تفسیر ابوحمزه ثمالی
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نامهای دیگر | تفسیر القرآن الکریم |
| نویسنده | ابوحمزه ثمالی |
| موضوع | تفسیر قرآن |
| زبان | عربی |
| به کوشش | عبدالرزاق حرزالدین |
| تعداد جلد | ۱ |
| تعداد صفحات | ۴۷۷ |
| اطلاعات نشر | |
| ناشر | دارالمفید |
| محل نشر | بیروت |
| تاریخ نشر | ۱۴۲۰ق |
| نوبت چاپ | اول |
تفسیر ابوحمزه ثُمالی از تفاسیر کهن شیعه تألیف ابوحمزه ثمالی، محدّث و مفسر شیعه در قرن دوم هجری قمری است. این اثر در میان عالمان شیعه و اهلسنت مورد توجه بوده و در منابع حدیثی و تفسیری مورد استفاده قرار گرفته است.
این کتاب در قرن هفتم مفقود شد و عبدالرزّاق حِرزالدین با گردآوری روایات پراکنده منسوب به ابوحمزه از منابع مختلف شیعی و سنی، آن را در کتاب تفسیر القرآن الکریم بازسازی کرده است. نسخه بازسازیشده شامل تفسیر حدود ۴۰۰ آیه از ۷۹ سوره است.
این تفسیر رویکردی روایی دارد و بر احادیث اهلبیت(ع) تکیه میکند و در مواردی نیز اقوال صحابه و تابعین در آن نقل شده است. به گفته محقق کتاب، در این تفسیر به مباحث ادبی، فقهی، اعتقادی، اسباب نزول، قرائات و پرهیز از اِسرائیلیات توجه شده است.
جایگاه در منابع تفسیری و حدیثی
تفسیر ابوحمزه ثُمالی، تفسیری به زبان عربی، تألیف ابوحمزه ثمالی، محدّث و مفسر شیعه در قرن دوم هجری قمری است.[۱] این تفسیر از منابع دستاول برای شناخت میراث تفسیری کهن شیعه به شمار میرود.[۲]
تفسیر ابوحمزه در منابع تفسیری کهن شیعه[۳] و اهلسنت[۴] و نیز منابع حدیثی شیعیان[۵] مورد استناد قرار گرفته است؛ ازجمله ثعلبی، از مفسران اهلسنت در قرن پنجم، آن را از منابع کتاب الکشف و البیان خود قرار داده است.[۶]
رجالشناسان شیعه مانند نجاشی[۷] و ابنشهرآشوب،[۸] و کتابشناسانی مانند ابنندیم در الفهرست[۹] و آقابزرگ تهرانی در الذریعة[۱۰] به وجود این تفسیر تصریح کردهاند.[۱۱] نام این تفسیر در کتابهای معرفی مفسران اهلسنت، مانند طبقات المفسرین نوشته محمد بن علی داوودی آمده نیز است.[۱۲]
مفقودشدن کتاب و بازسازی آن
به گفته عبدالرزاق حِرزُالدین، تفسیر ابوحمزه تا حدود ۴۵۰ سال پس از مؤلف، در دسترس بوده و سپس از میان رفته است.[۱۳] وی با تدوین کتاب تفسیر القرآن الکریم، روایات پراکنده منسوب به ابوحمزه ثمالی را از منابع تفسیری و حدیثی امامیه، زیدیه و اهل سنت جمعآوری کرد؛ ازجمله منابع مورد استفاده وی، تفسیر الکشف و البیان ثعلبی، بر پایه چهار نسخه خطی موجود در کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی بوده است.[۱۴] حاصل این کار، گردآوری روایات مربوط به حدود ۴۰۰ آیه از ۷۹ سوره است؛[۱۵] هرچند تفسیر برخی آیات به صورت تقطیعشده و ناقص نقل شده است.[۱۶]
تفسیر القرآن الکریم در سال ۱۴۲۰ق در یک جلد و ۴۷۷ صفحه توسط انتشارات دارالمفید بیروت منتشر شد.[۱۷] این کتاب با مقدمهای از محمدهادی معرفت[۱۸] و مقدمهای از عبدالرزاق حرزالدین آغاز میشود. مقدمه محقق، درباره زندگی ابوحمزه،[۱۹] اثبات وجود تفسیر،[۲۰] منزلت ابوحمزه،[۲۱] ارتباطش با ائمه(ع)[۲۲] و روش تحقیق کتاب[۲۳] است.
ویژگیها و روش تفسیری
بر اساس متن گردآوری حِرزُالدین، روش تفسیر ابوحمزه روایی است[۲۴] و آیات عمدتاً با روایات اهلبیت(ع) تفسیر شدهاند.[۲۵] در مواردی از روایات صحابه و تابعین مانند ابنعباس[۲۶] و عِکرِمَة بن عبدالله[۲۷] نیز استفاده شده است. به گفته محقق، ابوحمزه علاوه بر نقل روایت، از اجتهاد[۲۸] و تفسیر قرآن به قرآن نیز بهره برده است.[۲۹]
دیگر ویژگیهای این تفسیر عبارتند از:
- پرهیز از اسرائیلیات در نقل داستان پیامبران[۳۰]
- اشاره به اسباب نزول[۳۱] و زمینه تاریخی آیات[۳۲]
- نقل فضایل اهلبیت(ع)[۳۳] به ویژه امام علی(ع)[۳۴]
- ذکر قرائات مختلف قرآن[۳۵]
- اشاره به برخی از جنبههای ادبی آیات[۳۶]
- توجه به نکات ادبی و لغوی[۳۷]
- طرح دیدگاههای فقهی[۳۸] و اعتقادی اهلبیت(ع)[۳۹]
حرزالدین پیش از آغاز تفسیر آیات، روایاتی درباره نزول قرآن، جمعآوری قرآن، علم قرآن و فضیلت قرآن از ابوحمزه نقل کرده[۴۰] و در برخی موارد برای توضیحات، در پاورقیها از تفسیر المیزان نیز استفاده کرده است.[۴۱]
پانویس
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۹۶.
- ↑ میرزایی، پژوهشی در تفسیر قمی، ۱۳۸۸ش، ص۵۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۲۴؛ و ج۶، ص۸۲۲؛ ج۳، ص۱۴۷، و ص۱۷۲؛ ج۸، ص۳۳۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ثعلبی، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۲۴، و ص۳۲۹؛ ج۷، ص۶۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابنشهرآشوب، المناقب، علامه، ج۱، ص۵۲، و ص۷۰.
- ↑ ثعلبی، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۷۵ و ۸۲.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۰۲ش، ص۱۳۳.
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۵۸؛ برای نمونه بنگرید به: ابنشهرآشوب، معالم العلماء، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۲۹۷.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، دار المعرفة، ج۱، ص۵۰.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۲۵۲.
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۵۷-۵۹.
- ↑ داوودی، طبقات المفسرین، دار الکتب العلمیة، ج۱، ص۱۲۶.
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۶۰.
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۹۶-۹۷.
- ↑ نگاه کنید به: ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۳۷۵-۴۰۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۹۶.
- ↑ ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۲.
- ↑ محمد هادی معرفت، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۶.
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۱۱.
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۵۷.
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۶۷.
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۷۸.
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۹۶.
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۶۰.
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۶۰؛ برای نمونه بنگرید به: ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۰۷.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۸۷.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۱۰.
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۶۳؛ برای نمونه بنگرید به: ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۳۴۵.
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۶۲؛ برای نمونه بنگرید به: ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۳۴۱.
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۶۰.
- ↑ ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۴۶.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۲۵۷.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۳۳.
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۶۱؛ برای نمونه بنگرید به: ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۱۹.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۲۱۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۲۵۰.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۲۴۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۴۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۱۵۷.
- ↑ حرزالدین، «مقدمه»، تفسیر القرآن الکریم، ص۱۰۱.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۰ق، ص۲۵۹.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۳ق.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلما، مشهد، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۴۳۱ق.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، علامه، بیتا.
- ابنندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیروت، دارالمعرفة، بیتا.
- ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف و البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
- حرزالدین، عبدالرزاق، تفسیر القرآن الکریم، بیروت، دارالمفید، ۱۴۲۰ق.
- داوودی، محمد بن علی، طبقات المفسرین، بیروت، دارالکتب العلمیه، بیتا.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر قرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
- میرزایی، پوران، پژوهشی در تفسیر قمی، قم، نشر زائر، ۱۳۸۸ش.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۴۰۲ش.