المستدرک علی الصحیحین (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
المستدرک علی الصحیحین


نویسنده: حاکم نیشابوری
موضوع: حدیث
سبک: روایی
زبان: عربی

المستدرک علی الصحیحین(تألیف: ۳۷۳ق)، تکمله صحیح بخاری و صحیح مسلم نوشته حاکم نیشابوری.

کتاب المستدرک ۸۸۰۳ حدیث دارد. حاکم در المستدرک حدود ۲۶۰ روایت در فضیلت امام علی (ع) نقل کرده است. به دلیل نقل روایاتی همچون حدیث طیر و حدیث غدیر برخی از اصحاب حدیث از حاکم و کتاب او انتقاد کرده‌اند. برخی از عالمان اهل‌سنت به وجود احادیث ضعیف در المستدرک اشاره کرده‌اند. ابن جوزی حدود ۶۰ حدیث از احادیث آن را در کتاب الموضوعات خود آورده است.

نویسنده

محمد بن عبدالله مشهور به حاکم نیشابوری یا ابن البَیِّع (۳۲۱-۴۰۵ق) از محدثان اهل‌سنت. برخی تعداد نوشته‌های او را بیش از ۱۰۰۰ تألیف دانسته‌اند. تاریخ نیشابور، فضایل فاطمه الزهراء، مقتل الحسین، معرفة الحدیث و المستدرک علی الصحیحین از آثار حاکم است. برخی کتاب معرفة الحدیث او را نخستین متن مدون در علوم حدیث می‌دانند.[۱] حاکم در آثار خود بخشی از فضایل اهل بیت را نقل کرده است. برخی از عالمان اهل سنت او را رافضی خطاب نموده و به شیعه منسوب کرده‌اند.[۲]

نامگذاری و موضوع

مستدرک به معنای تکلمه‌زدن و کامل کردن نوشته یا کتاب است. منظور از آن در اصطلاح حدیث کتابی است که به عنوان متمم و کامل‌کننده کتاب حدیثی نوشته می‌شود و احادیثی را که بر اساس شیوه نویسنده کتاب، می‌بایست در کتاب اول آورده شود، اما در آن نیامده را، گردآوری می‌کند.[۳]

المستدرک علی الصحیحین به ادعای نویسنده آن، احادیثی را که بر اساس شیوه بخاری و مسلم، صحیح بوده‌ و شرط‌های آن دو را داشته، اما در این دو کتاب نیامده‌اند، را گردآورده است. البته حاکم احادیثی را که خود صحیح می‌دانست به آن افزوده است.[۴]حاکم نیشابوری در متن مستدرک از کتاب خود با نام المستدرک علی الشیخین نام برده است.[۵] و برخی دیگر نیز از کتاب او با این نام یاد کرده‌اند.[۶]

انگیزه تألیف

حاکم نیشابوری نگارش المستدرک را در سال ۳۷۳ق آغاز کرده است. او در مقدمه المستدرک، انگیزه خود را از نگارش آن، درخواست گروهی از اهل سنت مبنی جمع‌آوری احادیثی که بر اساس شیوه بخاری و مسلم، صحیح بوده اما در صحیحین نیامده‌‌اند. معرفی کرده است. او همچنین گفته است گروهی بر ما خرده می‌گیرند که تمام روایات صحیح نزد شما کمتر از ۱۰۰۰۰ حدیث است اما بخاری و مسلم در نگارش کتاب‌های صحیح خود، ادعایی مبنی بر آوردن تمام احادیث صحیح نکرده‌اند.[۷]

شیوه نگارش

حاکم احادیثی را که بر طبق شروط بخاری و مسلم صحیح می‌داند، معمولا با عبارت «هذا حدیثٌ صحیح علی شرط الشیخین و لم یخرجاه» مشخص می‌کند[۸] او احادیثی را که بر طبق شرط یکی از بخاری و مسلم صحیح می‌داند، با عبارت‌های «هذا حدیث صحیح علی شرط البخاری و لم یخرجاه.»[۹] و «هذا حدیث صحیح علی شرط مسلم و لم یخرجاه.» [۱۰] متمایز می‌کند. همچنین در ذیل احادیثی که خود صحیح می‌داند، عبارت «هذا حدیث صحیح الاسناد» درج می‌کند.[۱۱]

حاکم در مواردی برای یک حدیث بیش از یک سند آورده است او گاهی حدیثی را به عنوان شاهد برای حدیث اصلی ذکر کرده و در مواردی حدیثی را که با حدیث اصلی معارض است نیز آورده و به جمع بین آنها می‌پردازد. او همچنین در مواردی توضیحاتی درباره سند و متن حدیث می‌دهد و به ویژه احادیثی را که خود صحیح الاسناد می‌داند به توثیق راویان آنها می‌پردازد. او همچنین از رمزهای سندی مثلا از ثنا برای حدثنا و از انبأ برای انبأنا استفاده کرده است.[۱۲]

محتوا

کتاب المستدرک ۸۸۰۳ حدیث، ۵۱ کتاب و ۳۶۴۷ عنوان دارد بیشتر احادیث‌ آن در موضوعات فقهی است. المستدرک با کتاب الایمان شروع می‌شود[۱۳] و با کتاب الاهوال به پایان می‌رسد.

اهل بیت در المستدرک

حاکم در المستدرک مجموعه‌ای از روایات درباره فضایل اهل‌بیت را گرد آورده است. او حدود ۲۶۰ روایت در فضیلت امام علی (ع) نقل کرده است. به دلیل نقل روایاتی همچون حدیث طیر و حدیث غدیر برخی از اصحاب حدیث از حاکم و کتاب او انتقاد کرده‌اند.[۱۴] برخی از نویسندگان، نسبت رافضی و شیعی را به حاکم، به دلیل وجود این احادیث در المستدرک دانسته‌اند.[۱۵]

اعتبار

گفته شده است برخی از صاحب‌نظران مانند ارموی، سیوطی و کنانی المستدرک حاکم نیشابوری را در زمره صحاح سته می‌دانند.[۱۶] اما برخی از عالمان اهل سنت به وجود احادیث ضعیف در آن اشاره کرده‌اند. ابن جوزی حدود ۶۰ حدیث از احادیث المستدرک را در کتاب الموضوعات خود آورده است ذهبی نیز کتابی با عنوان تلخیص المستدرک نوشته و برخی از احادیث آن را کنار گذاشته است برخی تلخیص ذهبی را ردیه‌ای بر المستدرک می‌دانند.[۱۷]

کتاب‌های درباره المستدرک

  • فهارس مستدرک؛ اطراف حدیث، فهرست صحابه و فهرست موضوعی احادیث
  • تلخیص المستدرک؛ ذهبی. این کتاب به همراه المستدرک چاپ می‌شود.
  • مختصر استدراک الذهبی علی مستدرک الحاکم؛ ابن ملقن
  • توضیح المدرک فی تصحیح المستدرک؛ جلال الدین سیوطی
  • تصحیح احادیث المستدرک بین الحاکم النیسابوری و الذهبی؛ عزیز رشید محمد الداینی
  • تنبیه الواهم علی ما جاء فی مستدرک الحاکم؛ رمضان احمد محمد.[۱۸]

چاپ و انتشار

به گفته فؤاد سزگین نخستین چاپ المستدرک در هند انجام شده و نسخه‌هایی از آن در قاهره، مدینه، تونس و... نیز منتشر شده است.

  • دارالکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۱ق، ۵ جلدی، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا.
  • دارالفکر، بیروت، ۱۴۲۲ق، ۵ جلدی، تحقیق: محمود مطرجی.
  • دارالمعرفه، بیروت، ۱۴۱۸ق، ۶ جلدی، تحقیق: عبدالسلام بن محمد بن عمر علّوش.
  • المکتبة العصریة، صیدا، لبنان، ۱۴۲۰ق، ۱۰ جلدی، تحقیق: حمدی الدمرداش محمد.
  • داراحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۲۲ق، ۱ جلدی بدون تلخیص ذهبی.[۱۹]

پانویس

  1. پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۹۱.
  2. سمعانی، الانساب، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۴۰۲؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۲۸، ص۱۳۱-۱۳۲، بنقل از پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۸۹.
  3. نجف‌زاده، دانش حدیث، ۱۳۷۳ش، ص۲۷۳؛ پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۸۴.
  4. حاجی خلیفه، کشف الظنون، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۶۷۲.
  5. حاکم نیشابوری، المستدرک، ج۴، ص۴۸۸: بنقل از پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۸۳.
  6. ذهبی سیر اعلام ج۱۷ ص۱۷۵؛ ابن جوزی الموضوعات ج۱ ص ۳۵، بنقل از پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۸۳.
  7. حاکم نیشابوری، المستدرک، بیروت، ج۱، ص۲-۳.
  8. به عنوان مثال، المستدرک، کتاب الایمان، ج۱، ص۹: به نقل از المستدرک علی الصحیحین؛ مجله محدث نو، پیش شماره ۱، مهر و آبان ۱۳۸۷ش، انتشار: ۱۹ آذر ۱۳۸۸ش. بازبینی: ۲۰ فروردین ۱۳۹۶ش.
  9. به عنوان مثال، المستدرک، کتاب الایمان، ح ۲۱۰: به نقل از المستدرک علی الصحیحین؛ مجله محدث نو، پیش شماره ۱، مهر و آبان ۱۳۸۷ش، انتشار: ۱۹ آذر ۱۳۸۸ش. بازبینی: ۲۰ فروردین ۱۳۹۶ش.
  10. به عنوان مثال، المستدرک، کتاب الایمان، ج۱، ص۹ به نقل از المستدرک علی الصحیحین؛ مجله محدث نو، پیش شماره ۱، مهر و آبان ۱۳۸۷ش، انتشار: ۱۹ آذر ۱۳۸۸ش. بازبینی: ۲۰ فروردین ۱۳۹۶ش
  11. به عنوان مثال، المستدرک، کتاب الایمان، ح۲۳۳ به نقل از المستدرک علی الصحیحین؛ مجله محدث نو، پیش شماره ۱، مهر و آبان ۱۳۸۷ش، انتشار: ۱۹ آذر ۱۳۸۸ش. بازبینی: ۲۰ فروردین ۱۳۹۶ش.
  12. پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۹۲.
  13. حاکم نیشابوری، المستدرک، بیروت، ج۱، ص۳.
  14. حاجی خلیفه، کشف الظنون، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۶۷۲؛ سمعانی، الانساب، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۴۰۲.
  15. پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۸۹.
  16. سیوطی، جمع الجوامع، ج۱ ص۴۴؛ کتانی، الرسالة المستطرفة، ص۲۱، بنقل از پاکتچی، ج۲، ص۸۹.
  17. پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۹۰.
  18. پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۹۰.
  19. المستدرک علی الصحیحین؛ مجله محدث نو، پیش شماره ۱، مهر و آبان ۱۳۸۷ش، انتشار: ۱۹ آذر ۱۳۸۸ش. بازبینی: ۲۰ فروردین ۱۳۹۶ش.

منابع

پیوند به بیرون