جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام (کتاب)
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نویسنده | محمدحسن نجفی |
| تاریخ نگارش | قرن سیزدهم هجری |
| موضوع | فقه |
| سبک | استدلالی |
| مجموعه | ۴۳ جلد |
| اطلاعات نشر | |
| ناشر | جامعه مدرسین قم |
| نسخه الکترونیکی | https://lib.eshia.ir/10088 |
جَواهرُ الکَلام فی شَرحِ شَرایعِ الاسلام یا جواهرالکلام نوشته محمدحسن نجفی (۱۲۰۲-۱۲۶۶ق)، شرحی مفصل بر شرایع الاسلام، کتاب فقهی نوشته محقق حلی است. کامل بودن دوره فقهی، تحلیلی و استدلالی بودن، ارائه دیدگاه‌های گوناگون فقهی در هر مسئله و ادبیات روان را از ویژگی‌های این کتاب شمرده‌اند. جواهر الکلام، چند شرح، گزیده و حاشیه دارد.
از نظرات خاص نجفی در این کتاب می‌توان به لازم نبودن اجتهاد برای قاضی، جایز بودن شنیدن صدای زن برای مرد (برخلاف دیدگاه مشهور)، کافی نبودن معاطات در معاملات و وسیع‌بودن دامنه اختیارات حاکم شرع اشاره کرد. نخستین بار این کتاب در زمان نویسنده، به شکل سنگی چاپ شد.
جایگاه کتاب
جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام از مفصل‌ترین کتاب‌های فقه استدلالی شیعه، نوشته محمدحسن نجفی، از مجتهدان و مراجع تقلید قرن سیزدهم قمری است.[۱] آقابزرگ تهرانی این کتاب را اثری جامع دانسته که همه ابواب فقه را در بر می‌گیرد و از ویژگی‌های آن به دقت [۲] و استدلالی‌بودن اشاره کرده است.[۳] سید محسن امین نیز از شیخ مرتضی انصاری نقل کرده است که جواهر و وسائل الشیعه، در کنار برخی آثار فقیهان پیشین، برای اجتهاد کافی‌اند. امین همچنین جواهر الکلام را از منابع مورد اتکای مجتهدان و طلاب حوزه‌های علمیه دانسته است.[۴] مرتضی مطهری این اثر را دانشنامه فقه شیعه خوانده[۵] و بر بی‌نیازی‌نداشتن فقیهان از آن تأکید کرده است.[۶] امام خمینی نیز با طرح اصطلاح فقه جواهری،[۷] حوزه‌های علمیه را به قرار دادن این شیوه فقهی در اساس مطالعات خود[۸] و تقویت آن توصیه می‌کرد[۹] و تخطی از آن را جایز نمی‌دانست.[۱۰]
انگیزه تألیف
نجفی در مقدمه جواهر الکلام نوشته است که به دلیل جامعیت و دقت کتاب شرائع الاسلام و جایگاه آن در میان فقیهان، تصمیم گرفته شرحی بر آن بنویسد تا نکات مهم و سودمندش را روشن کند، خطاهای شارحان پیشین را یادآور شود و با توضیح مطالب و بیان دیدگاه‌های فقهی و دلایل آنها، ابهام‌های متن را برطرف سازد.[۱۱] در مقابل، محمد حرزالدین (۱۲۷۳-۱۳۶۵ق)، در کتاب معارف الرجال نقل کرده است که صاحب جواهر در آغاز قصد تألیف شرحی بر شرائع را نداشت و تنها دیدگاه‌های فقیهان را برای استفاده شخصی یادداشت می‌کرد؛ اما شاگردانش به این نوشته‌ها دست یافتند و این امر زمینه تألیف کتاب را فراهم کرد.[۱۲][یادداشت ۱]
محتوا
جواهرالکلام ساختاری مانند شرایع الاسلام دارد؛ مطالب آن به چهار بخش کلی عبادات،[۱۳] عقود،[۱۴] ایقاعات[۱۵] و احکام[۱۶] تقسیم شده است. جواهر با کتاب طهارت و بحثی درباره معنای کتاب و واژه طهارت شروع و با ملحقات بحث دیات در قالب مسائلی پنجگانه خاتمه یافته است. مضمون مسائل مرتبط با حکم دیه مسلمان بر غیر مسلمان و بالعکس است.[۱۷]
ویژگی‌ها
- دوره‌ای کامل از فقه است.[۱۸]
- جواهر شرحی مَزجیّ بر شرایع است؛ یعنی در آن، متن شرایع ضمن شرحِ شارح آمده و هر دو متن یکی شده‌اند.[۱۹]
- در نقل احادیث، غالباً منابع و سلسله سند آن ذکر نشده است. احادیث تنها با عنوان‌هایی چون صحیحه، معتبره، حسنه، مُوَثَّقه، مُرسَله و ضعیفه توصیف شده‌اند.[۲۰]
- در روایت‌های طولانی غالباً تنها بخشی که مورد نیاز بوده ذکر شده است.[۲۱]
- ارائه دیدگاه‌های فقیهان مختلف.[۲۲]
نقد
در مواردی، سند احادیث، اشتباه گزارش شده یا حدیثی با حدیث دیگر اشتباه گرفته شده همچنین چند عبارت فقهی، حدیث پنداشته شده یا در مواردی ارجاعات نویسنده به مطالب قبل یا بعد این کتاب، درست نیست. دلیل این اشتباهات، نقل با واسطه احادیث و دیدگاه‌های عالمان گفته شده است.[۲۳]
دیدگاه‌های فقهی و اصولی خاص
پژوهشگران فقهی، از دیدگاه‌های خاص نجفی در جواهرالکلام به عدم لزوم اجتهاد برای قاضی،[۲۴] جواز شنیدن صدای زن برای مرد،[۲۵] کافی نبودن معاطات در معاملات[۲۶] و گستردگی اختیارات حاکم شرع[۲۷] اشاره کرده‌اند. همچنین، مخالفت او با دقت‌های فلسفی و عقلی در استنباط احکام[۲۸] و اهمیت‌دادن به شهرت فتوایی، سبب شده است برخی فقها او را «لسان‌المشهور» بخوانند.[۲۹]
شرح، حاشیه، گزیده
| عنوان اثر | پدیدآورنده | توضیحات |
|---|---|---|
| الانصاف فی تحقیق مسائل الخلاف من جواهر الکلام | محمدطاها نجف تبریزی[۳۰] | از فقیهان و رجالیان شیعه در قرن چهاردهم قمری در نجف |
| بحر الجواهر | علی بن محمدباقر بروجنی | اثری به زبان فارسی، نوشته‌شده در اوایل قرن چهاردهم قمری.[۳۱] |
| الهدایة إلی المرام من مبهمات جواهر الکلام | سیدمحمدباقر موسوی همدانی | منتشرشده در ۱۳۷۹ش.[۳۲] |
| حاشیه بر جواهرالکلام | سید حسین بروجردی[۳۳] | از مراجع تقلید امامیه در قرن چهاردهم هجری قمری. |
| حاشیه بر جواهرالکلام | سید عبدالعلی بن جعفر خوانساری[۳۴] | فقیه و رجالی شیعه قرن سیزدهم و چهاردهم قمری. |
| حاشیه بر جواهرالکلام | سید عبدالله بهبهانی[۳۵] | از مجتهدان و علمای طراز اول ساکن تهران و از رهبران نهضت مشروطیت ایران. |
| حاشیه بر جواهرالکلام | ملا علی کنی[۳۶] | فقیه امامی قرن سیزدهم و چهاردهم قمری. |
| حاشیه بر جواهرالکلام | زین‌العابدین مازندرانی[۳۷] | از مراجع تقلید شیعه قرن سیزدهم و چهاردهم قمری. |
| فهرست جواهر الکلام | علی بن زین‌العابدین مازندرانی | منتشرشده در تهران در ۱۳۲۲ش؛ معرفی مفصل جواهرالکلام و مطالب مهم آن.[۳۸] |
| البدر الزاهر فی تراجم أعلام کتاب الجواهر | ناصر کرمی | منتشرشده در قم در ۱۴۲۴ق؛ شامل شرح‌حال شخصیت‌های مهمی که در جواهرالکلام از آنها نام آمده است.[۳۹] |
| معجم فقه الجواهر | — | منتشرشده در بیروت در ۱۴۱۹ق؛ شامل اصطلاحات فقهی جواهر و چکیده دیدگاه‌های فقهی درباره آنها.[۴۰] |
| جواهر الکلام فی ثوبه الجدید | — | در بالای هر صفحه، متن شرایع‌الاسلام و دیدگاه‌های صاحب‌جواهر و در پایین آن، دیدگاه‌ها و استدلال‌های موافقان و مخالفان او آمده است.[۴۱] |
نسخه‌ها و نشر
به‌گفته آقابزرگ تهرانی، نسخه اصلی جواهر الکلام توسط خود صاحب جواهر، تصحیح شده است.[۴۲] این نسخه در ۴۴ جلد کوچک تنظیم شده و هم‌اکنون نیز موجود است.[۴۳] نسخه‌های خطی بسیاری از جلدهای مختلف جواهر در برخی کتابخانه‌های نجف، قم، تهران، مشهد و همدان وجود دارد.[۴۴]
- نخستین چاپ کتاب در ۱۲۶۲ق، در زمان نویسنده، به‌صورت سنگی در شش جلد رَحلی صورت گرفت. این نسخه تا ۱۳۷۶ق، ۲۴ بار چاپ شد.
- از سال ۱۳۷۷ش تا ۱۳۹۸ش، با تحقیق عباس قوچانی، علی آخوندی، محمود قوچانی و رضا استادی در ۴۳ جلد، در نجف و تهران به چاپ رسید.
- چاپ در قطع بزرگ در پانزده جلد (بیروت ۱۹۹۲م/۱۴۱۲ق)
- چاپ مؤسسه نشر اسلامی به صورت تحقیقی.[۴۵]
تک‌نگاری
- آشنایی با فقه جواهری، نوشته عبدالله امیدی‌فرد، انتشارات دانشگاه قم که در سال ۱۳۸۵ش منتشر شده است. فهرست کتاب در خانه کتاب و ادبیات ایران
پانویس
- ↑ امین، اعیان‌الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۱۴۹.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۲۷۶؛ امین، اعیان‌الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۱۴۹.
- ↑ بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۲.
- ↑ امین، اعیان‌الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۱۴۹.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۲۰، ص۸۶؛ بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۲.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۲۰، ص۸۶.
- ↑ «فقه جواهری و فقه پویا»،پایگاه اطلا‌ع‌رسانی حوزه.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۷۸ش، ج۲۱، ص۳۸۰.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۷۸ش، ج۱۸، ص۷۲.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۷۸ش، ج۲۱، ص۲۸۹.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ص۲ـ۳.
- ↑ حرزالدین، معارف الرجال، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۲۲۶.
- ↑ نگاه کنید به محقق حلی، شرایع‌الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲؛ نجفی جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲.
- ↑ نگاه کنید به محقق حلی، شرایع‌الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲؛ نجفی جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۲، ص۳.
- ↑ نگاه کنید به محقق حلی، شرایع‌الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲؛ نجفی جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۲، ص۲.
- ↑ نگاه کنید به محقق حلی، شرایع‌الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۵۳؛ نجفی جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۶، ص۷.
- ↑ نجفی، محمدحسن، صاحب جواهر، ۱۹۸۱م، ج۱، ص،۳، ج۴۳، ص۴۴۸-۴۵۱.
- ↑ عندلیب، «سبک‌شناسی جواهر ۲»، ص۲۳.
- ↑ عندلیب، «سبک‌شناسی جواهر ۱»، ص۳۱-۳۲.
- ↑ عندلیب، «سبک‌شناسی جواهر ۲»، ص۲۷.
- ↑ عندلیب، «سبک‌شناسی جواهر ۲»، ص۲۷.
- ↑ عندلیب، «سبک‌شناسی جواهر ۲»، ص۲۸.
- ↑ هاشمی، «جواهرالکلام»، ص۲۹۴.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۰، ص۱۶، به نقل از استرآبادی، «نگاهی به کتاب نفیس جواهرالکلام»، ص۱۶۸.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۰، ص۱۶، به نقل از استرآبادی، «نگاهی به کتاب نفیس جواهرالکلام»، ص۱۶۹.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۲، ص۲۴۱-۲۴۴، به نقل از استرآبادی، «نگاهی به کتاب نفیس جواهرالکلام»، ص۱۶۹.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۱، ص۳۸۵، ۳۹۴، ۳۹۶، به‌نقل از استرآبادی، «نگاهی به کتاب نفیس جواهرالکلام»، ص۱۷۰-۱۷۱.
- ↑ هاشمی، «جواهرالکلام»، ص۲۹۲.
- ↑ بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۲.
- ↑ بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۴.
- ↑ بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۴.
- ↑ بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۴.
- ↑ بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۴.
- ↑ بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۴.
- ↑ بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۴.
- ↑ بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۴.
- ↑ بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۴.
- ↑ بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۴.
- ↑ بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۴.
- ↑ هاشمی، «جواهرالکلام»، ص۲۹۴.
- ↑ مؤسسه دایره المعارف فقه اسلامی، جواهر الکلام فی ثوبه الجدید، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۶.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۲۷۶.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۲۷۶.
- ↑ هاشمی، «جواهرالکلام»، ص۲۹۴-۲۹۵.
- ↑ هاشمی، «جواهرالکلام»، ص۲۹۴-۲۹۵.
یادداشت
- ↑ صاحب جواهر در پایان کتاب دیات که آخرین کتاب جواهر است تصریح کرده که در سال ۱۲۵۴ق از نگارش کتاب دیات فارغ شده و نیز خودش در پایان کتاب جهاد تصریح کرده که در سال ۱۲۵۷قمری آن را نوشته است. ظاهراً کتب تدوین شده در جواهرالکلام به ترتیبِ موجود نوشته نشده است و کتاب جهاد آخرین کتاب نوشته‌شده توسط صاحب جواهر در جواهر است.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- استرآبادی، محمدفاضل، «نگاهی به کتاب نفیس جواهرالکلام»، فقه اهل‌بیت، شماره ۸، ۱۳۷۵ش.
- امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، ۱۳۷۸ش.
- امین، محسن، اعیان‌الشیعه، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۰۳ق.
- ایازی، سید محمدعلی، فقه جواهری و فقه پویا، مصاحبه.مندرج در سایت حوزه‌نت. مراجعه ۲۱ آبان ۱۴۰۱ش.
- بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱۸، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
- حائری، سید میرزا جعفر طباطبایی، اِرشاد العباد اِلی لبس السواد علی سید الشهداء و الاَئمة الاَمجاد علیهم‌السلام، تحقیق/تصحیح سید محمدرضا حسینی اعرجی فحام، قم، چاپخانه علمیه، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- حرزالدین، محمد، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، قم، ۱۴۰۵ق.
- عندلیب، محمد، «سبک‌شناسی جواهر ۱»، در پژوهش‌های اجتماعی‌اسلامی، شماره ۲، ۱۳۷۴ش.
- عندلیب، محمد، «سبک‌شناسی جواهر ۲»،در پژوهش‌های اجتماعی‌اسلامی، شماره ۴، ۱۳۷۵ش.
- مؤسسه دایره المعارف فقه اسلامی، جواهر الکلام فی ثوبه الجدید: أسلوب جدید فی تحلیل أبحاث کتاب (جواهر الکلام) و عرضها بمنجیة موضوعیة، زیرنظر: سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(علیهم السلام)، ۱۴۲۱ق.
- محدث نوری، میرزا حسین، مستدرک‌الوسائل، تحقیق/تصحیح مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق
- محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تحقیق و تصحیح عبدالحسین محمدعلی بقال، قم، اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۹ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
- هاشمی، سیدرضا، «جواهرالکلام»، در دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ج۱۱، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
- یزدی، سید محمدکاظم، حاشیةالمکاسب، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
پیوند به بیرون