کاربر:M.nilsaz/صفحه تمرین ۱

آیات مُستَثنَیات (به معنای آیات استثنا شده)، اصطلاحی در علوم قرآنی است و به آیاتی اشاره دارد که از نظر مکی یا مدنی بودن، با حکم کلی سوره‌ای که در آن قرار گرفته‌اند متفاوت‌اند. این مبحث که ذیل دانش «مکی و مدنی» مطرح می‌شود، با مباحثی چون تاریخ و اسباب نزول، و سیاق آیات پیوند دارد. این تقسیم‌بندی در صدر اسلام و روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) فاقد پیشینه بوده و اساساً برآمده از رویکرد اجتهادی مفسران از قرن دوم هجری به بعد است. اهمیت این بحث در آن می‌باشد که مکی یا مدنی دانستن یک آیه، بر فهم فضای خطاب، تشخیص ناسخ و منسوخ و تبیین سیر دعوت پیامبر(ص) تأثیر مستقیم می‌گذارد.

در تفاسیر و کتب علوم قرآنی، گاه ادعا می‌شود که تمامی آیات یک سوره، یکپارچه مکی یا مدنی نیستند؛ بلکه یک سوره مکی می‌تواند دربردارنده معدود آیاتی مدنی باشد و بالعکس. به این آیات ناهمگون با فضای کلی سوره، در اصطلاح «آیات مستثنیات» می‌گویند. بنا بر دیدگاه مشهور، معیار بنیادین در این تمایز، «زمان نزول» (پیش یا پس از هجرت) است و مکان وحی یا نوع مخاطبان ملاک اصلی این تقسیم‌بندی نیستند.

در قرن نخست هجری هیچ اثری از مبحث آیات مستثنیات به چشم نمی‌خورد و نخستین نمونه‌های محدود آن در قرن دوم و در تفسیر مقاتل بن سلیمان ظاهر شد. در قرون بعدی، مفسرانی چون طبری، طوسی، طبرسی، فخر رازی و زمخشری با افزودن یا کاستن مواردی، هرکدام فهرستی از این آیات ارائه کردند و شمار این استثنائات به‌ تدریج افزایش یافت تا در قرون ششم و هفتم به اوج رسید؛ روندی که ماهیت تراکمی و اجتهادی این نظریه را نشان می‌دهد.

در برابر قائلان به این نظریه، اندیشمندانی نظیر علامه طباطبایی، محمدهادی معرفت و رشید رضا، اصل آن را نپذیرفته و فاقد مبنای علمی دانسته‌اند. به باور پژوهشگران، عواملی چون اعتماد به اسباب نزول ضعیف، برداشت‌های نادرست تفسیری، خلط میان معنای لغوی و اصطلاحی واژگان، و غلبه معیارهایی نظیر مکان نزول بر معیار اصلیِ «زمان نزول»، خاستگاه اصلی شکل‌گیری این نظریه بوده است. منتقدان بر این باورند که با توجه به توقیفی بودن ترتیب آیات در سنت اسلامی، خروج یک آیه از حکم سوره نیازمند دلیل نقلی معتبر است. افزون بر این، پذیرش مستثنیات در بسیاری از موارد به یکپارچگی، سیاق و پیوند بلاغی آیات آسیب می‌زند. همچنین، فقدان گزارش‌های تاریخی روشن مبنی بر دستور پیامبر(ص) جهت درج آیه‌ای با زمان نزول متفاوت در میان آیات یک سوره، پذیرش این ادعا را دشوار می‌سازد. از این‌رو، منتقدان این نظریه را نه یک واقعیت تاریخی، بلکه صرفاً حاصل تحلیل‌های تفسیری متأخر می‌شمارند.

بر پایه گزارش‌ها، در مجموع ۱۹۷ آیه مدنی در سوره‌های مکی و ۲۶ آیه مکی در سوره‌های مدنی استثنا شده‌اند که به شرح ذیل می‌باشند:

آیات مستثنیات سوره‌های مکی:

فاتحه	۳
انعام	۲۰، ۲۳، ۴۷، ۹۱، ۹۳، ۱۱۴، ۱۵۱، ۱۵۲، ۱۵۳
اعراف	۱۶۳
یونس	۴۰، ۹۴، ۹۵، ۹۶
هود	۱۲، ۱۷، ۱۱۴
یوسف	۱، ۲، ۳
ابراهیم	۲۸، ۲۹
حجر	۲۴، ۸۷، ۹۰، ۹۱
نحل	۴۱، ۴۲، ۹۵، ۹۶، ۱۲۶، ۱۲۷، ۱۲۸
اسراء	۲۶، ۳۲، ۳۳، ۵۷، ۶۰، ۷۳، ۷۴، ۷۵، ۷۶، ۷۷، ۷۸، ۷۹، ۸۰، ۸۱، ۸۵، ۸۸، ۱۰۷
کهف	۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸، ۲۸، ۳۲
مریم	۵۸، ۷۱
طه	۱۳۰، ۱۳۱
انبیاء	۴۴
مؤمنون	۶۴، ۶۵، ۶۶، ۶۷، ۶۸، ۶۹، ۷۰، ۷۱، ۷۲، ۷۳، ۷۴، ۷۵، ۷۶، ۷۷
فرقان	۶۸، ۶۹، ۷۰
شعراء	۲۲۴، ۲۲۵، ۲۲۶، ۲۲۷
قصص	۵۲، ۵۳، ۵۴، ۵۵، ۸۵
عنکبوت	۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸، ۹، ۱۰، ۱۱، ۶۰
روم	۱۷
لقمان	۲۷، ۲۸، ۲۹
سجده	۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰
سباء	۶
یس	۱۲، ۴۷
زمر	۱۰، ۲۳، ۵۳، ۵۴، ۵۵
مؤمن	۵۵، ۵۶، ۵۷
شوروی	۲۴، ۲۵، ۲۶، ۲۷، ۳۹، ۴۰، ۴۱
زخرف	۴۵
جاثیه	۱۴
احقاف	۱۰، ۱۵، ۱۶، ۱۷، ۱۸، ۱۹
ق	۳۸
نجم	۳۲، ۳۳، ۳۴، ۳۵، ۳۶، ۳۷، ۳۸، ۳۹، ۴۰، ۴۱
قمر	۳۹، ۴۰، ۴۵، ۷۵، ۷۶ ،۷۷، ۷۸، ۷۹، ۸۰، ۸۱، ۸۲
ملک	۱۲، ۱۵، ۲۹
قلم	۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۲، ۲۳، ۲۴، ۲۵، ۲۶، ۲۷، ۲۸، ۲۹، ۳۰، ۳۱، ۳۲، ۳۳، ۴۸، ۴۹، ۵۰
مزمل	۱۰، ۱۱، ۲۰
مرسلات	۴۸
مطففین	۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶

آیات مستثنیات سوره‌های مدنی:

بقره	۱۰۹، ۲۷۲، ۲۸۱
مائده	۳
انفال	۳۰، ۳۳، ۶۴
برائت	۱۱۳، ۱۱۴، ۱۲۸، ۱۲۹
رعد	۳۱
حج	۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۲، ۲۳، ۲۴، ۵۲، ۵۵
محمد	۱۳
رحمن	۲۹
مجادله	۷
تحریم	۱۱، ۱۲
انسان	۲۴