میثاق بنیاسرائیل
میثاق بنیاسرائیل به پیمان و عهدی اشاره دارد که خداوند با بنیاسرائیل بسته است. این میثاق در آیات متعددی از قرآن ذکر شده و در برخی آیات با تعبیر «پیمانی محکم» از آن یاد شده است. مفسران برای واژه «میثاق» معانی گوناگونی ذکر کردهاند؛ برخی مفسران بزرگ شیعه از جمله شیخ طوسی میثاق را به سوگند محکمکننده معنا کردهاند. علامه طباطبائی آن را به عهد و پیمان و برخی دیگر میثاق را پیمانی استوار معنا کردهاند.
مفاد میثاق بنیاسرائیل را از اصول ثابت ادیان الهی دانستهاند؛ از جمله خالص گردانیدن عبادت برای خداوند، ایمان به پیامبران، برپا داشتن نماز، پرداخت زکات، احسان به پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و مسکینان. خداوند برای عمل به این میثاق پاداشهایی مانند بخشش گناهان و ورود به بهشت قرار داده و برای نقض آن، رسوایی در دنیا و کیفر شدید در آخرت وعده داده است. براساس آیات قرآن، بنیاسرائیل این پیمان را شکستند و مورد سرزنش، لعن و غضب الهی قرار گرفتند.
معرفی و جایگاه
خداوند در آیات متعددی از جمله در سوره بقره[۱] و سوره مائده[۲] به میثاق بنیاسرائیل اشاره کرده است.[۳] برخی آیات به صورت مجمل و برخی با تفصیل از آن سخن گفتهاند.[۴] در قرآن با تعبیر «مِیثاقاً غَلِیظاً؛ پیمانی محکم» نیز از آن یاد شده است.[۵] گفته شده میثاق تنها با گفتار انجام میشود.[۶] در آیه ۱۲ مائده، پس از بیان میثاق بنیاسرائيل، به دوازده نقیب بنیاسرائيل اشاره شده که مفسران این دوازده نقیب را به نوعی ضمانت انجام میثاق الهی توسط بنیاسرائیل دانستهاند.[۷]
مفسران معانی مختلفی برای کلمه میثاق ذکر کردهاند؛ شیخ طوسی،[۸] از مفسران بزرگ شیعه، و برخی دیگر[۹] میثاق را به سوگند محکمکننده معنا کردهاند. علت این معنا را نیز چنین گفتهاند که با این میثاق، کار محکم و استوار میشود.[۱۰] علامه طباطبائی، میثاق را به عهد و پیمان معنا کرده است.[۱۱] برخی دیگر نیز آن را پیمانی استوار،[۱۲] پیمانی تأکید شده[۱۳] و پیمانی که با سوگند محکم شود، معنا کردهاند.[۱۴]
گفته شده که خداوند از همه انسانها[۱۵] براساس نیازهای تشریعی و ظرفیتهای حیاتی آنان میثاق گرفته است.[۱۶] در روایتی از امام باقر(ع)، خداوند از شیعیان بر ولایت اهلبیت(ع) میثاق گرفته است.[۱۷] علت اینکه خداوند میثاق بنیاسرائیل را به صورت خاص بیان داشته را چنین گفتهاند که بنیاسرائیل از نخستین کسانی بودند که پیمان الهی از آنان گرفته شد و آنان آن را شکستند.[۱۸] بیان میثاق بنیاسرائیل و نقض آن را چنین بیان داشتهاند که مؤمنان را بر تثبیت و رعایت میثاق وادار نمایند و آنان را از شکستن آن برحذر دارند.[۱۹]
مفاد میثاق
مکارم شیرازی، از مفسران شیعه، معتقد است بیشتر و بلکه همه مفاد میثاق بنیاسرائیل از اصول و قوانین ثابت ادیان الهی بوده و در همه ادیان آسمانی وجود دارد.[۲۰] شیخ طوسی[۲۱] و طبرسی[۲۲] از مفسران مشهور شیعه، مفاد میثاق بنیاسرائیل را به خالص گردانیدن عبادت برای خداوند، ایمان به پیامبران و شریعت آنها معنا کردهاند. برخی از مفسران اهلسنت از جمله سیوطی[۲۳] و ابنجوزی[۲۴] این میثاق را به خالص گردانیدن عبادت برای خداوند و عبادت نکردن غیر او معنا کردهاند. عمل به دستورات خداوند[۲۵]، عمل به تورات[۲۶] و موافقت با موسی(ع) و جنگ با دشمنان [۲۷] از دیگر بیانها پیرامون میثاق بنیاسرائیل است.
برخی آیات قرآن، پس از اشاره به میثاق بنیاسرائیل، دستورات و احکامی را ذکر کردهاند که مفسران این آیات را بیان مفاد میثاق بنیاسرائیل دانستهاند.[۲۸] آیه ۸۳ سوره بقره[۲۹] و همچنین آیه ۱۲ سوره مائده[۳۰] از جمله این آیات هستند. محمد جواد مغنیه، از مفسران شیعه، براساس آیه ۱۲ سوره مائده، پنج مورد از مفاد میثاق بنیاسرائیل را بیان داشته است: برپا داشتن نماز، پرداخت زکات، ایمان آوردن به رسولان، یاریکردن پیامبران و بخشیدن مال در راه خدا.[۳۱] محمدتقی مدرسی، از مفسران شیعه، آیه ۸۳ سوره بقره را بیانگر چهار مورد از مفاد این میثاق دانسته است: تنها خداوند را پرستش کنید، به پدر و مادر و به خویشاوند و یتیمان و مسکینان نیکی کنید، مورد سوم را چنین دانسته که با مردم به زبان خوش سخن بگویید و مورد چهارم را نماز و زکات دانسته است.[۳۲]
پاداش عمل به میثاق و مجازات نقض آن
میثاق بنیاسرائیل را مسئولیتی برشمردهاند که اگر بنیاسرائيل به آن پایبند بودند، بهترین مردم و در صورت نقض آن، بدترین مردم حساب میشدند.[۳۳] خداوند دو پاداش برای بنیاسرائيل در صورت عمل به میثاق قرار داد؛ یکی بخشیدهشدن گناهان و دومی واردشدن به بهشت.[۳۴] همچنین از مواردی مانند همراه با آنان بودن، نعمتدادن و کمککردن در جنگها نیز به عنوان پاداش این مسئولیت برشمرده شده است.[۳۵]
مکارم شیرازی آیه ۱۳ سوره مائده را نشانگر نقض میثاق توسط بنیاسرائیل دانسته است.[۳۶] گفته شده بنیاسرائیل در حالی میثاق را نقض کرد که خداوند به آنان نعمتهای بسیار داده بود.[۳۷] مفسران، براساس آیات قرآن معتقدند خداوند بنیاسرائيل را مورد سرزنش شدید قرار داده که چرا پیمانها را شکستند. خداوند آنها را در برابر این نقض پیمان به رسوایی در این جهان و کیفر شدید در آن جهان تهدید کرده است.[۳۸] از مجموع آیات، چنین برداشت شده که بنیاسرائیل به جهت مجموع اعمالشان مورد لعن و غضب و ذلت قرار گرفته و خداوند پادشاهی را از آنان گرفت.[۳۹]
پانویس
- ↑ سوره بقره، آیه ۸۳.
- ↑ سوره مائده، آیه ۱۲.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۲۴۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۳۲۸.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۴، ص۲۶۰.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۱۸.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۶، ص۹۵.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۳، ص۴۶۵.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان ۱۴۰۸ق، ج۶، ص۲۹۴.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۳، ص۴۶۵.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۱۸.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج۶، ص۲۸۰.
- ↑ شحاته، تفسیر القرآن الکریم، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۱۰۵.
- ↑ خسروانی، تفسیر خسروی، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۳۶۴.
- ↑ فضلالله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۸۴.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۳۲۴- ۳۲۵.
- ↑ برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۱، ص۱۳۵.
- ↑ فضلالله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۸۴.
- ↑ آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۲۵۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۳۲۸.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج۳، ص۴۶۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البيان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۲۶۵.
- ↑ سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۶۷.
- ↑ ابنجوزی، زاد المسیر فی علم التفسیر، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۵۲۶.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان ۱۴۰۸ق، ج۶، ص۲۹۴.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج۶، ص۲۸۰.
- ↑ کاشانی، منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، ۱۳۳۶ش، ج۳، ص۲۰۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۳۲۸.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۱۸.
- ↑ محلی، سیوطی، تفسیر الجلالین، ۱۴۱۶ق، ص۱۱۲.
- ↑ مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۳۰.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۹۲- ۱۹۳.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۹۲- ۱۹۳.
- ↑ مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۳۰؛ محلی، سیوطی، تفسیر الجلالین، ۱۴۱۶ق، ص۱۱۲.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۳۲۴- ۳۲۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۳۱۱.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۶، ص۹۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۳۲۸.
- ↑ رشید رضا، تفسیر المنار، ۱۴۱۴ق، ج۶، ص۱۶.
منابع
- آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: علی عبدالباری عطیة، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- ابنجوزی، ابوالفرج عبدالرحمن بن علی، زاد المسیر فی علم التفسیر، تحقیق: عبدالرزاق المهدی، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، تحقیق: محمدجعفر یاحقی، محمدمهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۰۸ق.
- برقی، ابوجعفر احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، محقق و مصحح: جلالالدین محدث، قم، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۷۱ق.
- خسروانی، علی رضا، تفسیر خسروی، تحقیق: محمدباقر بهبودی، انتشارات اسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۹۰ق.
- رشید رضا، محمد، تفسیر المنار، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴ق.
- سیوطی، جلالالدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
- شحاته، عبدالله محمود، تفسير القرآن الكريم، مصر، دار غریب، ۱۴۲۱ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه: شیخ آقابزرگ تهرانی، تحقیق: احمد قصیرعاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البيان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمدجواد بلاغی، محسن امین، مصحح: هاشم رسولی، فضلالله یزدی طباطبایی، بیروت، دارالمعرفة، ۱۳۷۲ش.
- طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
- فضلالله، سید محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
- کاشانی، ملا فتحالله، تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، تهران، کتابفروشی محمد حسن علمی، ۱۳۳۶ش.
- محلی، جلالالدین، جلالالدین سیوطی، تفسیر الجلالین، مؤسسة النور للمطبوعات، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- مغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.