صحرای محشر

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
معاد

صَحرای مَحْشَر، اصطلاحی فارسی است که به مکان قیامت اشاره دارد. واقعیت و ویژگی‌های مکان قیامت دقیقاً روشن نیست اما بر اساس آیات قرآن، در آن زمان، این زمین و آسمان‌ها به زمین و آسمان‌های دیگری تبدیل می‌شوند. به نظر علامه طباطبائی، در قیامت، حقیقت زمین و آسمان و آنچه در این دو است، همین واقعیت امروزی آن‌هاست اما نظام جاری در آن‌ها غیر از این اوصاف و نظام فعلی در دنیاست. بنابراین زنده شدن انسان‌ها و بیرون آمدن آن‌ها از قبر و حضور در محکمه الاهی، در همین زمین فعلی اما با تغییراتی است که در آستانه قیامت رخ می‌دهد؛ مانند مسطح شدن و افزایش گستردگی. در برخی از روایات به این کشیدگی زمین اشاره شده است. همچنین در برخی مقالات و کتاب‌ها برای وضعیت زمین در قیامت، تحلیل‌های فیزیکی ارائه شده است.

مفهوم‌شناسی

یکی از نام‌های قیامت «یومُ الحَشر (روز محشر)» است؛ چون در آن روز همه انسان‌ها دوباره زنده می‌شوند و از قبرهایشان بیرون می‌آیند و جمع و محشور می‌شوند.[۱] در آیات قرآن نیز به این نام اشاره شده است.[۲] با توجه به این ویژگی قیامت، در زبان فارسی، با اصطلاحاتی چون «صحرای محشر»،[۳] «صحنه محشر»،[۴] «عرصه محشر»[۵] و «زمین محشر»[۶] به مکان قیامت اشاره می‌شود. مراد از اصطلاح عرفانی «صَحرای عَرَصات» نیز صحرای محشر است.[۷] دهخدا در مدخل «محشر» به ترکیب‌های «صحرای محشر، صحرای قیامت، دشت محشر و عرضه محشر» اشاره می‌کند، شاهد مثال می‌آورد و در توضیح ترکیب صحرای محشر می‌نویسد: «آنجا که مردمان روز رستاخیز در آن گرد آیند».[۸]

حقیقت صحرای محشر

واقعیت و ویژگی‌های مکان قیامت دقیقاً روشن نیست اما بر اساس آیات قرآن کریم، در آن زمان این زمین و آسمان‌ها به زمین و آسمان‌های دیگر تبدیل می‌شود.[۹] به نظر علامه طباطبائی، مثال‌های ذکر شده در روایات در تفسیر این تبدیل، برای تقریب به ذهن است؛ اما آنچه از معنای تبدیل، روشن و قطعی است این است که در روز قیامت حقیقت زمین و آسمان و آنچه در این دو است همین واقعیت امروزی آنهاست با این تفاوت که نظام جاری در آنها غیر از این اوصاف و نظام فعلی در دنیاست.[۱۰] به نظر ملاصدرا نیز زمین روز قیامت، همان مرتبه کمال‌یافته زمین فعلی در طول حرکت اشتدادی است.[۱۱]

زمین در قیامت

دگرگونی‌های مختلف زمین در آستانه قیامت از نشانه‌های قیامت است و برخی از آیات قرآن به این تغییرات اشاره دارند؛ مانند:[۱۲]

افزایش مساحت و گستردگی و مسطّح شدن زمین؛[۱۳] پرسش انسان از تحوّلات زمین؛[۱۴] بیرون افکندن اشیا و مردگان از درون زمین؛[۱۵] خروج دابّة الارض (جنبنده‌ای از زمین) و سخن گفتن با مردم؛[۱۶] وقوع زلزله در سراسر زمین؛[۱۷] خارج شدن زمین از مدار خود؛[۱۸] انهدام و فروپاشی زمین؛[۱۹] گزارش دادن زمین از اطلاعات ذخیره‌شده خود؛[۲۰] روشن شدن زمین به نور الهی؛[۲۱] وجود زمین در آخرت؛[۲۲]؛ زمین، یکسره در قبضه قدرت خداوند است؛[۲۳] تبدیل زمین به کویری بی‌حاصل و خالی از گیاه.[۲۴]

در روایات نیز به برخی از این ویژگی‌های زمین در قیامت اشاره شده است؛ مانند زمین در روز قیامت مانند چرم کشیده می‌شود و آن‌قدر تعداد انسان‌ها در محشر زیاد است که برای هر نفر بیش از جای دو پایش مکانی وجود ندارد.[۲۵]

علم فیزیک و قیامت

با توجه به آیات قرآن که به وضعیت زمین پیش یا پس از قیامت اشاره دارد، در برخی مقالات و کتاب‌ها برای وضعیت زمین در قیامت تحلیل‌های فیزیکی ارائه شده است.[۲۶]

پانویس

  1. شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۴، ص۳۷۷، ذیل تفسیر آیه ۲۵ سوره اعراف.
  2. مانند: سوره انعام، آیات ۲۲ و ۱۲۸؛ سوره یونس، آیات ۴۵ و ۸۵
  3. مانند: کاشفی، جواهر التفسیر، [بی‌تا]، ص۶۲۸.
  4. مانند: داورپناه، انوار العرفان، ۱۳۷۵ش، ج۱۴، ص۱۸۶.
  5. مانند: طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۶، ص۳۷۶.
  6. مانند: میبدی، کشف الاسرار، ۱۳۷۱ش، ج۵، ص۵۷۰.
  7. سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، [بی‌تا]، ج۲، ص۱۰۹۸.
  8. لغت‌نامه دهخدا، مدخل «محشر».
  9. سوره ابراهیم، آیه ۴۸.
  10. طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۲، ص۹۳.
  11. ناجی، دانش‌نامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۹۴۱.
  12. فرهنگ قرآن، ۱۳۸۵ش، ج۱۵، ص۳۴۰-۳۴۱.
  13. سوره انشقاق، آیه ۳ و سوره کهف، آیه ۴۷.
  14. سوره زلزال، آیه ۳.
  15. سوره ق، آیه ۴۴ و سوره انشقاق، آیه ۴.
  16. سوره نمل، آیه ۸۲.
  17. سوره واقعه، آیه ۴، سوره مزمّل، آیه ۱۴ و سوره زلزال، آیه ۱؛
  18. سوره حاقّه، آیه ۱۴.
  19. سوره واقعه، آیه ۴، سوره فجر، آیه ۲۱.
  20. سوره زلزال، آیه ۴.
  21. سوره زمر، آیه ۶۹.
  22. سوره هود، آیات ۱۰۶ تا ۱۰۸؛ بنابراین که به قرینه سیاق و آیات دیگر مثل آیه ۴۸ سوره ابراهیم، مقصود از «الأرض» زمین آخرت باشد. نک: مجمع البیان، ج۵ و ۶، ص۲۹۶ و ۲۹۷؛ المیزان، ج۱۱، ص۲۴.
  23. سوره زمر، آیه۶۷.
  24. سوره کهف، آیه ۸.
  25. سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۳۲۹. تعبیر «مَدّ الاَدیم» (مانند کشیده شدن چرم) در روایات دیگری نیز در توصیف زمین قیامت آمده است.
  26. مانند: علم فیزیک و قیامت در قرآن، سید لقمان شاه‌رکنی، دزفول: اهورا قلم، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.

منابع

  • قرآن کریم.
  • داورپناه، ابوالفضل، انوار العرفان فی تفسیر القرآن، تهران، صدر، چاپ اول، ۱۳۷۵ش.
  • سجادی، جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، [بی‌جا]، کومش، [بی‌تا].
  • سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، [بی‌تا].
  • طباطبائی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
  • طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
  • کاشفی سبزواری، کمال الدین، جواهر التفسیر، تحقیق: جواد عباسی، تهران، دفتر نشر میراث مکتوب، [بی‌تا].
  • لغت‌نامه دهخدا، مدخل «محشر».
  • میبدی، رشید الدین، کشف الأسرار و عدة الأبرار، تحقیق: علی اصغر حکمت، تهران، امیرکبیر، چاپ پنجم، ۱۳۷۱ش.
  • ناجی، حامد، «محشر»، دانش‌نامه قرآن و قرآن‌پژوهی، به کوشش: بهاء‌الدین خرمشاهی، تهران، دوستان ناهید، ۱۳۷۷ش.
  • هاشمی رفسنجانی، اکبر و جمعی از محققان، فرهنگ قرآن، قم، بوستان کتاب، چاپ دوم، ۱۳۸۵ش.