حیله شرعی
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
حیله شرعی به معنای یافتن راهحلی برای فرار از اجرای دستورات دینی است و در مسائل مختلف فقهی مانند ربا، زکات و ازدواج کاربرد دارد. مثلا کشاورزی برای اینکه زکات به محصولش تعلق نگیرد، قبل از محاسبهٔ مقدار برداشت، با بخشش مقداری از محصول، عمداً آن را از حد تعلق زکات، کاهش دهد.
فقیهان شیعه حیله را به دو دسته مشروع (رسیدن به هدف جایز از طریق عمل جایز) و نامشروع (رسیدن به هدف جایز از طریق عمل حرام) تقسیم کردهاند. فقیهان حیلههای صوری و غیرواقعی مانند فروش کالا به قیمت گزاف برای فرار از ربا؛ .و حیلههایی که با هدف اصلی حکم شرعی در تضاد باشند حرام و باطل شمرده شدهاند.
هر کدام از موافقان و مخالفانِ بهکارگیری حیلههای شرعی، به دلایلی از جمله آیات قرآن و روایات معصومان(ع) استناد نمودهاند. به گفتهٔ برخی پژوهشگران، هیچکدام از این دلایل بهطور قطعی نمیگوید که حیله شرعی کاملاً مجاز یا ممنوع است؛ بلکه دلایل جواز، بخشی از حیلهها و دلایل حرمت، بخشی دیگر را شامل میشوند.
در آثاری نظیر «حیلههای شرعی و چارهجوییهای صحیح در فقه اسلامی» نوشته ناصر مکارم شیرازی به موضوع حیله شرعی پرداخته شده است.
مفهوم و جایگاه
حیله شرعی اصطلاحی فقهی،[۱] به معنای چارهجویی برای گریز از مخالفت با احکام الزامی شرع، یا عبور از مشکلات آن، به روشی شرعی تعریف شده است.[۲] مثل اینکه فردی برای تعلق نگرفتن زکات به مالش، قبل از اتمام سال، عمداً مالش را از حد مقرّر زکات (مثلا برای گندم و جو ۸۵۵ کیلوگرم) کاهش دهد.[۳]
عنوان حیله شرعی در مباحث فقهی بیشتر در موضوع ربا مطرح شده، ولی اختصاص به آن نداشته و بحث از آن را در بسیاری از بخشها از جمله طهارت، طلاق ، ازدواج، شفعه، بیع، اجاره و قضا مطرح دانستهاند.[۴] موضوع حیله شرعی در بین اهلسنّت نیز مورد توجه گستردهای قرار گرفته و نویسندگان سنّی کتابهای مستقلّی در این زمینه نگاشتهاند.[۵]
پیشینه
حیله شرعی مسئلهای جدید نبوده[۶] و پیشینه استفاده از آن را در زمان معصومان(ع) دانستهاند.[۷] برخی قضاوتهای امام علی(ع) و چارهجوییهای پیامبر(ص) و امامان(ع)،[۸] از جمله موارد حیله شرعی شمرده شده است.[۹] همچنین روایاتی از اهل بیت(ع) نقل شده که در آنها مسائلی دربارهٔ حیله شرعی مشاهده میشود.[۱۰]
از فقیهان متقدم شیعه، فقیهانی همچون ابن ابیعقیل (درگذشت: ۳۲۹ق)، علی بن بابویه (درگذشت: ۳۲۹ق)، شیخ صدوق (درگذشت: ۳۸۱ق)، سید مرتضی (درگذشت: ۴۳۶ق) و شیخ طوسی (درگذشت: ۴۶۰ق)، دیدگاههایی در ردّ یا پذیرش حیلههای شرعی گزارش شده است.[۱۱]
در بین اهلسنت، ابوحنیفه (درگذشت: ۱۵۰ق) پیشوای حَنَفیان را دارای کتابی درباره حیلههای شرعی دانستهاند و نقل شده که به این جهت، از او به عنوان اِمام اهل الحِیَل یاد میکنند.[۱۲] همچنین گفته شده قاضی ابویوسف شاگرد ابوحنیفه، کاربرد حیلهها را توسعه داد و از آن پس، حنفیان به استفاده از حیلههای شرعی مشهور شدند.[۱۳]
اقسام حیله
فقیهان شیعه حیله رو به دو دسته تقسیم کردهاند:[۱۴]
- حیله مشروع (مجاز): اگر یک عمل مباح (جایز) واسطه برای رسیدن به یک هدف مباح باشد.
- حیله نامشروع (غیرمجاز): اگر یک عمل حرام واسطه برای رسیدن به یک هدف مباح باشد.[۱۵]
شیخ طوسی اولین فقیهی دانسته شده که به این تقسیمبندی تصریح کرده است.[۱۶] برخی پژوهشگران بر پایهٔ این سخن، چهار صورت برای حیله بیان نمودهاند:[۱۷]
- هدف مباح، وسیله مباح: مثل مَحرم شدنِ پسری با زن برادر خود، از طریق شیر دادن زن به دختر شیرخواری که به عقد موقت آن پسر در آید.[۱۸] یا اینکه زنی بهمنظور انجام اعمال حج یا عُمره، از برخی قرصها برای تأخیر در عادت ماهیانه استفاده کند.[۱۹]
- هدف مباح، وسیله حرام: مثلا زنی به منظور فسخ ازدواجش، مرتد شود؛ زیرا عقد ازدواج با تحقق ارتداد باطل میشود.[۲۰] یا اینکه فرد جُنب به علت خجالت، انجام غسل را تا نزدیک طلوع آفتاب تأخیر اندازد، تا نماز صبح را در تنگی وقت با تیمم بخواند.[۲۱]
- هدف حرام، وسیله مباح: مثلا کسی یک میلیون تومان قرض داده و در کنار آن، شیء کم ارزشی را به قیمتی گزاف به قرضگیرنده بفروشد.[۲۲] در اینجا، قرضدهنده میخواهد با استفاده از بیع حلال، از قرض ربوی حرام رهایی یابد.[۲۳]
- هدف حرام، وسیله حرام: مانند اینکه انسان به انگیزه گریز از جهاد، خود را مجروح و ناقص کند.[۲۴]
هر کدام از این چهار قِسم، ممکن است با قصد جدّی بوده یا به شکل صوری و ظاهری واقع شود، که با این لحاظ، صورتهای حیله به هشت قسم میرسد.[۲۵]
حکم حیله شرعی
با این همه سختگیری و مخالفتهای قرآن و احادیث شیعه و سُنی در مسئلهٔ ربا، که مثل آن در سایر گناهان کمتر دیده میشود، و با آن همه مفاسد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی که اقتصاددانان برای آن برمیشمرند، چگونه ممکن است ربا بهوسیلهٔ حیلههای شرعی حلال شود.
امام خمینی، کتاب البیع، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۵۴۰-۵۴۱.
فقیهان در موارد متعددی استفاده از حیله شرعی را جایز دانستهاند.[۲۶] حیلهها به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:[۲۷] اول، حیلهای که از طریق مباح به هدفی مباح میرسد و اکثر فقیهان آن را مجاز میدانند.[۲۸] دوم، حیلهای که از طریق مباح به هدفی حرام میرسد، که در این مورد اختلاف نظر بین فقیهان وجود دارد.[۲۹] همچنین، حیلههایی که جنبه صوری و غیرواقعی دارند، مانند فروش کالا به چند برابر قیمت برای فرار از ربا، حرام و باطل شمرده میشوند زیرا غیرعاقلانه و صوری هستند.[۳۰]
محقق اردبیلی،[۳۱] و صاحبجواهر[۳۲] ضمن پذیرش جواز حیله در مواردی مانند زکات و ربا،[۳۳] حیلهای که هدف اصلی آن نقض حکم شرعی باشد باطل میدانند.[۳۴] مانند حیله اصحاب سبت در صید ماهی،[۳۵]
امام خمینی بیشتر حیلههای رایج در باب ربا را نامشروع دانسته،[۳۶] اما حیله در ربای معاوضی (که دو کالای همجنس تفاوت قیمت دارند) را میپذیرد.[۳۷] همچنین در ابوابی چون روزه، زکات و خمس، مصادیقی از حیله شرعی را جایز میداند.[۳۸]
مستند حکم
هر کدام از موافقان و مخالفانِ بهکارگیری حیله شرعی در مسائل فقهی، به دلایلی از جمله آیات قرآن و روایات معصومان(ع) استناد نمودهاند؛
دلایل مورد استناد موافقان
برخی دلایل موافقانِ استفاده از حیله شرعی عبارتاند از:
۱. استناد به قرآن:
- آیه ۴۴ سوره ص: در مورد حضرت ایوب(ع) که خدا راهی برای ادای سوگند با آسیب کمتر (زدن یک ضربه با دستهای شاخه به جای صد ضربه تازیانه) نشان داد.[۳۹] این شکل از اجرای حد، نوعی حیله برای فرار از تنگنای شرعی شمرده شده است،[۴۰] البته برخیچنین اجازهای را در اسلام منسوخ دانستهاند.[۴۱]
- آیه ۲۳۵ سوره بقره: اجازه دادن به استفاده از کنایه[۴۲] برای خواستگاری از زن در ایام عده (که صریحاً ممنوع است)،[۴۳] بهعنوان مصداقی از حیله شرعی دانسته شده است.[۴۴]
۲. روایات:
- امام صادق(ع) در پاسخ به جواز مبادله هزار درهم و یک دینار در برابر دو هزار درهم، که نقل شده «فرار از حرام به سوی حلال، کار خوبی است».[۴۵] این حدیث توسط فقهایی چون میرزای قمی و صاحب جواهر، توجیهی برای حیله شرعی دانسته شده است.[۴۶]
- در گزارشی تاریخی آمده است: سُوَید بن حَنظَله همسفرِ وائِل بن حُجْر بود که دشمنان، وائل را دستگیر کردند. سوید قَسَم خورد که وائل برادر اوست و آنها او را آزاد کردند. سوید این ماجرا را برای پیامبر(ص) بازگو نمود. پیامبر ضمن تأیید سخن او، فرمود: «مسلمان با مسلمان برادر است».[۴۷] شیخ طوسی و طبرسی از عالمان شیعه، این تأیید پیامبر(ص) را دلیلی بر جواز حیله شرعی میدانند.[۴۸]
۳. اجماع فقها: شیخ طوسی،[۴۹] میرزای قمی[۵۰] و صاحب[۵۱] جواهر ادعا کردهاند که فقیهان بهطور کلی، در مسائل فقهی، پذیرش اجمالی حیلههای شرعی را قبول دارند و اختلافی در این زمینه نیست.
دلایل مورد استناد مخالفان
برخی دلایل مخالفانِ استفاده از حیله شرعی عبارتاند از:
- استناد به قرآن: مخالفان به آیات مربوط به «اصحاب سَبْت» (که با حیله صید ماهی کردند)[۵۲] و همچنین آیاتی که فریبکاران را نکوهش میکند ( آیه ۹ سوره بقره و آیه ۱۴۲ سوره نساء.) استناد میکنند.[۵۳]
- دلیل عقلی: عقیده بر این است که چون هدفِ شریعت باید رعایت شود،[۵۴] هرگونه حیلهای که این هدف را نقض کند، حرام است.[۵۵]
- روایات و احادیث: برخی روایات[۵۶] کسانی را که با تغییر ظاهریِ عناوین، حرام را حلال میکنند، نکوهش کرده[۵۷] یا مانند موردِ یهودیان که با ذوب کردن پیه، تحریم آن را دور زدند،[۵۸] لعن کردهاند.[۵۹]
برخی از پژوهشگران معتقدند که هیچکدام از طرفین (موافقان و مخالفان) دلیل قاطعی برای ممنوعیت یا جوازِ مطلق حیلههای شرعی ندارند. در واقع، فقیهان نیز حکم واحدی برای تمام موارد صادر نکردهاند و استدلالهای هر دو گروه، تنها بخشی از این موضوع را پوشش میدهد.[۶۰]
تکنگاری
| نام کتاب | نویسنده | مذهب | توضیحات |
|---|---|---|---|
| حیلههای شرعی و چارهجوییهای صحیح در فقه اسلامی | ناصر مکارم شیرازی | شیعه | این کتاب در پی جداسازی حیلههای مشروع از نامشروع بوده و مباحث آن، توسط آیت الله مکارم شیرازی در تابستان ۱۳۷۶ش در حوزه علمیّه مشهد مطرح گردیده است.[۶۱] |
| فقه الحِیَل الشرعیه | محمد سند (به قلم مصطفی اسکندری) | شیعه | نگارنده با تبیین شرایط و کیفیت ربا، مسائل آن را به صورت مستدل بیان نموده است.[۶۲] |
| المَخارج فی الحیل | محمد بن حسن شیبانی | اهلسنت | از این کتاب بهعنوان کهنترین اثر در موضوع حیلههای شرعی یاد شده است.[۶۳] |
| الحِیَل الفقهیة و علاقتها بأعمال المَصرفیة الإسلامیة | عیسی محمد عبدالغنی خلوفی | اهلسنت | این کتاب به موضوع حیلههای شرعی به صورت کاربردی و با توجه به اهداف شریعت پرداخته است.[۶۴] |
| حیلههای شرعی ناسازگار با فلسفه فقه، ترجمه کتاب «الحیل فی الشریعة الإسلامیة و شرح ما ورد فیها من الآیات و الأحادیث»، | عبدالوهاب البحیری | اهلسنت | مطالب این کتاب بیشتر در پاسخ به این پرسش است که آیا حیله شرعی میتواند نقضکننده روح قانون و ناسازگار با فلسفه تشریع باشد؟[۶۵] |
پانویس
- ↑ هاشمی، «حیل شرعی»، ص۵۴۹.
- ↑ علیمحمدی، و ناصریمقدم، «بازپژوهی حیله شرعی در فقه امامیه و اهلسنت»، ص۵۹.
- ↑ میرشکاری و حسینی، «تحلیل اعتبار حیله شرعی با تطبیق بر یک پرونده حقوقی»، ص۵۲.
- ↑ مکارم شیرازی، حیلههای شرعی و چاره جوئی های صحیح، ۱۴۲۸ق، ص۱۱.
- ↑ مکارم شیرازی، حیلههای شرعی و چاره جوئی های صحیح، ۱۴۲۸ق، ص۱۱.
- ↑ مکارم شیرازی، حیلههای شرعی و چاره جوئی های صحیح، ۱۴۲۸ق، ص۱۱.
- ↑ هاشمی، «حیل شرعی»، ص۵۴۹.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۷-۲۷.
- ↑ هاشمی، «حیل شرعی»، ص۵۵۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۳۰۷، حدیث ۱۲؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۱۰۴.
- ↑ ناصریمقدم و علیمحمدی، «آموزهای نو در پدیده حیلههای شرعی»، ص۱۰۰-۱۰۱.
- ↑ هاشمی، «حیل شرعی»، ص۵۵۰.
- ↑ هاشمی، «حیل شرعی»، ص۵۵۰.
- ↑ مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۴۰۴؛ ناصریمقدم و علیمحمدی، «آموزهای نو در پدیده حیلههای شرعی»، ص۱۰۷.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق ج۵، ص۹۵.
- ↑ ناصریمقدم و علیمحمدی، «آموزهای نو در پدیده حیلههای شرعی»، ص۱۰۸.
- ↑ ناصریمقدم و علیمحمدی، «آموزهای نو در پدیده حیلههای شرعی»، ص۱۰۹-۱۱۰.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیلة، دارالعلم، ج۲، ص۲۷۲؛ سبزواری، مهذب الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۲۵، ص۴۰.
- ↑ مکارم شیرازی، حیلههای شرعی و چاره جوئی های صحیح، ۱۴۲۸ق، ص۴۹-۵۰.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق ج۵، ص۹۵.؛ شهید ثانی، مسالک، ج۴، ص۲۰۴.
- ↑ مکارم شیرازی، حیلههای شرعی و چاره جوئی های صحیح، ۱۴۲۸ق، ص۴۳-۴۴.
- ↑ مکارم شیرازی، بررسی طرق فرار از ربا، ۱۳۸۵ش، ص۴۳.
- ↑ مکارم شیرازی، حیلههای شرعی و چاره جوئی های صحیح، ۱۴۲۸ق، ص۲۰.
- ↑ ناصریمقدم و علیمحمدی، «آموزهای نو در پدیده حیلههای شرعی»، ص۱۱۱.
- ↑ ناصریمقدم و علیمحمدی، «آموزهای نو در پدیده حیلههای شرعی»، ص۱۱۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق ج۵، ص۹۵؛ محقق حلّی، شرائع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲۰؛ شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۳۱ و ج۳، ص۲۹۸ و ۳۶۹؛ شهید ثانی، مسالک الأفهام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۳۳۰ و ج۹، ص۲۰۳-۲۰۴؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۲، ص۲۰۲؛ طباطبایی یزدی، تکملة العروة الوثقی، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۴۹-۵۰؛ سعیدی، «باب حیل ربا»، ص۱۵۱.
- ↑ ناصریمقدم و علیمحمدی، «آموزهای نو در پدیده حیلههای شرعی»، ص۱۱۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: محقق حلّی، شرائع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲۰؛ شهید ثانی، مسالک الأفهام، ۱۴۱۳ق، ج۹، ص۲۰۳-۲۰۴؛ علامه حلّی، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۷۹.
- ↑ ناصریمقدم و علیمحمدی، «آموزهای نو در پدیده حیلههای شرعی»، ص۱۱۱.
- ↑ مکارم شیرازی، حیلههای شرعی و چاره جوئی های صحیح، ۱۴۲۸ق، ص۲۰.
- ↑ اردبیلی، مجمع الفائدة، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۱۷-۱۸ و ۲۴۷ و ۴۸۸.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۲، ص۲۰۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۲، ص۲۰۱.
- ↑ بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۵۹۹؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۲، ص۲۰۲.
- ↑ سورهٔ بقره، آیه ۶۵.
- ↑ امام خمینی، کتاب البیع، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۵۴۰-۵۴۱.
- ↑ امام خمینی، کتاب البیع، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۵۴۴.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیلة، دارالعلم، ج۱، ص۲۹۵ و ۳۱۴ و ۳۶۴.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۰۱.
- ↑ ناصریمقدم و علیمحمدی، «آموزهای نو در پدیده حیلههای شرعی»، ص۱۱۴.
- ↑ بحیری، حیلههای شرعی ناسازگار با فلسفه فقه، ۱۳۷۶ش، ص۴۷۱.
- ↑ فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۲۳۶
- ↑ فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۲۳۶؛ مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۵۰۳.
- ↑ ابنتیمیه، الفتاوی الکبری، ۱۳۸۶ق، ج۳، ص۱۶۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۲۴۷؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۲۹۰.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۲، ص۲۰۱؛ میرزای قمّی، جامع الشتات، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۸.
- ↑ ابنعبدالبر، یوسف بن عبد الله، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۶۷۶-۶۷۷.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق ج۵، ص۹۵؛ طبرسی، المؤتلف، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۱۳.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق ج۵، ص۹۵.
- ↑ میرزای قمّی، جامع الشتات، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۴۶۳.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۲، ص۲۰۳
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق ج۵، ص۹۶؛ طبرسی، المؤتلف، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۱۴؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۲۵، ص۳۷۶.
- ↑ ابنتیمیه، الفتاوی الکبری، ۱۳۸۶ق، ج۳، ص۱۱۲؛ ابنقدامه، المغنی، ۱۴۰۵ق، ج۵، ص۲۰۴.
- ↑ مطهری، ربا، بانک و بیمه، ۱۳۶۴ش، ص۲۱۱-۲۱۲ و ۲۷۰.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۲، ص۲۰۲
- ↑ مطهری، ربا، بانک و بیمه، ۱۳۶۴ش، ص۲۴۱ و ۲۷۰.
- ↑ نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۱۵۶، ص۲۲۰؛ ابنتیمیه، الفتاوی الکبری، ۱۳۸۶ق، ج۳، ص۱۱۹-۱۲۰؛ ابنقدامه، المغنی، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۵۶.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق ج۵، ص۹۶؛ طبرسی، المؤتلف، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۱۴.
- ↑ ابنحیون، دعائم الإسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۱۲۲؛ ابنشهرآشوب، متشابه القرآن، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۳۷.
- ↑ ناصریمقدم و علیمحمدی، «آموزهای نو در پدیده حیلههای شرعی»، ص۱۶۷.
- ↑ مکارم شیرازی، حیلههای شرعی و چاره جوئی های صحیح، ۱۴۲۸ق، ص۹.
- ↑ «فقه الحیل الشرعیه»، خانه کتاب و ادبیات ایران.
- ↑ محمد بن ابراهیم، الحیل الفقهیة فی المعاملات المالیة، ۱۹۸۳م، ج۱، ص۳۵.
- ↑ «الحیل الفقهیة و علاقتها بأعمال المصرفیة الإسلامیة»، کتابخانه دیجیتالی نور.
- ↑ بحیری، حیلههای شرعی ناسازگار با فلسفه فقه، ۱۳۷۶ش، ص۹-۱۸.
منابع
- قرآن کریم.
- ابنشهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی، متشابه القرآن و مختلفه، با مقدمه: علامه شهرستانی، قم، انتشارات بیدار، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- ابنعبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت، دار الجیل، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- ابنتیمیه حرانی، احمد بن عبدالحلیم، الفتاوی الکبری، بیروت، دارالمعرفه، ۱۳۸۶ق.
- ابنحیون، نعمان بن محمد مغربی، دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام، تحقیق و تصحیح: آصف فیضی، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق.
- ابنقدامه مقدسی، عبداللّه بن احمد، المغنی فی فقه الامام احمد بن حنبل شیبانی، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
- اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، تحقیق و تصحیح: آقا مجتبی عراقی و دیگران، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- امام خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیلة، قم، مؤسسه مطبوعات دارالعلم، چاپ اول، بیتا.
- امام خمینی، سید روحالله، انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
- امام خمینی، سید روحالله، کتاب البیع، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران، بنیاد بعثت، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، تحقیق و تصحیح: محمدتقی ایروانی و سید عبدالرزاق مقرم، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
- بحیری، محمد عبدالوهاب، حیلههای شرعی ناسازگار با فلسفه فقه، ترجمه حسین صابری، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۷۶ش.
- «الحیل الفقهیة و علاقتها بأعمال المصرفیة الإسلامیة»، کتابخانه دیجیتالی نور، تاریخ بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۳ق.
- سبزواری، سید عبدالأعلی، مهذّب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام، قم، مؤسسه المنار، چاپ چهارم، ۱۴۱۳ق.
- سعیدی، سید محسن، «باب حیل ربا»، در مجله فقه اهل بیت(ع)، ج۴۷، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، چاپ اول، بیتا.
- سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، تحقیق: صبحی صالح، قم، هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- شهید اول، محمد بن مکی عاملی، الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۷ق.
- شهید ثانی، زین الدین بن علی، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، تحقیق و تصحیح: علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، تحقیق و تصحیح: سید محمدتقی کشفی، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تحقیق: حسن موسوی خرسان، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، تکملة العروة الوثقی، تحقیق و تصحیح: سید محمدحسین طباطبائی، قم، کتابفروشی داوری، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، المؤتلف من المختلف بین أئمة السلف، مشهد، مجمع البحوث الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- علامه حلّی، حسن بن یوسف، تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة، تحقیق و تصحیح: ابراهیم بهادری، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- علیمحمدی، طاهر و حسین ناصریمقدم، «بازپژوهی حیله شرعی در فقه امامیه و اهلسنت»، در فصلنامهٔ جستارهای فقهی و اصولی، شمارهٔ ۲۰، ۱۳۹۹ش.
- فاضل مقداد، جمال الدین، کنز العرفان فی فقه القرآن، تحقیق: سید محمد قاضی، قم، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- «فقه الحیل الشرعیه»، خانه کتاب و ادبیات ایران، تاریخ بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۳ش.
- فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تحقیق: حسین اعلمی، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق و تصحیح: علیاکبر، غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، قم، مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- محقق حلّی، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تحقیق و تصحیح: عبدالحسین محمد علی بقال، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- محمد بن ابراهیم، الحیل الفقهیة فی المعاملات المالیة، بیجا، الدارالعربیة للکتاب، ۱۹۸۳م.
- مطهری، مرتضی، ربا، بانک و بیمه، تهران، صدرا، ۱۳۶۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، بررسی طرق فرار از ربا، قم، مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، حیلههای شرعی و چاره جوئیهای صحیح، قم، مدرسة الإمام علی بن أبیطالب(ع)، چاپ دوم، ۱۴۲۸ق.
- میرزای قمّی، ابوالقاسم بن محمدحسن، جامع الشتات فی أجوبة السؤالات، تحقیق و تصحیح: مرتضی رضوی، مؤسسه کیهان، تهران، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- میرشکاری، عباس و سید محمدامین حسینی، «تحلیل اعتبار حیله شرعی با تطبیق بر یک پرونده حقوقی»، در دو فصلنامه علمی مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق، شمارهٔ ۴۴، پاییز و زمستان ۱۴۰۰ش.
- ناصریمقدم، حسین و طاهر علیمحمدی، «آموزهای نو در پدیده حیلههای شرعی»، در مجله فقه، شمارهٔ ۱، بهار ۱۳۸۹ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تحقیق و تصحیح: عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
- ولایی، عیسی، فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، تهران، نشر نی، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- هاشمی، سید رضا، «حیل شرعی»، در دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۹ش.