزالدین، ابوحمزه ثمالی در مواردی با اجتهاد شخصی و بهرهگیری از روش تفسیر قرآن به قرآن، به شرح آیات پرداخته است. او به مواردی مانند اسباب نزول، جنبههای ادبی و دستوری و فضایل اهلبیت(ع) توجه کرده است.
در منابع متقدم تفسیری و رجالی و کتابشناسی شیعه و اهل سنت به وجود این تفسیر تصریح شده است.
معرفی و جایگاه
تفسیر القرآن الکریم، تفسیر قرآن به زبان عربی و به روش ترتیبی است.[۱] این تفسیر توسط عبدالرزاق حرزُالدین با گردآوری روایات پراکنده از تفسیر ابوحمزه ثُمالی در منابع مختلف، نگارش شده و به تفسیر ابوحمزه ثمالی معروف شده است.[۲]
او در گردآوری و تدوین این مجموعه از منابع تفسیری و حدیثی امامیه، زیدیه و اهل سنت استفاده کرده است.[۳] حرزالدین برای این منظور به طور ویژه به تفسیر الکشف و البیان ثعلبی، بر اساس چهار نسخه خطی موجود در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی مراجعه نموده است[۴] که حاصل این مراجعات، جمع آوری تفسیر ۴۲۲ آیه از ۷۹ سوره است،[۵] که تفسیر برخی آیات بصورت تقطیع شده و ناقص آورده شده است.[۶]
تفسیر القرآن الکریم شامل مقدمهای از محمدهادی معرفت[۷] و نیز یک مقدمه پنجبخشی از نویسنده درباره زندگی ابوحمزه ثمالی،[۸] دلایل اثبات وجود تفسیر او،[۹] مقام و منزلتش،[۱۰] رابطهاش با ائمه(ع)[۱۱] و روش تحقیق[۱۲] است.
این اثر در حوزههای حدیثپژوهی[۱۳] و مطالعات قرآنی شیعه[۱۴] مورد استناد پژوهشگران قرار گرفته و به عنوان یکی از منابع دست اول در بازشناسی میراث تفسیری کهن شیعه شمرده شده است.[۱۵]
تفسیر القرآن الکریم از سوی انتشارات دار المفید بیروت در سال ۱۴۲۰ق در یک جلد و ۴۷۷ صفحه در نوبت اول چاپ شد.[۱۶]
مؤلف
در ارتباط با عبدالرزاق حرزالدین اطلاعات جامعی در دسترس نیست؛ او در ابتدای تفسیر القرآن الکریم تنها به نام پدرش محمد حسین حرز الدین، از شاگردان سید محسن طباطبائی حکیم و سید ابوالقاسم خویی بسنده میکند.[۱۷]
ویژگی و روش
تفسیر القرآن الکریم رویکردی روایی دارد[۱۸] و آیات عمدتاً با استناد به روایات اهلبیت(ع)[۱۹] است. در این تفسیر در مواردی از روایات صحابه و تابعین مانند ابن عباس[۲۰] و عِكرِمَة بن عبدالله[۲۱] استفاده شده است. طبق گفته نویسنده کتاب، ابوحمزه ثمالی همچنین با اجتهاد شخصی[۲۲] و بهرهگیری از روش تفسیر قرآن به قرآن به شرح آیات پرداخته است.[۲۳]
به گفته عبدالرزاق حرزالدین، نویسنده کتاب، ابوحمزه ثُمالی در تفسیرش از اسرائیلیات در نقل داستان پیامبران پرهیز نموده است.[۲۴] او به اسباب نزول آیات[۲۵] و زمینههای تاریخی[۲۶] اشاره نموده و فضایل اهلبیت(ع)[۲۷] به ویژه امام علی(ع)[۲۸] را در آیات مربوطه نقل کرده است. همچنین قرائات مختلف قرآن را ذکر کرده[۲۹] و به جنبههای ادبی و دستوری آیات اشاره نموده است.[۳۰] وی از نظر لغتشناسان استفاده کرده[۳۱] و دیدگاه اهلبیت(ع) را در مسائل فقهی[۳۲] و اعتقادی[۳۳] مطرح کرده است. نویسنده در مواردی جهت توضیح بیشتر از تفسیر المیزان نیز استفاده کرده است.[۳۴]
حرزالدین پیش از آغاز تفسیر، روایاتی در چهار موضوع نزول قرآن، جمعآوری قرآن، علم قرآن و فضل قرآن به نقل از ابوحمزه ثمالی آورده است.[۳۵]
اثبات وجود تفسیر ابوحمزه
عبدالرزاق حرزالدین، نویسنده تفسیر القرآن الکریم، با استناد به منابع تفسیری، رجالی و کتاب شناسی، وجود تفسیر ابوحمزه ثمالی را اثبات نموده است.[۳۶]
مفسران شیعه مانند طبرسی در مجمع البیان[۳۷] و شهرستانی در مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار[۳۸] و اهل سنت نیز مانند ثعلبی در الکشف و البیان در سی و هشت مورد[۳۹] به تفسیر ابوحمزه ثُمالی اشاره یا از آن نقل کردهاند. همچنین کتابشناسان شیعه و سنی مانند آقا بزرگ تهرانی در الذریعه[۴۰] ابن ندیم در الفهرست،[۴۱] شمسالدین محمد بن علی داوودی در طبقات المفسرین[۴۲] به تفسیر ابوحمزه ثمالی اشاره نمودهاند. رجال شناسان شیعه نیز مانند نجاشی[۴۳] و ابن شهرآشوب در معالم العلما در ده مورد[۴۴] و جمع دیگری از علما[۴۵] به وجود این تفسیر تصریح کردهاند.
پانویس
- ↑ حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۹۶.
- ↑ حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۹۶.
- ↑ حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۹۷.
- ↑ حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۹۷.
- ↑ حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۳۷۵-۴۰۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۹۶.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۶.
- ↑ حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۱.
- ↑ حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۵۷.
- ↑ حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۶۷.
- ↑ حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۷۸.
- ↑ حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۹۶.
- ↑ حسینیان قمی، نقد ادعای جعل گسترده در احادیث شیعه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۷۹.
- ↑ رضایی اصفهانی، قرآن و تربیت، ۱۳۹۷ش، ج۳، ص۲۳۶.
- ↑ میرزایی، پژوهشی در تفسیر قمی، ۱۳۸۸، ص۵۶.
- ↑ حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۲.
- ↑ حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۰۸.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۰۷.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۸۷.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۱۰.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۳۴۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۳۴۱.
- ↑ حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۶۰.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۴۶.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۲۵۷.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۳۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۱۹.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۲۱۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۲۵۰.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۲۴۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۴۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۵۷.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۲۵۹.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۰۱.
- ↑ حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۵۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۲۶ق، ج۱۰، ص۳۷۸.
- ↑ شهرستانی، مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۴۴.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ثعلبی، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۱۰۹.
- ↑ آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۲۵۲.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، دارالمعرفة، ج۱،ص۵۰.
- ↑ داوودی، طبقات المفسرین، دارالکتب العلمیه، ج۱، ص۱۲۶.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۰۲ش، ص۱۳۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابن شهرآشوب، معالم العلماء، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۲۹۷.
- ↑ حرز الدین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۵۷-۵۹.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمد محسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق.
- ابن شهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلما، مشهد، مؤسسه آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۴۳۱ق.
- ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست للندیم، بیروت، دارالمعرفة، بیتا.
- ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
- حرزالدین، عبدالرزاق، تفسیرالقرآن الکریم، بیروت، دارالمفید، ۱۴۲۰ق.
- داوودی، محمد بن علی، طبقات المغسرین، بیروت، دارالکتب العلمیه، بیتا.
- رضایی اصفهانی، محمد علی، قرآن و تربیت، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۹۷ش.
- شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۸۶ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر قرآن، بیروت، دارالعلوم، ۱۴۲۶ق.
- میرزایی، پوران، پژوهشی در تفسیر قمی، قم، نشر زائر، ۱۳۸۸ش.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۴۰۲ش.