حوزه انقلابی
حوزه انقلابی اصطلاحی در گفتمان دینی و سیاسی معاصر است که به الگویی از حوزه علمیه قم با ویژگیهایی چون مسئولیتپذیری اجتماعی، بصیرت سیاسی و صیانت از آرمانهای انقلاب اسلامی ایران اشاره دارد. این مفهوم که برگرفته از سخنان امام خمینی و سید علی خامنهای است، به عنوان مدلی هویتی در برابر سکولاریسم حوزوی و تحجر، به تبیین نسبت روحانیت با حاکمیت اسلامی و پاسخگویی به مسائل جامعه میپردازد. جوهره این الگو بر تکلیفگرایی علمی و عملی استوار است و روزآمدی، روحیه جهادی، عدالتخواهی و حفظ استقلال نهاد روحانیت از مهمترین شاخصههای آن در اندیشه رهبران انقلاب اسلامی به شمار میرود.
مفهومشناسی و جوهره
حوزه انقلابی، اصطلاحی در ادبیات سیاسی و دینی معاصر ایران است که به حوزههای علمیه متعهد به آرمانهای انقلاب اسلامی، صیانت از نظام جمهوری اسلامی ایران و پاسخگویی به نیازهای فکری، اجتماعی و سیاسی جامعه در مواجهه با چالشهای معاصر اطلاق میشود.[۱] بنابر آنچه که در منابع آمده، این مفهوم پس از سخنرانی سید علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در اسفند ۱۳۹۴ش در دیدار با اعضای مجمع نمایندگان طلاب و فضلای حوزه علمیه قم، به یکی از مباحث جدی و کلیدی در محافل علمی، پژوهشی و رسانهای حوزههای علمیه تبدیل گردید.[۲]
به باور برخی پژوهشگران، انقلابی ماندن حوزه علمیه ضامن بقای نظام اسلامی است و تضعیف این روحیه، زمینهساز انحراف از اهداف اصیل دینی خواهد شد.[۳] در تبیین مفهومی حوزه انقلابی، نظریهپردازان حوزوی بر این باورند که جوهره این پدیده، «تکلیفگرایی و احساس مسئولیت الهی در برابر سرنوشت اسلام و مسلمین» است.[۴] همچنین گفته شده حوزه انقلابی صرفاً به آموزش سنتهای فقهی بسنده نمیکند، بلکه خود را مکلّف به حضور فعال در عرصههای اجتماعی و تشکیلاتی میداند تا احکام اسلامی در ساحت اجتماع محقق گردند.[۵]
در مقابل این دیدگاه، دو جریان فکری قرار دارند:
- جریان سکولار حوزوی: این جریان معتقد به جدایی نهاد دین و حوزههای علمیه از مسائل سیاسی و اداره جامعه است و رسالت روحانیت را صرفاً در امور عبادی و فردی خلاصه میکند.[۶]
- جریان تحجرگرا: این جریان با پیش گرفتن رویکردی غیر پویا نسبت به فقه، با ورود به مسائل مستحدثه و نوپدیدِ حکومتی مخالفت کرده و ساختارهای سنتی را بدون در نظر گرفتن مقتضیات زمان حفظ میکند.[۷]
شاخصهای دهگانه حوزه انقلابی
برخی از پژوهشگران با استناد به دیدگاههای امام خمینی و سید علی حسینی خامنهای، شاخصههایی را برای حوزه انقلابی معرفی کردهاند:[۸]
- بصیرت سیاسی و اجتماعی: شناخت دقیق نقشهها و ترفندهای دشمنان، جریانشناسی فکری و سیاسی معاصر و موضعگیری بهموقع در برابر حوادث اجتماعی.[۹]
- روزآمدی و اجتهاد پویا: تلاش در جهت پاسخگویی به مسائل مستحدثه، بازخوانی متون فقهی متناسب با نیازهای حکومت و جامعه، و مواجهه علمی با شبهات کلامی جدید.[۱۰]
- روحیه جهادی و حضور فعال در اجتماع: انجام رسالتهای علمی، تبلیغی و اجتماعی بدون وابستگی به منافع مادی و با آمادگی برای فداکاری در مسیر اهداف عالیه دین.[۱۱]
- تولید علم نافع و تحول در علوم انسانی: نقد مبانی علوم انسانی غربی و اهتمام به اسلامیسازی علوم انسانی از طریق استخراج نظریات اسلامی از منابع وحیانی.[۱۲]
- استقلال حوزه در عین حمایت از نظام: حفظ هویت مستقل نهاد روحانیت از دولتها و پرهیز از وابستگیهای حزبی، ضمن تعهد کامل به پیشبرد و تقویت نظام جمهوری اسلامی.[۱۳]
- عدالتخواهی و فقرستیزی: داشتن مواضع صریح در برابر تبعیض، فساد و اشرافیگری و اهتمام عملی به حل مشکلات معیشتی طبقات محروم جامعه.[۱۴]
- پایبندی به مبانی ولایت فقیه: تبیین تئوریک و التزام عملی به نظریه ولایت فقیه به عنوان رکن اساسی اداره جامعه اسلامی در عصر غیبت.[۱۵]
- ترویج فرهنگ تعامل علمی و گفتوگو: سعه صدر در مواجهه با آرا و اندیشههای مخالف، ایجاد کرسیهای آزاداندیشی و گفتگو با مذاهب و مکاتب فکری گوناگون.[۱۶]
- تهذیب نفس و اخلاقمداری: تلازم کنشگری سیاسی و اجتماعی با خودسازی معنوی و اخلاقی جهت پیشگیری از ابتلای حوزویان به آفتهای دنیاطلبی و سیاستزدگی.[۱۷]
- آیندهنگری و تمدنسازی: داشتن برنامهریزی کلان و راهبردی برای ترسیم چشمانداز تمدن نوین اسلامی و کادرسازی علمی و مدیریتی برای تحقق آن.[۱۸]
کارکردهای اساسی
تحلیلگران حوزوی کارکردهای حوزه انقلابی را در سه قلمرو خلاصه میکنند:
کارکرد علمی و نظری: شامل تئوریپردازی برای ساختارهای گوناگون حکومت اسلامی (همچون اقتصاد اسلامی، بانکداری بدون ربا و نظام حقوقی اسلام) و پاسخگویی به چالشهای فکری معاصر.[۱۹]
کارکرد سیاسی و صیانتی: نظارت ناصحانه بر عملکرد کارگزاران حکومت، ارائه هشدارهای بهموقع در خصوص انحراف از آرمانهای اصیل انقلاب و توجیه و تبیین دستاوردهای نظام برای توده مردم.[۲۰]
کارکرد اجتماعی و حمایتی: حضور فعال طلاب در بحرانهای اجتماعی (نظیر حوادث غیرمترقبه، سیل، زلزله و بیماریهای فراگیر) و ارتباط وثیق و مستمر با بدنه جامعه جهت تقویت سرمایه اجتماعی روحانیت.[۲۱]
در پیوند با رویکرد حوزه انقلابی، نهادهایی حوزوی در زمینههای آموزش، پژوهش، تبلیغ و تولید محتوای دینی فعالیت میکنند که ازجمله آنها میتوان مرکز مدیریت حوزههای علمیه، جامعهالمصطفی العالمیه، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، جامعةالزهراء و مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی را نام برد.
پانویس
- ↑ پورفرد، «ماهیت و شاخصههای حوزه انقلابی»، ص۱۲.
- ↑ «دیدار مجمع نمایندگان طلاب ...»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر رهبری.
- ↑ مهدیپور، «حوزه انقلابی یا حوزه غیرانقلابی»، ص۶.
- ↑ هلالیان، «جوهرۀ حوزۀ انقلابی در آیینه مکتب امام خمینی»، ص۱۵۵.
- ↑ هلالیان، «جوهرۀ حوزۀ انقلابی در آیینه مکتب امام خمینی»، ص۱۵۵.
- ↑ مهدیپور، «حوزه انقلابی یا حوزه غیرانقلابی»، ص۷.
- ↑ شهری بیدگلی، «حوزه علمیه و انقلاب اسلامی؛ کارکردها و بایستهها»، ص۴۸.
- ↑ رجبی، «اندیشه؛ شاخصههای دهگانه حوزه انقلابی»، ص۳۶-۳۷.
- ↑ رجبی، «اندیشه؛ شاخصههای دهگانه حوزه انقلابی»، ص۳۶؛ حبیبی، «مؤلفههای حوزه انقلابی از دیدگاه امام خمینی»، ص۳۲.
- ↑ رجبی، «اندیشه؛ شاخصههای دهگانه حوزه انقلابی»، ص۳۶-۳۷؛ طباطباییفر، «اجتهاد پویا رویکرد حوزه انقلابی»، ص۷۳.
- ↑ رجبی، «اندیشه؛ شاخصههای دهگانه حوزه انقلابی»، ص۳۷؛ حبیبی، «مؤلفههای حوزه انقلابی از دیدگاه امام خمینی»، ص۳۱.
- ↑ رجبی، «اندیشه؛ شاخصههای دهگانه حوزه انقلابی»، ص۳۷؛ پورفرد، «ماهیت و شاخصههای حوزه انقلابی»، ص۱۸.
- ↑ رجبی، «اندیشه؛ شاخصههای دهگانه حوزه انقلابی»، ص۳۷.
- ↑ رجبی، «اندیشه؛ شاخصههای دهگانه حوزه انقلابی»، ص۳۷.
- ↑ رجبی، «اندیشه؛ شاخصههای دهگانه حوزه انقلابی»، ص۳۷؛ خمینی، صحیفه امام، ج۲۱، ص۲۷۳؛ حبیبی، «مؤلفههای حوزه انقلابی از دیدگاه امام خمینی»، ص۲۸.
- ↑ رجبی، «اندیشه؛ شاخصههای دهگانه حوزه انقلابی»، ص۳۶.
- ↑ رجبی، «اندیشه؛ شاخصههای دهگانه حوزه انقلابی»، ص۳۷.
- ↑ همان؛ شهری بیدگلی، «حوزه علمیه و انقلاب اسلامی؛ کارکردها و بایستهها»، ص۵۱.
- ↑ پورفرد، «ماهیت و شاخصههای حوزه انقلابی»، ص۱۹.
- ↑ شهری بیدگلی، «حوزه علمیه و انقلاب اسلامی؛ کارکردها و بایستهها»، ص۵۴.
- ↑ شهری بیدگلی، «حوزه علمیه و انقلاب اسلامی؛ کارکردها و بایستهها»، ص۵۵.
منابع
- پورفرد، مسعود، «ماهیت و شاخصههای حوزه انقلابی»، فصلنامه علمی-پژوهشی علوم سیاسی، سال نوزدهم، ش۷۴، تابستان ۱۳۹۵ش.
- حبیبی، «مؤلفههای حوزه انقلابی از دیدگاه امام خمینی»، دوفصلنامه تخصص نورالمصطفی، ش۹، \اییز و زمستان ۱۳۹۸ش.
- خمینی، روحالله، صحیفه امام، ج۲۱، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
- رجبی، محمود، «اندیشه؛ شاخصههای دهگانه حوزه انقلابی»، کیهان فرهنگی، ش۳۶۱ و ۳۶۲، دی و بهمن ۱۳۹۵ش.
- شهری بیدگلی، سعیدرضا، «حوزه علمیه و انقلاب اسلامی؛ کارکردها و بایستهها»، پژوهشهای اجتماعی اسلامی، ش۱۱۸، پاییز ۱۳۹۷ش.
- طباطباییفر، «اجتهاد پویا رویکرد حوزه انقلابی»، فصلنامه علوم سیاسی دانشگاه باقرالعلوم، ش۸۰، زمستان ۱۳۹۶ش.
- مهدیپور، محمود، «حوزه انقلابی یا حوزه غیرانقلابی»، نشریه مبلغان، ش۲۰۲، اردیبهشت و خرداد ۱۳۹۵ش.
- هلالیان، سعید، «جوهرۀ حوزۀ انقلابی در آیینه مکتب امام خمینی(ره)»، فصلنامه علمی-تخصصی بحرانپژوهی جهان اسلام، ش۷، پاییز ۱۳۹۶ش.
- «دیدار مجمع نمایندگان طلاب و فضلای حوزه علمیه قم با رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتاللهالعظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۱ مرداد ۱۴۰۵ش.