سوره سبأ

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
احزاب سورهٔ سبأ فاطر
سوره سبأ.jpg
شماره سوره: ۳۴
جزء : ۲۲
نزول
ترتیب نزول: ۵۸
مکی/مدنی: مکی
اطلاعات آماری
تعداد آیات: ۵۴
تعداد کلمات: ۸۸۷
تعداد حروف: ۳۵۹۶

سوره سبأ سی و چهارمین سوره و از سوره‌های مکی قرآن است که در جزء ۲۲ جای دارد. این سوره به مناسبت شرح سرگذشت قوم "سبا"، به این نام برگزیده شده است. سوره سبا از جمله پنج سورۀ قرآن است که با حمد و ستایش الهی آغاز شده است. در این سوره به موضوعات مختلفی پرداخته شده که می‌توان همه آن‌ها را در ذیل سه عنوان کلی توحید، نبوت و معاد قرار داد.
آیات ۲۲ درباره شفاعت و آیه ۲۸ درباره شمول نبوت از آیات مشهور این سوره است. همنوایی کوه و پرندگان با داوود پیامبر و زره‌سازی او، سیل عرم در باغ‌های قوم سبا و فرمانبری جن و رام‌کردن باد برای سلیمان، از داستان‌های تاریخی این سوره است.

معرفی

نام‌گذاری

وجه تسمیه این سوره از آیه پانزدهم به بعد آن گرفته شده که به سرگذشت قوم سبأ پرداخته است.[۱] کلمه «سبأ» دو بار در قرآن (یکبار در سوره نمل و یکبار در همین سوره) به کار رفته است. نام دیگر این سوره، داوود است؛ زیرا به نام و برخی از معجزات داوود پیامبر در آیات ۱۰ و ۱۱ این سوره اشاره شده است.[۲]

ترتیب و محل نزول

سوره سبأ جز سوره‌های مکی و در ترتیب نزول، پنجاه و هشتمین سوره‌ای است که بر پیامبر(ص) نازل شده است. این سوره در چینش کنونی مُصحَف، پنجاه و هشتمین سوره است و در جزء ۲۲ قرآن جای دارد.[۳]

تعداد آیات و دیگر ویژگی‌ها

سوره سبأ ۵۴ آیه، ۸۸۷ کلمه و ۳۵۹۶ حرف دارد و از نظر حجم از سوره‌های مثانی و نسبتا کوچک و کمی بیشتر از یک حزب است.[۴] برخی آیه ششم این سوره را نازل شده در مدینه می‌دانند.[۵] تعداد آیات این سوره ۵۴ آیه و به نظر قاریان شام ۵۵ آیه است که عدد اول مشهور است.[۶] در قرآن تنها پنج سوره با حمد و ستایش الهی آغاز می‌شود که در سه سوره آن سبا، فاطر و انعام حمد و ستایش پروردگار به خاطر آفرینش آسمان و زمین و موجودات دیگر است.[۷]
برخی از مفسران معتقدند خداوند سوره احزاب (سوره قبل از سوره سبأ) را با بیان هدف از تکلیف و پاداش نیکوکار به جهت اعمالش و جزای گناهکار به جهت گناهش به پایان رسانیده است؛ لذا سوره سبا را با حمد بر نعمت و ذکر قدرت بی‌پایانش، آغاز می‌کند.[۸] برخی از مفسران نزول این سوره را پس از سوره لقمان دانسته‌اند.[۹]

محتوا

این سوره همانند بیشتر سوره‌های مکی پیرامون اصول سه‌گانه اعتقادات اسلامی یعنی توحید، نبوت و معاد بحث می‌کند و بعد از آن به بیان کیفر کسانی که منکر این اصول هستند و یا درباره آنها القای شبهه می‌کنند و پس از آن به راه‌های دفع آن شبهات از راه حکمت، موعظه و مجادله می‌پردازد.[۱۰] این سوره بیشتر از دیگر اصول اعتقادی به مسأله معاد در ابتدا و انتهای سوره اهتمام می‌ورزد.[۱۱] موضوعات فرعی این سوره عبارتند از:

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
پاسخ به پندارهای مشرکان درباره معاد
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
پندار هشتم؛ آیه ۴۳ - ۵۴
ساختگی بودن سخنان پیامبر درباره معاد
 
پندار هفتم؛ آیه ۴۰ - ۴۲
شفاعت مشرکان توسط فرشتگان
 
پندار ششم؛ آیه ۳۴ - ۳۹
عذاب نشدن کافران ثروتمند
 
پندار پنجم؛ آیه ۳۱ - ۳۳
نادرست بودن سخنان قرآن درباره معاد
 
پندار چهارم؛ آیه ۲۹ - ۳۰
عدم تحقق قیامت به‌خاطر نامشخص‌بودن زمان آن
 
پندار سوم؛ آیه ۲۲ - ۲۸
مانع‌شدن شریکان خدا از عذاب کافران
 
پندار دوم؛ آیه ۷ - ۲۱
نادرستی سخن پیامبر درباره احیای مردگان
 
پندار اول؛ آیه ۱- ۶
محال‌بودن برپایی قیامت
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
مطلب اول؛ آیه ۴۳
تهمت‌های مشرکان به پیامبر
 
پاسخ؛ آیه ۴۰ -۴۲
اعلام بیزاری فرشتگان از مشرکان در قیامت
 
پاسخ اول؛ آیه ۳۴ - ۳۸
هر ثروتی نشانه تقرب به درگاه خدا نیست
 
پاسخ؛ آیه ۳۱ - ۳۳
پشیمانی کافران در قیامت به‌خاطر انکار قرآن و پیروی از رهبران باطل
 
پاسخ؛ آیه ۳۰
قیامت در زمان مقرر واقع می‌شود
 
پاسخ اول؛ آیه ۲۲ - ۲۳
شرکای ساختگی خدا هیچ نقشی در اداره جهان ندارند
 
پاسخ اول؛ آیه ۷- ۹
قدرت خدا بر هلاکت کافران
 
پاسخ اول؛ آیه ۱ - ۲
قدرت خدا برای برپایی قیامت
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
مطلب دوم؛ آیه ۴۴ - ۴۵
کافران برای مخالفت با پیامبر دلیلی ندارند
 
 
 
 
 
پاسخ دوم؛ آیه ۳۹
با انفاق اموال به خدا نزدیک شوید
 
 
 
 
 
 
 
 
 
پاسخ دوم؛ آیه ۲۴
روزی همه انسان‌ها تنها به دست خداست
 
پاسخ دوم؛ آیه ۱۰ - ۲۱
ضرورت برپایی قیامت برای پاداش شاکران و کیفر ناسپاسان
 
پاسخ دوم؛ آیه ۳
علم خدا برای برپایی قیامت
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
مطلب سوم؛ آیه ۴۶
وظیفه پیامبر فقط انذار است
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
پاسخ سوم؛ آیه ۲۵ - ۲۶
رسیدن هرکس به جزای عمل خود در روز قیامت
 
 
 
 
 
پاسخ سوم؛ آیه ۴ - ۶
پاداش مؤمنان و کیفر کافران در قیامت
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
مطلب چهارم؛ آیه ۴۷
پیامبر هیچ پاداشی از شما نمی‌خواهد
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
پاسخ چهارم؛ آیه ۲۷ - ۲۸
عدم شایستگی شرکای ساختگی خدا برای عبادت
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
مطلب پنجم؛ آیه ۴۸ - ۴۹
همه سخنان پیامبر حق است
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
مطلب ششم؛ آیه ۵۰
پیامبر پیرو وحی الهی است
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
مطلب هفتم؛ آیه ۵۱ - ۵۴
به پیامبر ایمان بیاورید تا از عذاب رهایی یابید


داستان‌ها و روایت‌های تاریخی

به داستان‌ها و روایاتی تاریخی درباره داوود، سلیمان و قوم سبا در این سوره پرداخته شده است.

  • اعطای فضل به داوود، همنوایی کوه و پرندگان با او و زره‌سازی. (آیات ۱۰-۱۱)
  • رام‌کردن باد برای سلیمان، ذوب مس، فرمانبری جن از سلیمان و ساختن بناها و ظروف، مرگ سلیمان، آگاهی از مرگ سلیمان پس از خوردن عصای او توسط موریانه. (آیات ۱۲-۱۴)
  • داستان قوم سبأ و باغ‌های آباد آنان و نزول سیل عرم بر آنها به خاطر کفران نعمت (آیات ۱۵-۱۹)
  • گفتگوی مستضعفان با مستکبران در قیامت (آیات ۳۰ و ۳۱)

آیات مشهور

آیه ۲۳ سوره سبأ درباره شفاعت با اذن الهی و آیه ۲۸ در مورد شمول نبوت پیامبر اسلام(ص) برای همه انسان‌ها از آیات مشهور و نام‌دار این سوره شمرده شده است.

شفاعت با اذن الهی (۲۳)

«وَلَا تَنفَعُ الشَّفَاعَةُ عِندَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ ۚ حَتَّىٰ إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَ‌بُّكُمْ ۖ قَالُوا الْحَقَّ ۖ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ‌﴿٢٣﴾»
 (ترجمه: «و شفاعت‌گرى در پيشگاه او سود نمى‌بخشد، مگر براى آن كس كه به وى اجازه دهد. تا چون هراس از دلهايشان برطرف شود، مى‌گويند: «پروردگارتان چه فرمود؟» مى گويند: «حقيقت؛ و هموست بلندمرتبه و بزرگ.»)

این آیه ردی بر عمل مشرکان در پرستش بتان است که آن را راهی برای تقرب به خدا تلقی می‌کردند؛[۱۴] ولی خداوند در این آیه اعلام می‌دارد هیچ شفاعتی نزد او، جز برای کسانی که اذن داده، سودی ندارد و تنها شفاعت مشروط برخی مخلوقات تأیید شده است.[۱۵]

شمول نبوت (۲۸)

«وَمَا أَرْ‌سَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِّلنَّاسِ بَشِيرً‌ا وَنَذِيرً‌ا وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَ‌ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ﴿٢٨﴾»
 (ترجمه: «و ما تو را جز [به سمت‌] بشارتگر و هشداردهنده براى تمام مردم، نفرستاديم؛ ليكن بيشتر مردم نمى‌دانند.»)

برخی از مفسران از این آیه شمول رسالت پیامبر اسلام(ص) بر همه جهانیان را استنباط کرده‌اند.[۱۶] علامه طباطبایی به نقل از راغب اصفهانی واژه «کافه» را به معنای دفع کردن و بازداشتن دانسته، که معنای آیه چنین می‌شود: «ما تو را نفرستادیم مگر برای این که مردم را از انجام گناه باز داری در حالی که بشیر و نذیر هستی.»[۱۷] او عمومیت رسالت پیامبر را که دیگران از این آیه استنتاج کرده‌اند را به انحصار ربوبیت خدا ارجاع می‌دهد با این توضیح که اگر خدایی دیگر بود ارسال رسول برای همه خلق امکان‌پذیر نبود.[۱۸]

فضیلت و خواص

نوشتار اصلی: فضائل سور

روایاتی در فضیلت قرائت این سوره آمده است که هر کسی سوره سبا را بخواند؛ هیچ پیامبری نخواهد بود مگر اینکه در قیامت رفیق و همراه او خواهد بود».[۱۹] همچنین از امام صادق(ع) نقل است هر کس دو سوره سبأ و فاطر را که با کلمه حمد آغاز می‌شوند در شب بخواند، تمام آن شب در حفظ و امان خدا خواهد بود، و اگر در روز بخواند هیچ رنجی در آن روز به او نخواهد رسید، و آن قدر از خیر دنیا و آخرت به او می‌دهند که هرگز بر دلش نگذشته و آرزوی آن را نکرده است.[۲۰]

متن سوره

سوره سَبَأ

بِسْمِ اللَّـهِ الرَّ‌حْمَـٰنِ الرَّ‌حِيمِ به نام خداوند رحمتگر مهربان
اَلْحَمْدُ لِلَّـهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْ‌ضِ وَلَهُ الْحَمْدُ فِي الْآخِرَ‌ةِ ۚ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ‌ ﴿١﴾ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْ‌ضِ وَمَا يَخْرُ‌جُ مِنْهَا وَمَا يَنزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُ‌جُ فِيهَا ۚ وَهُوَ الرَّ‌حِيمُ الْغَفُورُ‌ ﴿٢﴾ وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُ‌وا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ ۖ قُلْ بَلَىٰ وَرَ‌بِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ ۖ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّ‌ةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْ‌ضِ وَلَا أَصْغَرُ‌ مِن ذَٰلِكَ وَلَا أَكْبَرُ‌ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ ﴿٣﴾ لِّيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ۚ أُولَـٰئِكَ لَهُم مَّغْفِرَ‌ةٌ وَرِ‌زْقٌ كَرِ‌يمٌ ﴿٤﴾ وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَـٰئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مِّن رِّ‌جْزٍ أَلِيمٌ ﴿٥﴾ وَيَرَ‌ى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّ‌بِّكَ هُوَ الْحَقَّ وَيَهْدِي إِلَىٰ صِرَ‌اطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ ﴿٦﴾ وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُ‌وا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَىٰ رَ‌جُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ ﴿٧﴾أَفْتَرَ‌ىٰ عَلَى اللَّـهِ كَذِبًا أَم بِهِ جِنَّةٌ ۗ بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَ‌ةِ فِي الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ ﴿٨﴾ أَفَلَمْ يَرَ‌وْا إِلَىٰ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُم مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْ‌ضِ ۚ إِن نَّشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْ‌ضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفًا مِّنَ السَّمَاءِ ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَةً لِّكُلِّ عَبْدٍ مُّنِيبٍ ﴿٩﴾ وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُودَ مِنَّا فَضْلًا ۖ يَا جِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ‌ ۖ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ ﴿١٠﴾ أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ‌ فِي السَّرْ‌دِ ۖ وَاعْمَلُوا صَالِحًا ۖ إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ‌ ﴿١١﴾ وَلِسُلَيْمَانَ الرِّ‌يحَ غُدُوُّهَا شَهْر