امت وسط

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

اُمَّت وَسَط گروهی برگزیده‌ که واسطه بین مردم و پیامبر(ص) و شاهد اعمال همه مردم در دنیا و گواه بر آنان در آخرت هستند. این واژه در آیه ۱۴۳ سوره بقره درباره مسلمانان به کار رفته که در تفاسیر شیعه و اهل سنت درباره مفهوم‌شناسی و مصادیق آن اقوال متعددی ارائه شده است. مفسران شیعی امامان شیعه و مفسران اهل سنت، همه مسلمانان، صحابه و اهل سنت را از مصادیق آن دانسته‌اند و ویژگی‌هایی از جمله عصمت، عدالت و عقلانیت را برای چنین امتی برشمرده‌اند.

مفهوم‌شناسی

امت وسط واژه‌ای است که خداوند در قسمتی از آیه ۱۴۳ سوره بقره درباره مسلمانان به کار برده است و آن را دلیل بر برتری و شایستگی این امت بر دیگر امت‌ها و غایت آن را گواه و شاهد بودن مسلمانان بر دیگر مردم دانسته است.[یادداشت ۱]
امت وسط واژه‌ای ترکیبی به این معنا است که خداوند شما را امتی قرار داد که از افراط و تفریط مصون هستید.[۱] در تفاسیر مصون بودن از افراط و تفریط به عدم غلو و تقصیر در عقیده، گرفتار مادی‌گرایی و رهبانیت نشدن، عدم جمود بر دانسته‌های خود و استفاده از علوم دیگران، ایجاد روابط متقابل اجتماعی با دیگر کشورها و امت‌ها و به عبارتی دارای ابعاد مختلف بودن انسان مسلمان تفسیر کرده‌اند.[۲]
مفسران منظور از امت وسط را به امت عادل،[۳] بهترین امت‌ها،[۴] رئیس، محور و سرور همه مردم،[۵] امت الگو و اسوه و امت دارای عقلانیت[۶]تعبیر کرده‌اند. برخی نیز منظور از امت وسط در آیه را به اعتدال خود دین و احکام آن تعبیر کرده‌اند و معتقدند اسلام در اعتقادات، احکام، اخلاقیات و قوانین معتدل است[۷] و در نهایت امت وسط را گروهی ممتاز، برگزیده، واسطه بین مردم و پیامبر(ص)، شاهد اعمال همه مردم در دنیا و گواه بر آنان در آخرت دانسته‌اند.[۸]

مصادیق

تعیین مصداق برای امت وسط مورد اختلاف مفسران واقع شده است. همه مسلمانان، صحابی پیامبر، اهل سنت، و امامان شیعه را از مصادیق این واژه ذکر کرده‌اند.

  • همه مسلمانان: شمار زیادی از مفسرین اهل سنت همه کسانی که دعوت پیامبر اسلام را پذیرفته‌اند را مصداق امت وسط می‌دانند. اینان در توضیح میانه بودن امت رسول الله(ص) به این نکته اشاره می‌کنند که مسلمانان نسبت به اهل کتاب از یک سو و نسبت به مشرکان و بت‌پرستان از سوی دیگر حد وسط هستند؛ زیرا بعضی از اهل کتاب فقط به تقویت روح پرداخته و کمالات جسم را رها کرده و در مقابل مشرکان فضایل روح را رها کرده به لذت‌های جسمی روی آورده‌اند، ولی امت اسلام بین نیازهای روحی و هم نیازهای جسمی تعادل ایجاد کرده‌اند.[۹]
  • صحابه، تابعین و اهل سنت: برخی از علمای اهل سنت از جمله ابن تیمیه در درجه اول صحابی پیامبر(ص) و بعد تابعین و تابعین تابعین و در نهایت کسانی که راه صحابه را ادامه دادند، مصداق این آیه می‌دانند. به نظر اینان بعد از خلفای راشدین امت اسلام دچار تفرقه شد و برخی مانند خوارج با بدعت‌گذاری و شیعیان با غلو و فتنه‌انگیزی از راه میانه خارج شدند و تنها اهل سنت با پیروی از راه صحابه در مسیر حق باقی مانده و مصداق امت وسط هستند.[۱۰]
  • امامان شیعه: بیشتر مفسران شیعه معتقدند اگرچه برخی از آیه حجیت اجماع همه امت و عدالت آنان ار استنباط کرده‌اند؛ ولی بدان معنا نیست که فرد فرداین امت از خطا مصون باشند بلکه در میان آنان افرادی پیدا می‌شود که به دلیل عصمت قابلیت شاهد و گواه بودن را داشته باشند و وسط بودن امت اسلامی به اعتبار حضور این گروه ممتاز در میان آنان است.[۱۱] بر این اساس چنین مقامی طبق روایات[۱۲] و دیگر آیات قرآن فقط خاص ائمه(ع) است که تحمل دیدن حقایق اعمال مردم در دنیا را دارند و در روز قیامت بر آن شهادت می‌دهند.[۱۳]

ویژگی‌ها

از مجموع مطالبی که در کتب تفسیری و روایی درباره امت وسط بیان شده می‌توان ویژگی‌هایی برای امت وسط ذکر کرد. عدالت، عصمت، علم[۱۴] و عقلانیت،[۱۵] از جمله ویژگی‌هایی است که برای امت وسط ذکر شده است.

  • عصمت: مفسران شیعه معتقدند کسانی که گواه بر مردم هستند باید از هرگونه خطا و اشتباهی مصون باشند. دلیل آنان بر این ادعا این است که تحقق امت وسط از خواسته‌های حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل است که در هنگام ساخت کعبه از خداوند برانگیختن رسولی را از ذریه‌اش خواستند تا آیات خدا را بر مردم بخواند. مفسران معتقدند در آیه ۷۸ سوره حج ضمن اشاره به استجابت دعای ابراهیم به گروه برگزیده‌ای اشاره دارد که از دستورات الهی سرپیچیی نمی‌کنند و منزه از گناه هستند. دلیل دیگر اینان اشاره به نوع خاصی از شهادت است که فقط از عهده معصومین برمی‌آید.[۱۶]
  • عدالت: تعداد زیادی از مفسران با تکیه بر روایاتی از پیامبر اسلام(ص) عدالت را از ویژگی‌های مهم امت وسط می‌دانند که آنها را از افراط و تفریط باز می‌دارد و راه میانه را طی می‌کنند.[۱۷]

پانویس

  1. راغب اصفهانی، مفردات، ذیل واژه وسط.
  2. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۲۰؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۸۸-۴۸۹.
  3. سیوطی، الدرالمنثور، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۴۴؛ فخر رازی، تفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۸۴.
  4. فخر رازی، تفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۸۴-۸۵.
  5. فخر رازی، تفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۸۴-۸۵.
  6. طالقانی، پرتوی از قرآن،۱۳۶۲ش، ج۱، ص۳۲۴.
  7. طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۵.
  8. ربانی، «امت وسط» ص۲۸۷.
  9. سید قطب، فی ظلال القرآن، ۱۴۱۲، ج۱، ص۱۳۰-۱۳۱.
  10. صلابی، الوسطیة فی القرآن، ۱۴۲۶ق، ص۳.
  11. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۲۱.
  12. صفار، بصائرالدرجات، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۸۲؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۹۱؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۲، ص۴۴۱.
  13. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۴۱۵؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۲۰-۳۲۱؛ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸، ج۲، ص۲۲۹؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۲۲۱؛
  14. قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۲۲۱.
  15. طالقانی، پرتوی از قرآن، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۲.
  16. ربانی، «امت وسط» ص۲۸۸-۲۸۹.
  17. سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۴۴؛ فخر رازی، تفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۴، ص۸۴.
  1. «وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا...»/ و بدین گونه شما را امتی میانه قرار دادیم، تا بر مردم گواه باشید و پیامبر بر شما گواه باشد.

منابع

  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن، لبنان - سوریه،‌ دار العلم- الدار الشامیة‌، ۱۴۱۲ق.
  • ربانی، سیدجعفر، «امت وسط»، در دائرة المعارف قرآن کریم، قم،‌ بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
  • سید قطب، فی ظلال القرآن، بیروت - قاهره،‌ دار الشروق، ۱۴۱۲ق.
  • سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر الماثور، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
  • صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّی الله علیهم، محسن بن عباسعلی کوچه‌باغی، قم، مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
  • صلابی، محمد، الوسطیة فی القرآن، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۲۶ق.
  • طالقانی، سید محمود، پرتوی از قرآن، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۲ش.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت،‌ دار احیا التراث العربی، ۱۳۹۰ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۱۲ق.
  • طیب، عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، اسلام، ۱۳۶۹ش.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
  • قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز درس‌هایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب العلمیه، ۱۳۷۱ش.

پیوند به بیرون