علم الیقین

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

عِلْمُ الْیَقین، اولین مرتبه از مراتب سه‌گانه یقین در عرفان اسلامی در کنار عین الیقین و حق الیقین، به معنای یقینی كه با دانش و از راه دلیل به دست می‌آید.

مفهوم‌شناسی

يقين در لغت به معنای علمی است که شک و تردیدی در آن نیست.[۱] در اصطلاح عرفان اسلامی، به معنای علم و دانشی است که از راه دلیل و استدلال، به دست می‌آید و هیچ گونه شبهه‌ای در آن نیست.[۲]

قرآن کریم در آیات چهارم و پنجم سوره تكاثر به «علم اليقين»، تصریح کرده است: كلاََّ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ، لَترََوُنَّ الجَْحِيمَ (ترجمه: چنان نيست كه شما خيال می‌كنيد اگر شما علم اليقين (به آخرت) داشتيد، قطعاً جهنّم را خواهيد ديد!).[۳] مفسران با استناد به این آیات گفته‎اند اگر انسان «علم الیقین» داشته باشد، می‌تواند واقعیت‌ها را در همین دنیا مشاهده کند و سپس به مراحل بالاتر یقین دست پیدا کند.[۴]

مراتب یقین

در عرفان اسلامی و بر اساس آیات قرآن کریم ، یقین دارای سه درجه و مرتبه است که عبارتند از؛ علم الیقین، عین الیقین و حق الیقین. اولین و پایین‌ترین مرتبه، «علم الیقین» است که محدودتر از دیگر مراتب است.[۵] ابن عربی معتقد است شناخت انسان از خداوند، اگر از راه عقل و دلیل باشد، «علم الیقین» و اگر از راه دل به ست آید «عین الیقین» و اگر با کشف و شهود به دست آید «حق الیقین» نام دارد.[۶] وی می‌گوید از راه عقل و با علم الیقین، تنها می‌توان خداوند را اثبات کرد، ولی با دو مرحله بالاتر یقین، می‌توان به خداوند رسید.[۷]

بعضی از منابع، مراتب یقین را این‌گونه تفسیر کرده‌اند:

  • علم الیقین: پایین ترین مرحله یقین و به معنای یقین پیدا کردن به چیزی از راه دلیل‌های مختلف است، همانند کسی که با دیدن دود، به وجود آتش یقین پیدا کند.
  • عین الیقین: آن است که انسان به مرحله مشاهده می‌رسد و با چشم خود آتش را مشاهده مى كند.
  • حق الیقین: بالاترین مرتبه یقین است، همانند کسی که در آتش وارد شود و آن را حس کند.[۸]

پانویس

  1. فراهيدى، كتاب العين، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۲۰.
  2. انصاریان، عرفان اسلامی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۸۵؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۷، ص۲۸۵.
  3. سوره تکاثر، آیه ۵و۶.
  4. طباطبایی، الميزان، ۱۳۹۴ق، ج۲۰، ص۳۵۲.
  5. انصاریان، عرفان اسلامی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۸۵.
  6. ابن عربی، فتوحات مکیه، ج۱، ص۳۱ به نقل از رضایی، «هویت شناسی یقین»، ۱۳۸۳ش، ص۴۱.
  7. ابن عربی، فتوحات مکیه، ج۱، ص۳۱ به نقل از رضایی، «هویت شناسی یقین»، ۱۳۸۳ش، ص۴۱.
  8. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۷، ص۲۸۵.

منابع

  • قرآن کریم.
  • ابن عربی، محیی الدین، فتوحات مکیه، بیروت، دار احیاءالتراث، بی‌تا.
  • انصاریان، حسین، عرفان اسلامی، قم، دارالعرفان، ۱۳۸۶ش.
  • رضایی، «هویت شناسی یقین»، در مجله معرفت فلسفی، شماره ۲، زمستان ۱۳۸۳ش.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، مؤسسة الاعلمی، بیروت، ۱۳۹۴ق.
  • فراهيدى، خليل بن احمد، كتاب العين، انتشارات هجرت، قم، ۱۴۱۰ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب، ۱۳۷۱ش.

پیوند به بیرون