جنگ‌های رده

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
جنگ‌های رده
زمان: سال ۱۱ و ۱۲ق
مکان:
نتیجه: پیروزی سپاه مسلمانان
علت جنگ: ارتداد برخی اعراب، نپرداختن زکات توسط برخی مسلمانان
جنگندگان:
مسلمانان قبیله‌های مرتد و مخالف
فرماندهان:
خالد بن ولید، عکرمه بن ابی‌جهل و خالد بن سعید بن عاص مالک بن نویره، مسیلمه کذاب، أسود عنسی‏، طليحة بن خويلد أسدی


جنگ‌های رِدَّة، مجموعه جنگ‌هایی است که به دستور خلیفه اول در سال‌های ۱۱ و ۱۲ هجری قمری انجام شد.

این جنگ‌ها علیه گروه‌های مختلفی بود؛ برخی از مخالفان پیرو پیامبران دروغین بودند. تعدادی از قبائل از پرداخت زکات خودداری می‌کردند و گروه‌هایی معتقد بودند اهل بیت پیامبر باید جانشین ایشان گردند و زکات را باید به آن‌ها داد. خلیفه همه این گروه‌ها را مرتد دانست و با آنان وارد جنگ شد.

این جنگ‌ها، بخش‌های مختلف سرزمین‌ اسلامی از مدینه تا یمن، بحرین و یمامه را در بر گرفت.

معرفی

«الرِّدَّة» به معنای برگشت از دین[۱] و کافر شدن است.[۲] جنگ‌های رده، مجموعه جنگ‌هایی است که به دستور خلیفه اول علیه مخالفان انجام شد.[۳] این جنگ‌ها در سال ۱۱ هجری قمری آغاز شد.[۴] و تا سال ۱۲ هجری قمری ادامه داشت.[۵]

آشو‌ب‌ها پس از وفات پیامبر

محققان معتقدند پس از وفات پیامبر اسلام و واقعه سقیفه،‌ مشکل اصلی مسلمانان حرکتی بود که به عنوان جریان ارتداد شناخته شده است.[۶]

پس از وفات پیامبر، مخالفت‌ها با حکومت مدینه به دلایل مختلف گسترش بسیار یافت. این مخالفت‌ها در مدینه و اطراف آن، توسط منافقان و برخی قبائل بوجود آمد.[۷] در شهرها و مناطق دیگر نیز مخالفت‌های گسترده‌ای شکل گرفت.[۸]

برخی محققان معاصر معتقدند ماجرای ردّه دو نتیجه مثبت برای ابوبکر داشت: نتیجه سیاسی آن تسهیل بحران حکومت بود و نتیجه نظامی آن تجربه‌ای بود در جنگی با آن وسعت که منطقه حجاز تا آن روز به خود ندیده بود.[۹]

گروه‌های مخالف

مورخان، مخالفان حکومت مدینه را در گروه‌های مختلفی تقسیم کرده‌اند: برخی از آن‌ها از اسلام برگشته و پیرو پیامبران دروغین گردیدند. برخی دیگر به اسلام اعتقاد داشتند و احکام اسلامی را نیز انجام می‌دادند با این حال از پرداخت زکات خودداری کردند.[۱۰] برخی از مخالفان نیز گرایش‌های شیعی داشتند.[۱۱]

خلیفه همه این‌ها را مرتد دانست و با همین ابزار با آن‌ها برخورد کرد.[۱۲]

مدعیان دروغین

در اواخر حیات پیامبر اسلام، برخی افراد از قبائل مختلف ادعای نبوت کردند.[۱۳] این ادعاها پس از وفات پیامبر جدی‌تر و گسترده‌تر گردید.[۱۴] بخشی از جنگ‌های رده در مقابل این افراد و پیروان آن‌ها بود. از مهم‌ترین مدعیان نبوت مسیلمه کذاب، أسود عنسی و طلیحة بن خویلد أسدی بود.[۱۵]

مخالفان پرداخت زکات

مسئله پرداخت زکات برای برخی قبائل تازه مسلمان،‌ مشکل جدی بود. برخی از آنان این مسئله را نوعی باجگیری از سوی مسلمانان می‌دانستند.[۱۶] همچنین افرادی نیز بودند که نماز می‌خواندند،‌ زکات نیز می‌پرداختند اما از پرداخت آن به ابوبکر اباء داشتند.[۱۷]

خلیفه همه این افراد را نیز مرتد دانست و دستور جنگ با آنان را داد.[۱۸]

بنابر نقل مورخان،‌ صحابه به خلیفه اعتراض کردند و معتقد بودند نباید با افرادی که به توحید اعتقاد دارند و نبوت پیامبر اسلام را پذیرفته‌اند، جنگید و این خلاف دستور پیامبر است.[۱۹] برخی از صحابه به خلیفه پیشنهاد دادند که آن‌ها را رها کند تا ایمان در قلوب آنان رسوخ کند و پس از آن از آنان زکات بگیرد.[۲۰]

ابوبکر هرگونه مصالحه درباره زکات را رد کرد و آن را میزان وفاداری قبائل به اسلام قرار داد. او تأکید کرد کسانی که زکات را پرداخت نکنند باید آنان را مرتد شمرد و مانند کسانی که از دین برگشته‌اند یا هرگز دین را نپذیرفته‌اند، با آنان جنگید.[۲۱]

گرایش‌های شیعی

در میان قبائلی که مرتد شناخته شدند کسانی بودند که ابوبکر را قبول نداشتند و تنها طالب حکومت اهل بیت پیامبر بودند.[۲۲]

مالک بن نویره از افرادی بود که بر خلافت ابوبکر اعتراض کرد و درحالی که به اسلام اقرار داشت، به جرم ارتداد کشته شد.[۲۳]

حارث بن معاویه، نماینده خلیفه را از میان قبیله‌اش بیرون کرد و معتقد بود جانشینی پیامبر برای اهل بیت ایشان است.[۲۴]

فرماندهان و دامنه جنگ

ابوبکر یازده سپاه نظامی را برای سرکوب مخالفان تدارک دید. او برای هر سپاه فرمانده‌ای مشخص کرد و آن‌ها را به بخش‌های مختلف سرزمین اسلامی فرستاد. مهم‌ترین فرماندهان خالد بن ولید، عکرمه بن ابی‌جهل و خالد بن سعید بن عاص بوده‌اند.[۲۵]

بنابر نقل منابع تاریخی، خالد بن ولید پیروزی‌های نظامی بسیاری در این جنگ‌ها بدست آورد اما برخی کارهای او موجب اعتراض شدید صحابه از جمله عمر بن خطاب شد.[۲۶]

مورخان، گستره این جنگ‌ها را بسیار زیاد دانسته‌اند و حتی از تعبیر «ارتداد عرب» استفاده کرده‌اند.[۲۷] این مخالفت‌ها در بخش‌های مختلف سرزمین اسلامی از مدینه تا یمن، بحرین و یمامه ادامه داشت و قبایل بزرگی را در برمی‌گرفت.[۲۸]

پانویس

  1. فراهیدی، کتاب العین، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۷.
  2. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ۱۴۱۲ق، ص۳۴۹.
  3. مقدسی، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، ج۵، ص۱۵۲.
  4. طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۲۴۲.
  5. ابن کثیر دمشقی، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۴۲.
  6. جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۲۸.
  7. واقدی، الردة، ۱۹۹۰م، ص۲۸.
  8. جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۲۸.
  9. غلامی دهقی، جنگ‌های ارتداد و بحران جانشینی پس از پیامبر(ص)، ص۳۶.
  10. واقدی، الردة، ۱۹۹۰م، ص۴۸.
  11. غلامی دهقی، جنگ‌های ارتداد و بحران جانشینی پس از پیامبر(ص)، ص۳۴.
  12. جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۲۸.
  13. جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۲۹.
  14. غلامی دهقی، جنگ‌های ارتداد و بحران جانشینی پس از پیامبر(ص)، ص۳۴.
  15. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۵۵۱.
  16. جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۲۸
  17. ابن کثیر دمشقی، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۱۱.
  18. جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۲۸.
  19. مقدسی، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، ج۵، ص۱۵۳.
  20. ابن کثیر دمشقی، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۱۱.
  21. مادلونگ، جانشینی حضرت محمد(ص)، ۱۳۷۷ش، ص۷۲.
  22. جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۳۲.
  23. شوشتری، الصوارم المهرقة فی نقد الصواعق المحرقة، ۱۳۶۷ق، ص۸۲-۸۳.
  24. ابن اعثم کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۴۸.
  25. مسکویه رازی، تجارب الأمم، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۸۰.
  26. سمعانی، الأنساب، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۳۲۹.
  27. ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۷، ص۲۷۸.
  28. واقدی، الردة، ۱۹۹۰م، ص۴۹.

منابع

  • ابن اعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت،‌ دار الاضواء، ۱۴۱۱ق.
  • ابن سعد کاتب واقدی، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت،‌ دار الکتب العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.
  • ابن عبدالبر، یوسف بن عبد الله، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق: علی محمد البجاوی،‌ دار الجیل، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
  • ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت،‌ دار الفکر،۱۴۰۷ق.
  • جعفریان، رسول، تاریخ خلفا، قم، دلیل، ۱۳۸۰ش.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت،‌ دار القلم، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
  • سمعانی، عبد الکریم بن محمد، الانساب، تحقیق: عبد الرحمن بن یحیی معلمی یمانی، حیدر آباد، مجلس دائرة المعارف العثمانیة، چاپ اول، ۱۳۸۲ق.
  • شوشتری، نور الله، الصوارم المُهرقة فی نقد الصواعق المُحرقة، تهران، النهضة، چاپ اول، ۱۳۶۷ق.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک(تاریخ طبری)، تحقیق: محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت،‌ دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
  • غلامی دهقی، علی، جنگ‌های ارتداد و بحران جانشینی پس از پیامبر(ص)، مجله معرفت، شماره۴۰، فروردین ۱۳۸۰ش.
  • فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، محقق: مهدی مخزومی، ابراهیم سامرائی، قم، هجرت، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
  • مادلونگ، ویلفرد، جانشینی حضرت محمد(ص)، ترجمه احمد نمایی، جواد قاسمی، محمد جواد مهدوی، حیدر رضا ضابط، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۷ش.
  • مسکویه رازی، ابوعلی، تجارب الامم، تحقیق: ابوالقاسم امامی، تهران، سروش، چاپ دوم، ۱۳۷۹ش.
  • مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، بور سعید، مکتبة الثقافة الدینیة، بی‌تا.
  • واقدی، محمد بن عمر، الردة، تحقیق یحیی الجبوری، بیروت، دارالغرب الاسلامی، چاپ اول، ۱۹۹۰م.