طلبه
 | این مقاله هماکنون در دست ویرایش است.
این برچسب در تاریخ ۲۹ مهر ۱۴۰۵ توسط کاربر:Shamsoddin برای جلوگیری از تعارض ویرایشی اینجا گذاشته شده است. اگر بیش از پنج روز از آخرین ویرایش مقاله میگذرد میتوانید برچسب را بردارید. در غیر این صورت، شکیبایی کرده و تغییری در مقاله ایجاد نکنید. |
طلبه به کسی گفته می‌شود که در حوزه علمیه به تحصیل علوم دینی اشتغال دارد. طلاب در زمینه‌هایی مانند فقه، اصول فقه، تفسیر و حدیث آموزش می‌بینند و برخی از آنان تحصیلات خود را تا مرحله پژوهش تخصصی و استنباط احکام شرعی ادامه می‌دهند. تدریس، پژوهش و تبلیغ دینی از فعالیت‌های شماری از طلاب است.
واژه‌شناسی و پیشینه کاربرد طلبه
در فارسی، طلبه به کسی گفته می‌شود که به تحصیل علوم دینی اشتغال دارد.[۱]در عربی، طَلَبَة صورت جمع طالِب به معنای جوینده است.[۲] طلبه در فارسی و اردو به‌صورت مفرد و در حوزه‌های علمیه عرب‌زبان، از جمله نجف به صورت جمع کاربرد دارد.[۳]
برخی گزارش‌ها، کاربرد طلبه به‌عنوان عنوانی برای گروهی مشخص را در اسناد دیوانی دوره صفویه ثبت کرده‌اند[۴] و رواج آن به دوره قاجار نسبت داده‌اند.[۵]
در متون دینی از واژه‌هایی مانند «مُتفقّه» و «متعلّم» نیز برای اشاره به کسی استفاده شده که در پی فراگیری دین یا علوم دینی است. برای نمونه در روایتی از امام علی(ع) خطاب به کمیل بن زیاد از «متعلّمٌ علی سبیل نجاة» یاد شده است؛ یعنی دانش‌پژوهی که در مسیر نجات گام برمی‌دارد[۶] که گاه به طلبه تطبیق می‌شود.در کتاب الکافی نیز روایاتی درباره فضیلت علم‌آموزی در «باب ثواب العالم والمتعلّم» آمده است.[۷]
طلبه، روحانی و آخوند از نظر معنا یکسان نیستند. طلبه به دانش‌پژوه علوم دینی گفته می‌شود؛ روحانی عنوانی عام‌تر است که عالمان و مبلغان دینی را نیز دربرمی‌گیرد.[۸] آخوند عنوانی است که در گذشته برای عالمان دینی به کار می‌رفته[۹] و از دوره پهلوی کاربرد گسترده‌تری یافته است.[۱۰]
زندگی طلبگی
زِیّ طلبگی
زیّ طلبگی به پوشش و آداب رفتاری رایج در میان طلاب گفته می‌شود و گاهی آداب معاشرت و انتظارات اخلاقی از آنان را نیز دربرمی‌گیرد.
قبا، عبا و عمامه از پوشش‌های سنتی برخی طلاب است.[۱۱] پوشیدن لباس روحانیت، در برخی حوزه‌ها با طی مراحل مشخصی از تحصیل و اجازه استادان همراه بوده است؛ هرچند این رویه در دوره‌ها و حوزه‌های مختلف تفاوت داشته است.[۱۲]
حجره‌نشینی طلاب
در برخی حوزه‌های علمیه، طلاب در حجره‌های مدارس علمیه سکونت داشته‌اند. حجره اتاقی در مدرسه علمیه است که یک یا چند طلبه برای سکونت از آن استفاده می‌کنند. حجره‌نشینی از شیوه‌های سنتی زندگی طلاب بوده و فضایی برای مطالعه و مباحثه نیز فراهم می‌کرده است.
معیشت طلاب
معیشت طلاب در دوره‌های مختلف از منابعی مانند موقوفات مدارس علمیه و وجوهات شرعی تأمین می‌شده است. پرداخت مستمری ماهیانه به طلاب که به شهریه معروف است، در سده سیزدهم قمری، به‌ویژه در دوره مرجعیت میرزای شیرازی در نجف و سامرا قاعده‌مند شد.[۱۳] و در دوره مرجعیت آیت‌الله بروجردی، در شیوه تخصیص شهریه طلاب حوزه علمیه قم تغییراتی انجام گرفت.[۱۴] شهریه کمک‌هزینه‌ای است که برخی مراجع دینی و نهادهای حوزوی برای تأمین بخشی از هزینه‌های زندگی و تحصیل طلاب پرداخت می‌کنند. میزان و شیوه پرداخت آن به منابع مالی و شرایط هر حوزه بستگی دارد.
نظام آموزشی طلاب
تحصیل در حوزه‌های علمیه شیعه معمولاً در سه مرحله مقدمات، سطوح و درس خارج انجام می‌شود.[۱۵] در مرحله مقدمات، طلبه علومی مانند صرف و نحو عربی و منطق را با استفاده از کتاب‌هایی مانند جامع المقدمات، البهجة المرضیة و المنطق می‌آموزد.[۱۶] در مرحله سطح، متون تخصصی و استدلالی فقه و اصول فقه از جمله فرائد الاصول، المکاسب و کفایة الاصول تدریس می‌شوند.[۱۷] در درس خارج، استاد مسائل فقهی یا اصولی را با بررسی دیدگاه‌ها و ادله مختلف تدریس می‌کند و طلبه با شیوه استدلال و استنباط آشنا می‌شود.[۱۸]
ساختار آموزشی حوزه‌های علمیه در مناطق مختلف یکسان نیست. برای نمونه، در توصیف حوزه علمیه نجف، به استقلال حلقه‌های درس و آزادی نسبی طلاب در انتخاب استاد اشاره شده است.[۱۹] پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ش، ساختار آموزشی و مدیریتی حوزه‌های علمیه ایران تغییر کرد و نهادهایی برای برنامه‌ریزی آموزشی، مدیریت امور طلاب و ارائه خدمات به طلاب شکل گرفتند.[۲۰]
فعالیت‌های طلبگی
فعالیت‌های علمی طلاب شامل مطالعه و مباحثه است و برخی از آنان در مراحل پیشرفته به تدریس و پژوهش نیز می‌پردازند. شماری از طلاب نیز در کنار تحصیل یا پس از آن به تبلیغ دینی اشتغال دارند. سخنرانی مذهبی، آموزش احکام و پاسخ‌گویی به پرسش‌های دینی از فعالیت‌های تبلیغی آنان است. این فعالیت‌ها در مناسبت‌هایی مانند ماه محرم و رمضان افزایش می‌یابد.[۲۱]
حضور اجتماعی و سیاسی طلاب
برخی طلاب در رویدادهای سیاسی و اجتماعی مشارکت داشته‌اند. در نهضت تنباکو و انقلاب مشروطه، برخی از آنان در اجتماعات، بست‌نشینی‌ها و انتقال پیام علما و مراجع به مردم حضور داشتند.[۲۲] در انقلاب ۱۹۲۰ عراق نیز گزارش‌هایی از مشارکت طلاب نجف و کربلا در مبارزه با نیروهای بریتانیا وجود دارد.[۲۳] در ایران، شماری از طلاب در اعتراضات دهه ۱۳۴۰ش، از جمله واقعه مدرسه فیضیه، و در حرکت‌های منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ش مشارکت کردند.[۲۴]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ۱۳۷۷ش، ج۱۰، ص۱۵۴۹۴.
- ↑ ابن‌سیده، المحکم و المحیط الاعظم، ۱۴۲۱ق، ج۹، ص۱۷۷؛ ابن‌منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۵۵۹.
- ↑ آل محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، بی‌تا، ج۱، ص۳۷۳-۳۷۵؛ الوردی، لمحات اجتماعیة، ۱۹۷۷م، ج۵، ص۱۶۴-۱۶۷.
- ↑ میرزا سمیعا، تذکرة الملوک، ۱۳۶۸ش، ص۴۱-۴۳.
- ↑ اعتمادالسلطنه، المآثر و الآثار، ۱۳۶۸ش، ج۱، ص۱۸۰-۱۸۵.
- ↑ شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۱۸۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۴.
- ↑ مطهری، مرتضی، «مشکل اساسی در سازمان روحانیت»، ۱۳۴۱ش، ص۱۳۵-۱۳۸.
- ↑ خواندمیر، حبیب السیر، ۱۳۶۲ش، ج۴، ص۳۵۲-۳۵۳.
- ↑ مولوی، «آخوند»، ص۱۵۰.
- ↑ اسلامی‌تنها، لباس روحانیت شیعه به مثابه دال سیاسی در ایران معاصر، ۱۳۹۱ش، ص۱۱۳؛ «طلبه کیست/ چه می‌خواند...»، سایت عصر ایران.
- ↑ آل‌محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، ج۱، ص۳۸۰.
- ↑ مطهری، «مشکل اساسی در سازمان روحانیت»، ۱۳۴۱ش، ص۱۳۸-۱۴۲؛ آل‌محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، بی‌تا، ج۱، ص۳۷۵-۳۷۶.
- ↑ رازی، آثار الحجة، ۱۳۳۲ش، ج۱، ص۱۶-۲۴؛ جعفریان، جریان‌ها و جنبش‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱۳۹۰ش، ص۲۲-۲۵.
- ↑ مطهری، «مشکل اساسی در سازمان روحانیت»، ۱۳۴۱ش، ص۱۴۵-۱۴۸؛ آل‌محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، بی‌تا، ج۱، ص۳۷۵-۳۷۸.
- ↑ مطهری، «مشکل اساسی در سازمان روحانیت»، ۱۳۴۱ش، ص۱۴۶.
- ↑ مطهری، «مشکل اساسی در سازمان روحانیت»، ۱۳۴۱ش، ص۱۴۶-۱۴۷؛ آل‌محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، بی‌تا، ج۱، ص۳۷۶.
- ↑ مطهری، «مشکل اساسی در سازمان روحانیت»، ۱۳۴۱ش، ص۱۴۷-۱۴۸؛ «وقتی می‌گوییم درس خارج، از چه سخن می‌گوییم؟»، پایگاه خبری و تحلیلی تقریر.
- ↑ آل‌محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، بی‌تا، ج۱، ص۳۷۴-۳۷۵؛ الوردی، لمحات اجتماعیة، ۱۹۷۷م، ج۵، ص۱۶۴-۱۶۶.
- ↑ جعفریان، جریان‌ها و جنبش‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱۳۹۰ش، ص۲۵-۲۸.
- ↑ الوردی، لمحات اجتماعیة، ۱۹۷۷م، ج۵، ص۱۶۴-۱۶۶.
- ↑ کسروی، تاریخ مشروطه ایران، ۱۳۶۳ش، ص۴۶-۵۲ و ۷۸-۸۰.
- ↑ الوردی، لمحات اجتماعیة، ۱۹۷۷م، ج۵، ص۱۸۱-۱۹۰.
- ↑ جعفریان، جریان‌ها و جنبش‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱۳۹۰ش، ص۲۹۵-۳۰۵.
منابع
- آل محبوبه، جعفر، ماضی النجف و حاضرها، بیروت، دار الاضواء، بی‌تا.
- ابن‌سيده، على بن اسماعيل، المحكم و المحيط الأعظم، مصحح: هنداوى، عبدالحميد، بیروت، دارالكتب العلمية، ۱۴۲۱ق.
- ابن‌منظور، محمد بن مكرم، لسان العرب، بیروت، دارصادر، ۱۴۱۴ق.
- اسلامی‌تنها، اصغر، لباس روحانیت شیعه به مثابه دال سیاسی در ایران معاصر، مجله علوم سیاسی، شماره ۶۰، ۱۳۹۱ش.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران)، به کوشش ایرج افشار، تهران، انتشارات اساطیر، ۱۳۶۸ش.
- الوردی، علی، لمحات اجتماعیة من تاریخ العراق الحدیث، بغداد، مطبعة الارشاد، ۱۹۷۷م.
- جعفریان، رسول، جریان‌ها و جنبش‌های مذهبی-سیاسی ایران (سال‌های ۱۳۲۰–۱۳۵۷)، تهران، خانه کتاب، ۱۳۹۰ش.
- خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب السیر، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۲ش.
- دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه(زیر نظر محمد معین و سید جعفر شهیدی)، تهران، دانشگاه تهران مؤسسه انتشارات و چاپ، ۱۳۷۷ش.
- رازی، محمد، آثار الحجة(تاریخ و تراجم علمای قم)، قم، دار الکتاب، ۱۳۳۲ش.
- شیخ صدوق، محمد بن على، الخصال، مصحح: على اكبر غفارى، قم، جامعه مدرسين، ۱۳۶۲ش.
- طباطبايى، سيد محمد حسين، الميزان فى تفسير القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعهى مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۷ق.
- کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ شانزدهم، ۱۳۶۳ش.
- كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، الكافی، مصحح: غفارى على اكبر و آخوندى، محمد، تهران، دار الكتب الإسلامية، ۱۴۰۷ق.
- مطهری، مرتضی، «مشکل اساسی در سازمان روحانیت»، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۴۱ش.
- مولوی، محمدعلی، «آخوند»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۰ش.
- میرزا سمیعا، تذکرة الملوک، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۸ش.
- «آیین نامه تلبس طلاب حوزه‌های علمیه»، سایت شورای عالی حوزه‌های علمیه، تاریخ بازدید: ۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- حسینی اشکوری، سید احمد، «طلبه کیست/ چه می‌خواند/ لباس و رنگ عمامه از کجا آمد؟/ درس خارج یعنی چه؟/ هر معممی روحانی و طلبه نیست/ طلبه به فلسفه نیاز ندارد/ عرفان، بافندگی است»، سایت عصر ایران، تاریخ درج:۲۹ شهریور ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۵ مهر ۱۴۰۵ش.
- موسوی اعظم، سید اکبر، «وقتی می‌گوییم درس خارج، از چه سخن می‌گوییم؟»، پایگاه خبری و تحلیلی تقریر، تاریخ درج: ۱۳۹۱/۰۷/۲۹، تاریخ بازدید: ۵ مهر ۱۴۰۵ش.