قیام ۱۵ خرداد

قیام ۱۵ خرداد

تصویری از اعتراض مردم ایران به دستگیری امام خمینی
مکان/خاستگاه	قم
رهبر/رهبران	طیّب حاج‌رضایی، اسماعیل رضایی
زمینه‌ها/علل	دستگیری امام خمینی
نتایج/پیامدها	آزادی امام خمینی در ۱۵ فروردین ۱۳۴۳ش
مرتبط	سید حسن قمی، بهاءالدین محلاتی

قیام ۱۵ خرداد سال ۱۳۴۲ش، در پی بازداشت امام خمینی و در ادامه تنش‌های سیاسی و مذهبی میان روحانیت و حکومت پهلوی شکل گرفت و به اعتراضات گسترده مردمی در تهران، قم و برخی شهرهای دیگر انجامید که با سرکوب شدید حکومت پهلوی مواجه شد. پژوهشگران زمینه‌های این رخداد را اعتراض به سیاست‌هایی همچون لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی، اجرای «انقلاب سفید» و حمله به مدرسه فیضیه در فروردین ۱۳۴۲ش دانسته‌اند. این قیام در منابع تاریخی از نقاط عطف روند شکل‌گیری انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ش به‌شمار آمده است.

به گزارش منابع تاریخی، حکومت پهلوی پیش از فرارسیدن محرم، وعاظ و روحانیون را از انتقاد از شاه، سخن گفتن علیه اسرائیل و طرح موضوع در خطر بودن اسلام منع کرده بود؛ بااین‌حال، امام خمینی در ۱۳ خرداد ۱۳۴۲ش، مصادف با عاشورای حسینی در مدرسه فیضیه قم، با اشاره به واقعه کربلا، حمله نیروهای حکومتی به فیضیه را با حادثه عاشورا مقایسه کرد و به‌صراحت از شاه انتقاد نمود. این سخنرانی در فضایی امنیتی و با حضور مأموران حکومتی برگزار شد و در پی آن، امام خمینی به‌همراه سید حسن قمی و بهاءالدین محلاتی بازداشت و به تهران منتقل شدند.

در پی انتشار خبر بازداشت امام خمینی در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ش، اعتراضات گسترده مردمی در قم، تهران و برخی شهرهای دیگر آغاز شد. در تهران، دانشجویان با تعطیلی کلاس‌ها و بازاریان، از جمله طیب حاج‌رضایی و اسماعیل رضایی، به تظاهرات پیوستند. تجمعات به مراکز مهم حکومتی گسترش یافت و بازارها نیز تعطیل شد. نیروهای نظامی در قم و تهران به سوی معترضان تیراندازی کردند و اعتراضات تا دو روز ادامه یافت. همچنین دهقانان کفن‌پوش ورامین که برای حمایت از امام خمینی راهی تهران بودند، در سرپل باقرآباد با نیروهای نظامی درگیر شدند و شماری از آنان کشته یا مجروح شدند. بنابر گزارش یک کمیسیون تحقیق، در این حوادث ۸۶ نفر شهید و ۱۹۳ نفر زخمی شدند.

پس از سرکوب اعتراضات، اسدالله علم، نخست‌وزیر، در ۱۷ خرداد، امام خمینی را به محاکمه نظامی و اعدام تهدید کرد و شاه نیز این وقایع را به حمایت و تحریک عوامل خارجی، به‌ویژه جمال عبدالناصر، رهبر انقلاب مصر۱۹۵۲م، نسبت داد.

در واکنش به این وقایع، علما و مراجع با ارسال تلگراف، نامه و صدور اعلامیه به اعتراض پرداختند. سید محمود حسینی شاهرودی، سید محمدهادی میلانی و سید محمدرضا گلپایگانی خواستار آزادی امام خمینی شدند. سید محسن حکیم نیز پیشنهاد هجرت اعتراضی علما به نجف را مطرح کرد< و سید ابوالقاسم خویی بر تحریم همکاری با دولت تأکید نمود. امام موسی صدر نیز برای جلب حمایت‌های بین‌المللی از طریق واتیکان و الازهر به اروپا و شمال آفریقا سفر کرد. همچنین گروهی از علما از شهرهای مختلف به تهران مهاجرت کردند. حکومت که در ابتدا با این اقدام مخالفت کرده بود، در پی تداوم مهاجرت علما و حمایت مردمی، ناچار به عقب‌نشینی شد و ضمن صدور تضمین درباره عدم آسیب‌رسانی به امام خمینی، اجازه دیدار نماینده علما با وی را صادر کرد. این مهاجرت اعتراضی پس از ۱۴ روز پایان یافت.

امام خمینی پس از بازداشت، مدتی در بازداشت نظامی و سپس در حصر خانگی در داوودیه و قیطریه تهران تحت نظر مأموران امنیتی نگهداری شد. این وضعیت تا فروردین ۱۳۴۳ش ادامه یافت و وی سرانجام در ۱۵ فروردین همان سال آزاد و به قم بازگشت. امام خمینی ۱۵ خرداد را «روز حماسه و تولد دوباره اسلام و مسلمانان» و همچون عاشورا، روز عزای عمومی ملت مظلوم نامید و آن را برای همیشه عزای عمومی اعلام کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ۱۳۵۷ش، ۱۵ خرداد در تقویم رسمی ایران به‌عنوان تعطیل رسمی ثبت شد و هر ساله مراسم بزرگداشت آن برگزار می‌شود.

سخنرانی امام خمینی در مدرسه فیضیه در خرداد ۱۳۴۲ش