سوره طلاق

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
تغابن سورهٔ طلاق تحریم
سوره طلاق.jpg
شماره سوره: ۶۵
جزء : ۲۸
نزول
ترتیب نزول: ۹۹
مکی/مدنی: مدنی
اطلاعات آماری
تعداد آیات: ۱۲
تعداد کلمات: ۲۸۹
تعداد حروف: ۱۲۰۳

سوره طلاق، سوره‌ای نسبتا کوچک در قرآن که احکام طلاق را بیان می‌کند. این سوره مدنی است و در جزء بیسست و هشتمِ قرآن، جای دارد. تقریبا دوسوم کل سوره، درباره طلاق، سخن گفته است. پس از آن نیز اندرزها و تهدیدها و بشارت‌هایی مطرح شده است. نام دیگر سورهٔ طلاق، «نساء ‏قُصری»(نساء کوچک‌تر) است.

معرفی سوره

نام‌گذاری

  • طلاق: این سوره به این جهت «‌طلاق‌» نام گرفته است که از نخستین آیه تا حدود دوسوم کل سوره، درباره احکام طلاق سخن می‌گوید.[۱]
  • نساء قُصری: به آن سورهٔ نساء قُصری(نساء کوچک‌تر) نیز می‌گویند که در مقابل سوره معروف نساء است كه نساء كبرى(نساء بزرگ‌تر) نام دارد.[۲]

محل و ترتیب نزول: به گفته سیدمحمدحسین طباطبایی، سیاق سوره طلاق، نشان می‌دهد که در مدينه، نازل شده است.[۳] مجمع البیان نیز آن را از سوره‌های مدنی دانسته است.[۴] این سوره به ترتیب مُصحَف، شصت و پنجمین و به ترتیب نزول، نود و نُهمین سوره قرآن است و در آغاز حزب چهارمِ جزء ۲۸ قرآن، قرار دارد.[۵] همچنین از سوره ‏های مخاطبات است که با خطاب «‌یا أَیهَا النَّبِی‌» آغاز می‌‏شوند.[۶]

آیات و کلمات: سوره طلاق دوازده آیه و ۲۸۹ کلمه دارد و از نظر حجم از سوره‌‏های نسبتا کوچک قرآن است.[۷]

این سوره را در شمار سوره‌های ممتحنات نیز آورده‌اند[۸] که گفته شده این سوره‌ها با سوره ممتحنه تناسب محتوایی دارند.[۹] [یادداشت ۱]

محتواى سوره

سورهٔ طلاق كلياتى درباره احكام طلاق را همراه با اندرزها و تهديدها و بشارت‌هایی بیان کرده است.[۱۰] به نوشته تفسیر نمونه، مهم‌ترين مسئله سوره، طلاق و احكام و ویژگی‌ها و پيامدهاى آن است. این کتاب محتواى سوره طلاق را شامل دو بخش عمده دانسته است:

  • بخش اول، هفت آيه نخستينِ سوره است كه درباره طلاق و مسائل مربوط به آن سخن مى‌‏گويد.
  • بخش دوم از عظمت خداوند و عظمت جایگاه پیامبر(ص) و پاداش صالحان، و مجازات بدكاران، بحث مى‌‏كند.[۱۱]
محتوای سوره طلاق[۱۲]
 
 
اهمیت رعایت فرمان خدا درباره حقوق زنان مطلقه
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
گفتار دوم؛ آیه ۸-۱۲
ضرورت پیروی از فرمان خداوند در زندگی
 
گفتار اول؛ آیه ۱-۷
وظایف مردان در برابر همسران مطلقه
 
 
 
 
 
 
 
 
مطلب اول؛ آیه ۸-۹
کیفر سرپیچی از فرمان خدا
 
وظیفه اول؛ آیه ۱
جاری‌کردن صیغه طلاق در ایام پاکی
 
 
 
 
 
 
 
 
مطلب دوم؛ آیه ۱۰-۱۱
دعوت به پیروی از فرمان خدا و پیامبر
 
وظیفه دوم؛ آیه ۱
نگاه‌داشتن حساب عدّه
 
 
 
 
 
 
 
 
مطلب سوم؛ آیه ۱۲
توانایی خدا برای پاداش و کیفر انسان‌ها
 
وظیفه سوم؛ آیه ۱
بیرون‌نکردن زنان از خانه در ایام عدّه
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
وظیفه چهارم؛ آیه ۲
رفتار پسندیده با زنان در صورت طلاق یا رجوع
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
وظیفه پنجم؛ آیه ۲-۳
گرفتن دو شاهد بر طلاق
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
وظیفه ششم؛ آیه ۴-۵
رعایت عدّه زنانی که عادت نمی‌شوند
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
وظیفه هفتم؛ آیه ۶-۷
تأمین مسکن و پرداخت نفقه در ایام عدّه


آیات مشهور

فرازی از آیه‌های دوم وسوم سوره طلاق

وَمَن يَتَّقِ اللَّـهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَ‌جًا وَيَرْ‌زُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ : هر كس از خدا پروا كند، (خدا) براى او راه بيرون‌شدنى قرار مى‌دهد و از جايى كه حسابش را نمى‌كند، به او روزى مى‌رساند.

فراز پایانی آیه دوم و فراز آغازین آیه سوم سوره طلاق، غالبا با هم خوانده می‌شود. مفسران درباره شأن نزول این جمله و تفسیر آن، مباحث فراوانی مطرح کرده‌اند. روایاتی نیز در باره آن، بیان شده است.[۱۳] مجمع البیان از پیامبر(ص) نقل کرده است که هرکس تقوا پیشه کند، خدااو را از شبهات دنیا و سختی‌های مرگ و قیامت، حفظ می‌کند. بر طبق همین کتاب، امام صادق(ع) فرموده است: هرکس تقوا پیشه کند، خداوند به دارایی‌های او برکت می‌دهد.[۱۴]

تفسیر نمونه توصیهٔ خدا به تقوا و امیدبخشی او را به این جهت دانسته است که در آیات پیش، سخن از طلاق است و نگرانی از مسائل معیشتی، ممکن است سبب ‏شود كه زن و شوهر یا شاهدان، عدالت را رعایت نکنند.[۱۵]

سیدمحمدحسین طباطبایی در تفسیر آن گفته است: هرکس از کارهای حرام دوری کند، خداوند راه نجاتی از تنگی‌های زندگی برای او فراهم می کند؛ چرا که دین خدا بر اساس فطرت انسان است و انسان را به چیزی رهنمون می‌شود که مقتضای فطرت او است و سعادت دنیا و آخرتش را تضمین می‌کند. بنابراین انسان مؤمن نباید بترسد که اگر تقوا پیشه کند، از زندگی خوب در این دنیا، محروم می‌شود.[۱۶]

فضیلت و خواص

بر طبق حدیثی از مجمع البیان، پیامبر(ص) فرموده است: هر کس سوره طلاق را بخواند، بر سنت رسول الله خواهد مرد.[۱۷] شیخ صدوق هم از امام صادق(ع) نقل کرده است که هرکس سوره‌های طلاق و تحریم را در نماز‌های واجب بخواند، خداوند نمی‌گذارد او در روز قیامت بترسد یا محزون باشد و از آتش دوزخ در امان خواهد بود و خداوند او را به سبب خواندن اين دو سوره و مراقبت بر آنها به بهشت مى‌‏برد؛ زيرا اين دو سوره به پیامبر(ص) تعلق دارد.[۱۸]

متن و ترجمه سوره

سوره طلاق
متن
بِسْمِ اللَّـهِ الرَّ‌حْمَـٰنِ الرَّ‌حِيمِ
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ ۖ وَاتَّقُوا اللَّـهَ رَ‌بَّكُمْ ۖ لَا تُخْرِ‌جُوهُنَّ مِن بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخْرُ‌جْنَ إِلَّا أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُّبَيِّنَةٍ ۚ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّـهِ ۚ وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّـهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ۚ لَا تَدْرِ‌ي لَعَلَّ اللَّـهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَٰلِكَ أَمْرً‌ا ﴿١﴾ فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُ‌وفٍ أَوْ فَارِ‌قُوهُنَّ بِمَعْرُ‌وفٍ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِّنكُمْ وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّـهِ ۚ ذَٰلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَن كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّـهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ‌ ۚ وَمَن يَتَّقِ اللَّـهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَ‌جًا ﴿٢﴾ وَيَرْ‌زُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ ۚ وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّـهِ فَهُوَ حَسْبُهُ ۚ إِنَّ اللَّـهَ بَالِغُ أَمْرِ‌هِ ۚ قَدْ جَعَلَ اللَّـهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرً‌ا ﴿٣﴾ وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِن نِّسَائِكُمْ إِنِ ارْ‌تَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ‌ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ ۚ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَن يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ۚ وَمَن يَتَّقِ اللَّـهَ يَجْعَل لَّهُ مِنْ أَمْرِ‌هِ يُسْرً‌ا ﴿٤﴾ ذَٰلِكَ أَمْرُ‌ اللَّـهِ أَنزَلَهُ إِلَيْكُمْ ۚ وَمَن يَتَّقِ اللَّـهَ يُكَفِّرْ‌ عَنْهُ سَيِّئَاتِهِ وَيُعْظِمْ لَهُ أَجْرً‌ا ﴿٥﴾أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنتُم مِّن وُجْدِكُمْ وَلَا تُضَارُّ‌وهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ ۚ وَإِن كُنَّ أُولَاتِ حَمْلٍ فَأَنفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّىٰ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ۚ فَإِنْ أَرْ‌ضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَ‌هُنَّ ۖ وَأْتَمِرُ‌وا بَيْنَكُم بِمَعْرُ‌وفٍ ۖ وَإِن تَعَاسَرْ‌تُمْ فَسَتُرْ‌ضِعُ لَهُ أُخْرَ‌ىٰ ﴿٦﴾ لِيُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِّن سَعَتِهِ ۖ وَمَن قُدِرَ‌ عَلَيْهِ رِ‌زْقُهُ فَلْيُنفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّـهُ ۚ لَا يُكَلِّفُ اللَّـهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا ۚ سَيَجْعَلُ اللَّـهُ بَعْدَ عُسْرٍ‌ يُسْرً‌ا ﴿٧﴾ وَكَأَيِّن مِّن قَرْ‌يَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ‌ رَ‌بِّهَا وَرُ‌سُلِهِ فَحَاسَبْنَاهَا حِسَابًا شَدِيدًا وَعَذَّبْنَاهَا عَذَابًا نُّكْرً‌ا ﴿٨﴾ فَذَاقَتْ وَبَالَ أَمْرِ‌هَا وَكَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِ‌هَا خُسْرً‌ا ﴿٩﴾ أَعَدَّ اللَّـهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا ۖ فَاتَّقُوا اللَّـهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ الَّذِينَ آمَنُوا ۚ قَدْ أَنزَلَ اللَّـهُ إِلَيْكُمْ ذِكْرً‌ا ﴿١٠﴾ رَّ‌سُولًا يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّـهِ مُبَيِّنَاتٍ لِّيُخْرِ‌جَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ‌ ۚ وَمَن يُؤْمِن بِاللَّـهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًا يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِ‌ي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ‌ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ۖ قَدْ أَحْسَنَ اللَّـهُ لَهُ رِ‌زْقًا ﴿١١﴾ اللَّـهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْ‌ضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ‌ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّـهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ‌ وَأَنَّ اللَّـهَ قَدْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْمًا ﴿١٢﴾
ترجمه
به نام خداوند رحمتگر مهربان
اى پيامبر، چون زنان را طلاق گوييد، در [زمان‌بندى‌] عدّه آنان طلاقشان گوييد و حساب آن عدّه را نگه داريد، و از خدا، پروردگارتان بترسيد. آنان را از خانه‌هايشان بيرون مكنيد، و بيرون نروند مگر آنكه مرتكب كار زشت آشكارى شده باشند. اين است احكام الهى. و هر كس از مقررات خدا [پاى‌] فراتر نهد، قطعاً به خودش ستم كرده است. نمى‌دانى، شايد خدا پس از اين، پيشامدى پديد آورد. (۱) پس چون عدّه آنان به سر رسيد، [يا] به شايستگى نگاهشان داريد، يا به شايستگى از آنان جدا شويد، و دو تن [مرد] عادل را از ميان خود گواه گيريد، و گواهى را براى خدا به پا داريد. اين است اندرزى كه به آن كس كه به خدا و روز بازپسين ايمان دارد، داده مى‌شود، و هر كس از خدا پروا كند، [خدا] براى او راه بيرون‌شدنى قرار مى‌دهد. (۲) و از جايى كه حسابش را نمى‌كند، به او روزى مى‌رساند، و هر كس بر خدا اعتماد كند او براى وى بس است. خدا فرمانش را به انجام‌رساننده است. به راستى خدا براى هر چيزى اندازه‌اى مقرر كرده است. (۳) و آن زنان شما كه از خون‌ديدن [ماهانه‌] نوميدند، اگر شك داريد [كه خون مى‌بينند يا نه؟] عدّه آنان سه ماه است، و [دخترانى‌] كه [هنوز] خون نديده‌اند [نيز عدّه‌شان سه ماه است‌]، و زنان آبستن مدّتشان اين است كه وضع حمل كنند، و هر كس از خدا پروا دارد [خدا] براى او در كارش تسهيلى فراهم سازد. (۴) اين است فرمان خدا كه آن را به سوى شما فرستاده است؛ و هر كس از خدا پروا كند، بديهايش را از او بزدايد و پاداشش را بزرگ گرداند. (۵) همانجا كه [خود] سكونت داريد، به قدر استطاعت خويش آنان را جاى دهيد و به آنها آسيب [و زيان‌] مرسانيد تا عرصه را بر آنان تنگ كنيد. و اگر باردارند خرجشان را بدهيد تا وضع حمل كنند. و اگر براى شما [بچه‌] شير مى‌دهند مزدشان را به ايشان بدهيد و به شايستگى ميان خود به مشورت پردازيد، و اگر كارتان [در اين مورد] با هم به دشوارى كشيد [زن‌] ديگرى [بچّه را] شير دهد. (۶) بر توانگر است كه از دارايى خود هزينه كند، و هر كه روزى او تنگ باشد بايد از آنچه خدا به او داده خرج كند. خدا هيچ كس را جز [به قدر] آنچه به او داده است تكليف نمى‌كند. خدا به زودى پس از دشوارى آسانى فراهم مى‌كند. (۷) و چه بسيار شهرها كه از فرمان پروردگار خود و پيامبرانش سر پيچيدند و از آنها حسابى سخت كشيديم و آنان را به عذابى [بس‌] زشت عذاب كرديم. (۸) تا كيفر زشت عمل خود را چشيدند، و پايان كارشان زيان بود. (۹) خدا براى آنان عذابى سخت آماده كرده است. پس اى خردمندانى كه ايمان آورده‌ايد، از خدا بترسيد. راستى كه خدا سوى شما تذكارى فرو فرستاده است: (۱۰) پيامبرى كه آيات روشنگر خدا را بر شما تلاوت مى‌كند، تا كسانى را كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده‌اند از تاريكي‌ها به سوى روشنايى بيرون برد، و هر كس به خدا بگرود و كار شايسته كند او را در باغ‌هايى كه از زير [درختان‌] آن جويبارها روان است، درمى‌آورد، جاودانه در آن مى‌مانند. قطعاً خدا روزى را براى او خوش كرده است. (۱۱) خدا همان كسى است كه هفت آسمان و همانند آنها هفت زمين آفريد. فرمان [خدا] در ميان آنها فرود مى‌آيد، تا بدانيد كه خدا بر هر چيزى تواناست، و به راستى دانش وى هر چيزى را در بر گرفته است. (۱۲)


سوره پیشین:
سوره تغابن
سوره طلاق سوره پسین:
سوره تحریم

سوره‌های مکیسوره‌های مدنی
١.فاتحه ٢.بقره ٣.آل‌عمران ٤.نساء ٥.مائده ٦.انعام ٧.اعراف ٨.انفال ٩.توبه ١٠.یونس ١١.هود ١٢.یوسف ١٣.رعد ١٤.ابراهیم ١٥.حجر ١٦.نحل ١٧.اسراء ١٨.کهف ١٩.مریم ٢٠.طه ٢١.انبیاء ٢٢.حج ٢٣.مؤمنون ٢٤.نور ٢٥.فرقان ٢٦.شعراء ٢٧.نمل ٢٨.قصص ٢٩.عنکبوت ٣٠.روم ٣١.لقمان ٣٢.سجده ٣٣.احزاب ٣٤.سبأ ٣٥.فاطر ٣٦.یس ٣٧.صافات ٣٨.ص ٣٩.زمر ٤٠.غافر ٤١.فصلت ٤٢.شوری ٤٣.زخرف ٤٤.دخان ٤٥.جاثیه ٤٦.احقاف ٤٧.محمد ٤٨.فتح ٤٩.حجرات ٥٠.ق ٥١.ذاریات ٥٢.طور ٥٣.نجم ٥٤.قمر ٥٥.الرحمن ٥٦.واقعه ٥٧.حدید ٥٨.مجادله ٥٩.حشر ٦٠.ممتحنه ٦١.صف ٦٢.جمعه ٦٣.منافقون ٦٤.تغابن ٦٥.طلاق ٦٦.تحریم ٦٧.ملک ٦٨.قلم ٦٩.حاقه ٧٠.معارج ٧١.نوح ٧٢.جن ٧٣.مزمل ٧٤.مدثر ٧٥.قیامه ٧٦.انسان ٧٧.مرسلات ٧٨.نبأ ٧٩.نازعات ٨٠.عبس ٨١.تکویر ٨٢.انفطار ٨٣.مطففین ٨٤.انشقاق ٨٥.بروج ٨٦.طارق ٨٧.اعلی ٨٨.غاشیه ٨٩.فجر ٩٠.بلد ٩١.شمس ٩٢.لیل ٩٣.ضحی ٩٤.شرح ٩٥.تین ٩٦.علق ٩٧.قدر ٩٨.بینه ٩٩.زلزله ١٠٠.عادیات ١٠١.قارعه ١٠٢.تکاثر ١٠٣.عصر ١٠٤.همزه ١٠٥.فیل ١٠٦.قریش ١٠٧.ماعون ١٠٨.کوثر ١٠٩.کافرون ١١٠.نصر ١١١.مسد ١١٢.اخلاص ١١٣.فلق ١١٤.ناس


پانویس

  1. خرم‌شاهی، دانشنامه قرآن، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۱۲۵۶.
  2. مکارم شیرازی، تفسير نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۴، ص۲۱۷.
  3. علامه طباطبایی، الميزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۹، ص۳۱۲.
  4. طبرسی، مجمع البيان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۵۴.
  5. خرم‌شاهی، دانشنامه قرآن، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۱۲۵۶و۱۲۵۷.
  6. خرم‌شاهی، دانشنامه قرآن، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۱۲۵۷.
  7. خرم‌شاهی، دانشنامه قرآن، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۱۲۵۶.
  8. رامیار، تاریخ قرآن، ۱۳۶۲ش، ص۳۶۰و۵۹۶.
  9. فرهنگ‌نامه علوم قرآن، ج۱، ص۲۶۱۲.
  10. علامه طباطبایی، الميزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۹، ص۳۱۲.
  11. تفسير نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۴، ص۲۱۷.
  12. خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، چ۱، ۱۳۹۲ش.
  13. طبرسی، مجمع البيان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۶۰و۴۶۱.
  14. طبرسی، مجمع البيان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۶۰.
  15. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۴،ص۲۳۴.
  16. علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۹، ص۳۱۳و ۳۱۴.
  17. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۵۴.
  18. شیخ صدوق، ثواب الأعمال، ۱۴۰۶ق، ص۱۱۹.
  1. ممتحنات ۱۶ سوره قرآن است که گفته شده سیوطی آنها را به نام ممتحنات ذکر کرده است.رامیار، تاریخ قرآن، ۱۳۶۲ش، ص۵۹۶ این سوره‌ها عبارتند از: فتح، حشر، سجده، طلاق، قلم، حجرات، تبارک، تغابن، منافقون، جمعه، صف، جن، نوح، مجادله، ممتحنه و تحریم (رامیار، تاریخ قرآن، ۱۳۶۲ش، ص۳۶۰.)

منابع

  • قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند، تهران، دارالقرآن الکریم، ۱۴۱۸ق/۱۳۷۶ش.
  • خرمشاهی، بهاء الدین، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج۲، تهران: دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.
  • رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش.
  • صدوق، ابن بابویه، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏، قم: دار الشریف رضی، ۱۴۰۶ق.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، قم: انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
  • طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البيان فى تفسير القرآن، تهران: ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
  • فرهنگ‌نامه علوم قرآن، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
  • مكارم شيرازى، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱، تهران: دار الكتب الإسلامية، ۱۳۷۴ش.

پیوند به بیرون