انقلاب سفید
 تبلیغ برای انقلاب سفید با نقش بر فلز | |
| نامهای دیگر | انقلاب شاه و مردم |
|---|---|
| دوره | پهلوی |
| اهداف | انتقال مراکز سنتی قدرت به شاه و تثبیت رژیم پهلوی |
| عاملان | محمدرضا پهلوی |
| پیامدها | تشدید استبداد، نابرابری، مهاجرت روستاییان، زمینهسازی برای قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و در نهایت سرنگونی رژیم پهلوی در انقلاب ۱۳۵۷ |
| واکنشها | واکنش امام خمینی، علما و برخی احزاب |
انقلاب سفید یا انقلاب شاه و مردم مجموعهای از اصلاحات اقتصادی-اجتماعی در دوره محمدرضا پهلوی بود که از بهمن ۱۳۴۱ش آغاز شد. این طرح با الگوبرداری از سیاستهای آمریکا برای جلوگیری از جنبشهای مردمی و تحکیم قدرت محمد رضا پهلوی اجرا گردید. اصول آن ابتدا ششگانه (شامل اصلاحات ارضی و اصلاح قانون انتخابات) بود و بعدها به ۱۹ اصل رسید.
شاه برای مشروعیتبخشی، همهپرسی ۶ بهمن ۱۳۴۱ را برگزار کرد که با مخالفت شدید روحانیت به رهبری امام خمینی و برخی گروههای سیاسی مواجه شد؛ آنان همهپرسی را غیرقانونی و توطئهای علیه اسلام و استقلال کشور دانستند. گفته شده انقلاب سفید برخلاف ادعای نوسازی، به شکست انجامید و با پیامدهایی نظیر تشدید استبداد، نابرابری، وابستگی و مهاجرت روستاییان همراه بود. اولین گامهای اصلاحات نارضایتیهای عمومی را در پی داشت و زمینهساز قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و در نهایت سرنگونی رژیم پهلوی در انقلاب ۱۳۵۷ شد.
معرفی
انقلاب سفید یا انقلاب شاه و مردم، مجموعهای از اصلاحات اقتصادی و اجتماعی در دوره محمدرضا پهلوی بود که در بهمن ۱۳۴۱ش به همهپرسی گذاشته شد.[۱] این طرح، در امتداد سیاستهای دولت آمریکا برای جلوگیری از انقلابهای مردمی در کشورهای جهان سوم و تشویق اصلاحات از بالا ارزیابی شده است.[۲] محمدرضا پهلوی اجرای این برنامه را در سفر خود به آمریکا تعهد کرد و پس از کناررفتن علی امینی (نخستوزیر وقت)، زمینه اجرای آن با عنوان «انقلاب سفید» فراهم شد.[۳] اگرچه هدف ظاهری این طرح، نوسازی ایران، رفاه اجتماعی و تحول اقتصادی معرفی میشد، اما برخی تحلیلگران هدف اصلی آن را انتقال مراکز سنتی قدرت به شاه و تثبیت رژیم پهلوی دانستهاند.[۴]
گفته شده با آغاز جنگ سرد، آمریکا برای جلوگیری از قیامهای مردمی و گسترش جنبشهای انقلابی، رهبران کشورهای جهان سوم را به اجرای اصلاحات تشویق کرد. این اصلاحات در ایران بهصورت فضای باز سیاسی، اصلاحات ارضی، لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی و سرانجام انقلاب سفید اجرا شد.[۵] ادعا شده انقلاب سفید با هدف تحکیم سلطه شاه، ایجاد طبقهای وابسته و تضعیف نیروهای ملی و مذهبی صورت گرفت.[۶]
محمدرضا پهلوی در ۱۹ دی ۱۳۴۱ش، اصول ششگانه انقلاب سفید را اعلام کرد و خواستار مراجعه مستقیم به آرای عمومی شد.[۷] این اصول عبارت بود از: الغای رژیم اربابرعیتی از طریق اصلاحات ارضی، ملیکردن جنگلها و مراتع، فروش سهام کارخانجات دولتی برای پشتیبانی از اصلاحات ارضی، سهیمکردن کارگران در منافع کارگاههای تولیدی و صنعتی، اصلاح قانون انتخابات و ایجاد سپاه دانش.[۸] این اصول در سالهای بعد به نوزده اصل افزایش یافت که سپاه بهداشت، سپاه ترویج و آبادانی، خانههای انصاف، ملیکردن آبها، نوسازی شهرها و روستاها، آموزش رایگان، تغذیه رایگان دانشآموزان، گسترش بیمههای اجتماعی و مبارزه با فساد از جمله آنها بود.[۹]
همهپرسی و واکنشها
گفته شده پهلوی پس از تجربه شکست لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی، کوشید اصلاحات مورد نظر خود را از راه همهپرسی، قانونی جلوه دهد و مخالفان را در برابر عمل انجامشده قرار دهد.[۱۰] اعلام همهپرسی با مخالفت جبهه ملی، نهضت آزادی و گروههایی از بازاریان و دانشجویان روبهرو شد و به بازداشت شماری از فعالان سیاسی و مذهبی انجامید.[۱۱] نهضت آزادی این همهپرسی را برخلاف قانون اساسی، فریبکارانه، همراه با اِرعاب و توصیه آمریکا دانست و پیامد آن را تحکیم حکومت فردی پهلوی ارزیابی کرد.[۱۲]
موضع روحانیت و امام خمینی
امام خمینی:
«اساساً پیش آوردن رفراندم برای آن است که تخلفات قانونیِ قابل تعقیب که ناچار مقامات مسئول گرفتار آن میشوند، لوث شود و کسانی که در مقابل قانون و ملت مسئول هستند اعلیحضرت را اغفال کردهاند که به نفع آنان این عمل را انجام دهند.»[۱۳]
علما و روحانیان حوزه علمیه قم پس از مذاکره با نمایندگان دولت و بینتیجهماندن آن، همهپرسی را تحریم کردند.[۱۴] امام خمینی این همهپرسی را توطئهای حسابشده علیه اسلام و استقلال کشور دانست و هشدار داد که هدف آن شکستن سدّ قرآن و روحانیت است.[۱۵] او با تأکید بر غیرقانونیبودن همهپرسی، نبود آزادی، تهدید و تطمیع مردم و ناآگاهی رأیدهندگان از مفاد طرح، آن را بیاعتبار شمرد[۱۶] و آن را «انقلاب سیاه» نامید.[۱۷] به گفته امام خمینی، این برنامهها از سوی آمریکا و اسرائیل توصیه شده و در جهت منافع آنان و تضعیف استقلال ایران بود.[۱۸] سید احمد خوانساری نیز شرکت در همهپرسی را حرام دانست و مراجع و علمای دیگر همچون سید محمدرضا گلپایگانی و سید ابوالقاسم خویی نیز نسبت به آن موضع گرفتند.[۱۹]
دلیل مخالفت علما با انقلاب سفید
گفته شده مخالفت علما با انقلاب سفید، نه صرفاً با ماهیتِ اصلاحات، بلکه با نیاتِ پشتپرده و شیوه اجرای آن بوده است.[۲۰] گفته شده علما انقلاب سفید را ابزاری برای غربگرایی و حذف هویت دینی میدانستند که کشور را به سمت وابستگی کامل فرهنگی و سیاسی سوق میداد.[۲۱] دلایل اصلی این تقابل در چهار محور مطرح شده است:
- خاستگاه آمریکایی: این طرح، دیکتهشدهی سیاستهای آمریکا برای تثبیت وابستگی ایران و تضعیف استقلال کشور دانسته شده است.[۲۲]
- استبداد و دیکتاتوری: برگزاری رفراندوم بدون پشتوانه قانونی و با فشار و سرکوب، نشاندهنده روحیه تمامیتخواهی شاه و بیاعتنایی او به قانون اساسی مشروطه دانسته شده است.[۲۳]
- ماهیت نمایشی: گفته شده اصول انقلاب سفید، نوآورانه نبود و صرفاً نمایشی سیاسی برای فریب افکار عمومی و تحکیم قدرت شخصی شاه بود.[۲۴]
- تخطی از قانون: گفته شده دولت با دور زدن مجلس، اصل تفکیک قوا را نقض کرد.[۲۵]
مهمترین اصول انقلاب سفید، اصلاحات ارضی و شرکت زنان در انتخابات بود که گفته شده علما به دلایل زیر با این دو اصل مخالفت کردند:
در موضوع اصلاحات ارضی، گفته شده دیکته شدن طرح از خارج، ماهیت کمونیستی آن و تعارضش با مبانی فقهی و شرعی، از مهمترین دلایل مخالفت علما بود.[۲۶] همچنین برای این طرح پیامدهای منفی متعددی برشمردهاند؛ از جمله آسیب به جامعه روستایی و کشاورزان،[۲۷] تأثیر منفی بر وضعیت اقتصادی و اجتماعی کشور،[۲۸] کاهش تولیدات کشاورزی و تضعیف نقش آن در اقتصاد ملی،[۲۹] برهم خوردن بافت اجتماعی شهر و روستا،[۳۰] اختلال در نظام کشاورزی و افزایش واردات،[۳۱] وابستگی اقتصادی و کشاورزی به بیگانگان،[۳۲] افزایش ثروت مالکان و فقیرتر شدن کشاورزان،[۳۳] گسترش حاشیهنشینی و مشاغل کاذب،[۳۴] و نیز اجحاف در برخی مالکیتهای مشروع و بیثباتی در مالکیت اراضی.[۳۵]
در عین حال، برخی اصلاحات ارضی را نسبتا موفق دانسته[۳۶] و آن را موجب رهایی نسبی کشاورزان از سلطه اربابان شمردهاند؛ هرچند معتقدند این طرح باعث افول تولید کشاورزی، مهاجرت به شهرها و انتقال سرمایه از روستا به شهر شد.[۳۷] همچنین گفته شده دولت از این طریق تا حدی قدرت مالکان را کاهش داد و نفوذ خود را در روستاها گسترش داد[۳۸] و برای بخشی از زارعان هویت و استقلال مالی ایجاد کرد؛[۳۹] اما نتوانست ساختار اصلی نظام استثماری کشاورزی را دگرگون سازد.[۴۰]
درباره حضور زنان در انتخابات نیز گفته شده علما با اصل حضور زنان مخالف نبودند، بلکه با شرایط زمانه و هدف رژیم پهلوی برای ترویج فساد، تخریب ارزشهای اسلامی و پوشاندن چهره دیکتاتوری مقابله میکردند.[۴۱] همچنین با توجه به سابقه رژیم پهلوی در مسئله کشف حجاب، برخی علما این شعار را مقدمهای برای گسترش بیبندوباری و طرح مسائلی چون تساوی حقوق در ارث، قصاص و سربازی دختران میدانستند.[۴۲]
برگزاری همهپرسی و پیامدها
همهپرسی در ۶ بهمن ۱۳۴۱ برگزار شد و دولت، تصویب لوایح را با اکثریت بسیار بالا اعلام کرد؛[۴۳] اما گزارشهایی از خلوتبودن محلهای رأیگیری و مشارکت اندک مردم وجود داشت.[۴۴] پس از آن، کِنِدی (رئیس جمهور وقت آمریکا)، سفیر انگلستان و رسانههای شوروی از این اصلاحات حمایت کردند.[۴۵] در برابر، علما با صدور اعلامیههایی از جمله اعلامیه نُهامضایی مصوبات را از نظر شرعی و قانونی نقد کردند.[۴۶] امام خمینی این همهپرسی را «رسوا»، «غیرقانونی» و «قلابی» خواند.[۴۷] البته در میان روحانیان، افرادی مانند محمدباقر کمرهای از لوایح ششگانه دفاع کردند و آنها را با اسلام سازگار دانستند.[۴۸]
گفته شده انقلاب سفید با وجود دستاوردهای تبلیغاتی کوتاهمدت برای پهلوی، به نتایج اعلامشده خود نرسید[۴۹] و اجرای آن با افزایش استبداد، گسترش نابرابری اجتماعی، فساد، مهاجرت روستاییان به شهرها، تضعیف کشاورزی و وابستگی بیشتر کشور همراه شد.[۵۰] برخی پژوهشگران، یکی از عوامل شکست آن را اجرای اصلاحات همراه با سرکوب دانستهاند.[۵۱] امام خمینی نیز انقلاب سفید را نمایشی برای غارت منابع ایران، گسترش اختناق، وابستگی به آمریکا و اسرائیل و سرکوب مردم توصیف کرد.[۵۲] پیامدهای سیاسی و اجتماعی این طرح، زمینهساز گسترش مخالفتها و قیام پانزده خرداد ۱۳۴۲ش شد.[۵۳] نهایتاً این روند در شکلگیری انقلاب ۱۳۵۷ش و سقوط رژیم پهلوی اثرگذار دانسته شده است.[۵۴]
پانویس
- ↑ میرزاصفی، انقلاب سفید شاهنشاه، ۱۳۵۳، ص۵۶–۵۷؛ منصوری، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۳۳۶-۳۳۷.
- ↑ امینی، بر بال بحران، ۱۳۸۸ش، ص۲۰۸؛ مهدوی، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، ۱۳۷۳ش، ص۲۷۶و۲۷۹–۲۸۰.
- ↑ نجاتی، تاریخ سیاسی بیست و پنجساله ایران، 1379ش، ج1، ص۱۹۳؛ مهدوی، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، ۱۳۷۳ش، ص۲۷۹.
- ↑ سولیوان و پارسونز، خاطرات دو سفیر، ۱۳۷۵ش، ص۳۱۳.
- ↑ «دلایل مخالفت امام خمینی و روحانیت با اصول انقلاب سفید»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ «دلایل مخالفت امام خمینی و روحانیت با اصول انقلاب سفید»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ میرزاصفی، انقلاب سفید شاهنشاه، ۱۳۵۳ش، ص۲۷–۴۴.
- ↑ پهلوی، مجموعه تالیفات، ۱۳۴۸ش، ج۱، ص۷۲۰، ۷۵۰، ۷۶۰، ۷۸۰؛ نجاتی، تاریخ سیاسی بیست و پنجساله ایران، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۲۱.
- ↑ ثابتی، در دامگه حادثه بررسی علل و عوامل فروپاشی حکومت شاهنشاهی، ۲۰۱۲م، ص۱۲۵.
- ↑ منصوری، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۳۳۶-۳۳۷.
- ↑ بازرگان، خاطرات بازرگان، شصت سال خدمت و مقاومت، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۳۸۷، ۳۹۰، ۴۰۵؛ نهضت آزادی ایران، اسناد نهضت آزادی ایران، ۱۳۶۱ش، ج۱، ص۲۰۳-۲۲۴؛ نجاتی، تاریخ سیاسی بیست و پنجساله ایران، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۱۴-۲۱۶.
- ↑ نهضت آزادی ایران، اسناد نهضت آزادی ایران، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۴–۲۱۵.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۳۷.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۹۲، ۲۱۴–۲۱۵؛ طاهری خرمآبادی، خاطرات آیتالله سیدحسن خرمآبادی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۵۲؛ دوانی، نهضت روحانیون ایران، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۱۸۲-۱۸۹؛ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱۳۸۶ش، ص۲۷۰.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۳۳-۱۳۴و۱۵۳-۱۵۴.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۳۵-۱۳۷ و ۲۱۴–۲۱۵.
- ↑ «انقلاب سفید و مخالفت با رفراندوم لوایح ششگانه»، پرتال امام خمینی.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۵۳-۱۵۴وج۲، ص۴۸۳-۴۸۴وج۳، ص۷۱-۷۴.
- ↑ طاهری خرمآبادی، خاطرات آیتالله سیدحسن خرمآبادی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۵۴-۱۵۵؛ مرکز اسناد، اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۵۷-۶۲.
- ↑ «دلایل مخالفت امام خمینی و روحانیت با اصول انقلاب سفید»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ «دلایل مخالفت امام خمینی و روحانیت با اصول انقلاب سفید»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ شیرخانی و رجائینژاد، «از انقلاب سفید تا انقلاب اسلامی (نقش انقلاب سفید در پیدایش انقلاب اسلامی ایران، با تأکید بر جایگاه امام خمینی)»، پژوهشنامه متین، ص۶۴.
- ↑ «دلایل مخالفت امام خمینی و روحانیت با اصول انقلاب سفید»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ حسینیان، «واکاوی علل مخالفت مراجع با رفراندوم انقلاب سفید»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «دلایل مخالفت امام خمینی و روحانیت با اصول انقلاب سفید»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ قرشی و دیگران، «جبهه گیری احزاب در مقابل اصلاحات ارضی رژیم پهلوی»، فصلنامه مطالعات سیاسی، ص۱۱۹-۱۲۱.
- ↑ «خسارت طرحهای امریکا به ملت ایران در تاریخ»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ «خسارتی که رژیم پهلوی به کشاورزانِ قزوینی وارد کرد»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ امامی خویی، ضیایی، «اصلاحات ارضی و تأثیرات اقتصادی آن بر جامعه کشاورزی ایران»، ص۵۹.
- ↑ قرشی و دیگران، جبهه گیری احزاب در مقابل اصلاحات ارضی رژیم پهلوی، ۱۳۷۹ش، ص۱۱۹-۱۲۱.
- ↑ «توصیف وضعیت تهران در دوران محمدرضا پهلوی»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «افزایش واردات گندم بعد از برنامه اصلاحات ارضی»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «بررسی ضربات "اصلاحات ارضی" به اقتصاد کشور»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «بررسی ضربات "اصلاحات ارضی" به اقتصاد کشور»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «چگونگی نابودی کشاورزی ایران در دوران پهلوی»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ قرشی و دیگران، جبهه گیری احزاب در مقابل اصلاحات ارضی رژیم پهلوی، ۱۳۷۹ش، ص۱۱۹-۱۲۱.
- ↑ مجد، «اصلاحات ارضی در ایران؛ اهداف و پیامدها»، پایگاه اطلاعرسانی ۱۵ خرداد.
- ↑ آبادیان، «اصلاحات ارضی و تبعات اجتماعی مهاجرت روستائیان به شهر تهران»، ص۱-۲۰.
- ↑ رضانژاد، و دیگران، «بررسی پیامدهای اصلاحات ارضی (مطالعه موردی شهرستان مراغه)»، ص۱۲۳-۱۴۲.
- ↑ مجد، «اصلاحات ارضی در ایران؛ اهداف و پیامدها»، پایگاه اطلاعرسانی ۱۵ خرداد.
- ↑ زاهد، «گذری بر قانون اصلاحات ارضی در ایران»، ص۹۱.
- ↑ حسینیان، «واکاوی علل مخالفت مراجع با رفراندوم انقلاب سفید»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «دلایل مخالفت امام خمینی و روحانیت با اصول انقلاب سفید»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- ↑ میرزاصفی، انقلاب سفید شاهنشاه، ۱۳۵۳، ص۵۶–۵۷.
- ↑ نجاتی، تاریخ سیاسی بیست و پنجساله ایران، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۲۱؛ روحانی، نهضت امام خمینی، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۹۴.
- ↑ مهدوی، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، ۱۳۷۳ش، ص۳۰۴؛ سفری، قلم و سیاست، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۴۸۶؛ شاهدی، مردی برای تمامی فصول، ۱۳۷۹ش، ص۴۲۱.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۴۵-۱۵۰.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۲۱۴و۲۴۴ وج۲، ص۱۲۵.
- ↑ جعفریان، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱۳۸۶ش، ص۷۰۲-۷۰۸؛ مسعودی خمینی، خاطرات آیتالله مسعودی خمینی، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۶.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج1، ص677و868؛ نجاتی، تاریخ سیاسی بیست و پنجساله ایران، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۳۴۵-۳۴۶وج۲، ص۳۹.
- ↑ نجاتی، تاریخ سیاسی بیست و پنجساله ایران، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۳۴۸وج۲، ص۴۸۷؛ خلجی، اصلاحات آمریکایی و قیام ۱۵ خرداد، ۱۳۸۱ش، ص۱۶۰–۱۶۲؛ سولیوان و پارسونز، خاطرات دو سفیر، ۱۳۷۵، ص۳۱۴.
- ↑ نجاتی، تاریخ سیاسی بیست و پنجساله ایران، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۳۲۰؛ بیل، شیر و عقاب، ۱۳۷۱ش، ص۲۱۱–۲۱۲.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۳۲۵-۳۲۶وج۳، ص۷۱-۷۴، ۲۶۷، ۳۵۳، ۳۸۶–۳۸۷، ۳۹۰، ۴۲۲وج۵، ص۲۳۸.
- ↑ خلجی، اصلاحات آمریکایی و قیام ۱۵ خرداد، ۱۳۸۱ش، ص۱۶۲–۱۶۳.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۶، ص۱۵۶وج۱۰، ص۱۰۸.
منابع
- آبادیان، حسین، «اصلاحات ارضی و تبعات اجتماعی مهاجرت روستائیان به شهر تهران»، مجله تحقیقات علوم اجتماعی، دوره ۸، شماره ۲ - شماره پیاپی ۱۶، پاییز و زمستان ۱۳۹۷ش.
- «افزایش واردات گندم بعد از برنامه اصلاحات ارضی»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۸ اردیبهشت ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۲۹ تیر ۱۴۰۵ش.
- امام خمینی، سیدروح الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- امامی خویی، محمدتقی، نرگس ضیایی، «اصلاحات ارضی و تأثیرات اقتصادی آن بر جامعه کشاورزی ایران»، نشریه مسکویه، شماره۴، ص۶۳.
- امینی، ایرج، بر بال بحران (زندگی سیاسی علی امینی)، تهران، ماهی، ۱۳۸۸ش.
- «انقلاب سفید و مخالفت با رفراندوم لوایح ششگانه»، پرتال امام خمینی، تاریخ بازدید مطلب: ۱۵ خرداد ۱۴۰۵ش.
- بازرگان، مهدی، خاطرات بازرگان، شصت سال خدمت و مقاومت، تدوین غلامرضا نجاتی، تهران، رسا، ۱۳۷۷ش.
- «بررسی ضربات "اصلاحات ارضی" به اقتصاد کشور»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۲۹ تیر ۱۴۰۵ش.
- بیل، جیمز. ا، شیر و عقاب (روابط بدفرجام ایران و آمریکا)، ترجمه فروزنده جهانشاهی، تهران، فاخته، ۱۳۷۱ش.
- پهلوی، محمدرضا، مجموعه تالیفات، نطقها، مصاحبهها و بیانات محمدرضا پهلوی شاه ایران، تدوین دفتر فرهنگی و مطبوعاتی وزارت دربار شاهنشاهی، تهران، کیهان، ۱۳۴۸ش.
- «توصیف وضعیت تهران در دوران محمدرضا پهلوی»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۲۹ تیر ۱۴۰۵ش.
- ثابتی، پرویز، در دامگه حادثه بررسی علل و عوامل فروپاشی حکومت شاهنشاهی (گفتگو با پرویز ثابتی مدیر امنیت داخلی ساواک)، لسآنجلس، شرکت کتاب، ۲۰۱۲م/ ۱۳۹۰ش.
- جعفریان، رسول، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، قم، مورخ، ۱۳۸۶ش.
- «چگونگی نابودی کشاورزی ایران در دوران پهلوی»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۲۹ تیر ۱۴۰۵ش.
- حسینیان، روحالله، «واکاوی علل مخالفت مراجع با رفراندوم انقلاب سفید»، وبگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۷ بهمن ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۷ تیر ۱۴۰۵ش.
- «خسارت طرحهای امریکا به ملت ایران در تاریخ»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مهر ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۲۹ تیر ۱۴۰۵ش.
- «خسارتی که رژیم پهلوی به کشاورزانِ قزوینی وارد کرد»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آذر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۲۹ تیر ۱۴۰۵ش.
- خلجی، عباس، اصلاحات آمریکایی و قیام ۱۵ خرداد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۱ش.
- «دلایل مخالفت امام خمینی و روحانیت با اصول انقلاب سفید»، مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۶ بهمن ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۷ تیر ۱۴۰۵ش.
- دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷ش.
- مجد، محمدقلی، «اصلاحات ارضی در ایران؛ اهداف و پیامدها»، (ترجمه: رجبی، بهرنگ) پایگاه اطلاعرسانی ۱۵ خرداد، تاریخ بازدید: ۲۹ تیر ۱۴۰۵ش.
- رضانژاد، نقی، معصومه قره داغی، ناصر صدقی، منیژه صدری، «بررسی پیامدهای اصلاحات ارضی (مطالعه موردی شهرستان مراغه)»، فصلنامه تاریخ دانشگاه آزاد محلات، دوره ۱۵، شماره ۵۶، شماره پیاپی ۵۶، خرداد ۱۳۹۹.
- روحانی، سید حمید، نهضت امام خمینی، تهران، عروج، ۱۳۸۱ش.
- زاهد، فیاض، «گذری بر قانون اصلاحات ارضی در ایران»، پژوهشنامه تاریخ، سال سوم، شماره یازدهم.
- سفری، محمدعلی، قلم و سیاست، تهران، نامک، ۱۳۷۷ش.
- سولیوان، ویلیام و آنتونی پارسونز، خاطرات دو سفیر، ترجمه محمود طلوعی، تهران، علم، ۱۳۷۵ش.
- شاهدی، مظفر، مردی برای تمامی فصول، اسدالله علم و سلطنت محمدرضا پهلوی، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۷۹ش.
- شیرخانی، علی و رجائینژاد، محمد، «از انقلاب سفید تا انقلاب اسلامی (نقش انقلاب سفید در پیدایش انقلاب اسلامی ایران، با تأکید بر جایگاه امام خمینی)»، پژوهشنامه متین، سال شانزدهم، 1393ش، ش64.
- طاهری خرمآبادی، سید حسن، خاطرات آیتالله سیدحسن خرمآبادی، تدوین محمدرضا احمدی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷ش.
- قرشی، مجتبی، علی اصغر داودی، «جبهه گیری احزاب در مقابل اصلاحات ارضی رژیم پهلوی»، فصلنامه مطالعات سیاسی، سال دهم، شماره ۳۹، بهار ۱۳۹۷ش.
- مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، تهران، ۱۳۷۴ش.
- مسعودی خمینی، علیاکبر، خاطرات آیتالله مسعودی خمینی، تدوین جواد امامی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۱ش.
- منصوری، جواد، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷ش.
- مهدوی، عبدالرضا (هوشنگ)، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، ۱۳۰۰–۱۳۵۷ش، تهران، البرز، ۱۳۷۳ش.
- میرزاصفی، عبدالله، انقلاب سفید شاهنشاه، بیجا، بینا، ۱۳۵۳ش.
- نجاتی، غلامرضا، تاریخ سیاسی بیست و پنجساله ایران، تهران، رسا، ۱۳۷۹ش.
- نهضت آزادی ایران، اسناد نهضت آزادی ایران، تهران، ۱۳۶۱ش.