المستدرک علی الصحیحین (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

المستدرک علی الصحیحین(تألیف: ۳۷۳ق)، تکمله صحیح بخاری و صحیح مسلم نوشته حاکم نیشابوری

نویسنده

محمد بن عبدالله مشهور به حاکم نیشابوری یا ابن البَیِّع (۳۲۱-۴۰۵ق) از محدثان اهل سنت. برخی تعداد نوشته‌های او را بیش از ۱۰۰۰ تألیف دانسته‌اند. تاریخ نیشابور، فضایل فاطمه الزهراء، مقتل الحسین، معرفة الحدیث و المستدرک علی الصحیحین از آثار حاکم است. برخی کتاب معرفة الحدیث او را نخستین متن مدون و سامان یافته در علوم حدیث می‌دانند.[۱] حاکم در آثار خود بخشی از فضایل اهل بیت را نقل کرده است. برخی از عالمان اهل سنت او را رافضی خطاب و به شیعه منسوب کرده‌اند.[۲] او نگارش المستدرک را در سال ۳۷۳ق آغاز کرده است.

نامگذاری و موضوع

مستدرک به معنای تکلمه‌زدن و کامل کردن نوشته یا کتاب است. منظور از آن در اصطلاح حدیث کتابی است که به عنوان متمم و کامل‌کننده کتاب حدیثی نوشته می‌شود و احادیثی را که بر اساس شیوه نویسنده کتاب، می‌بایست در آن آورده شود، اما در آن نیامده را، گردآوری می‌کند.[۳] المستدرک علی الصحیحین به ادعای نویسنده آن، احادیثی را که بر اساس شیوه بخاری و مسلم، صحیح بوده‌ و شرط‌های آن دو را داشته، اما در این دو کتاب نیامده‌اند، را گردآورده است. البته حاکم احادیثی را که خود صحیح می‌دانست به آن افزوده است.[۴]حاکم نیشابوری در متن مستدرک از کتاب خود با نام المستدرک علی الشیخین نام برده است.[۵] و برخی دیگر نیز از کتاب او با این نام یاد کرده‌اند.[۶]

انگیزه تألیف

حاکم نیشابوری در مقدمه المستدرک، انگیزه خود را از نگارش آن، درخواست گروهی از اهل سنت مبنی جمع‌آوری احادیثی که بر اساس شیوه بخاری و مسلم، صحیح بوده اما در صحیحین نیامده‌‌اند. معرفی کرده است. او همچنین گفته است گروهی بر ما خرده می‌گیرند که تمام روایات صحیح نزد شما کمتر از ۱۰۰۰۰ حدیث است اما بخاری و مسلم در نگارش کتاب‌های صحیح خود، ادعایی مبنی بر آوردن تمام احادیث صحیح نکرده‌اند.[۷]

شیوه نگارش

حاکم احادیثی را که بر طبق شروط بخاری و مسلم صحیح می‌داند، معمولا با عبارت «هذا حدیثٌ صحیح علی شرط الشیخین و لم یخرجاه» مشخص می‌کند[۸] او احادیثی را که بر طبق شرط یکی از بخاری و مسلم صحیح می‌داند، با عبارت‌های «هذا حدیث صحیح علی شرط البخاری و لم یخرجاه.»[۹] و «هذا حدیث صحیح علی شرط مسلم و لم یخرجاه.» [۱۰] متمایز می‌کند. همچنین در ذیل احادیثی که خود صحیح می‌داند، عبارت «هذا حدیث صحیح الاسناد» درج می‌کند.[۱۱]

حاکم در مواردی برای یک حدیث بیش از یک سند آورده است او گاهی حدیثی را به عنوان شاهد برای حدیث اصلی ذکر کرده و در مواردی حدیثی را که با حدیث اصلی معارض است نیز آورده و به جمع بین آنها می‌پردازد. او همچنین در مواردی توضیحاتی درباره سند و متن حدیث می‌دهد و در مواردی به ویژه احادیثی را که خود صحیح الاسناد می‌داند به توثیق راویان آنها می‌پردازد. او همچنین از رمزهای سندی مثلا از ثنا برای حدثنا و از انبأ برای انبأنا استفاده کرده است.[۱۲]

محتوا

کتاب المستدرک ۸۸۰۳ حدیث، ۵۱ کتاب و ۳۶۴۷ عنوان دارد بیشتر احادیث‌ آن در موضوعات فقهی است. المستدرک با کتاب الایمان شروع[۱۳] و با کتاب الاهوال به پایان می‌رسد.

اهل بیت در المستدرک

حاکم در المستدرک مجموعه‌ای از روایات درباره فضایل اهل بیت را گرد آورده است. او حدود ۲۶۰ روایت در فضیلت امام علی (ع) نقل کرده است. به دلیل نقل روایاتی همچون حدیث طیر و حدیث غدیر برخی از اصحاب حدیث از حاکم و کتاب او انتقاد کرده‌اند.[۱۴] برخی از نویسندگان، نسبت رافضی و شیعی را به حاکم، به دلیل وجود این احادیث در المستدرک دانسته‌اند.[۱۵]

اعتبار

گفته شده است برخی از صاحب نظران مانند ارموی، سیوطی، کنانی المستدرک حاکم نیشابوری را در زمره صحاح سته می‌دانند.[۱۶] اما برخی از عالمان اهل سنت به وجود احادیث ضعیف در المستدرک اشاره کرده‌اند. ابن جوزی حدود ۶۰ حدیث از احادیث المستدرک را در کتاب الموضوعات خود آورده است ذهبی نیز کتابی با عنوان تلخیص المستدرک نوشته و برخی از احادیث آن را کنار گذاشته است برخی تلخیص ذهبی را ردیه‌ای بر المستدرک می‌دانند.[۱۷]

کتاب‌های درباره المستدرک

  • فهارس مستدرک؛ اطراف حدیث، فهرست صحابه و فهرست موضوعی احادیث
  • تلخیص المستدرک؛ ذهبی. این کتاب به همراه المستدرک چاپ می‌شود.
  • مختصر استدراک الذهبی علی مستدرک الحاکم؛ ابن ملقن
  • توضیح المدرک فی تصحیح المستدرک؛ جلال الدین سیوطی
  • تصحیح احادیث المستدرک بین الحاکم النیسابوری و الذهبی؛ عزیز رشید محمد الداینی
  • تنبیه الواهم علی ما جاء فی مستدرک الحاکم؛ رمضان احمد محمد.[۱۸]

چاپ و انتشار

به گفته فؤاد سزگین نخستین چاپ المستدرک در هند انجام شده است و نسخه‌های از آن در عاطف، قاهره، مدینه، بنگال، بانکی‌پور و تونس نیز منتشر شده است.

  • دارالکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۱ق، ۵ جلدی، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا.
  • دارالفکر، بیروت، ۱۴۲۲ق، ۵ جلدی، تحقیق: محمود مطرجی.
  • دارالمعرفه، بیروت، ۱۴۱۸ق، ۶ جلدی، تحقیق: عبدالسلام بن محمد بن عمر علّوش.
  • المکتبة العصریة، صیدا، لبنان، ۱۴۲۰ق، ۱۰ جلدی، تحقیق: حمدی الدمرداش محمد.
  • داراحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۲۲ق، ۱ جلدی بدون تلخیص ذهبی.

پانویس

  1. پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ج۲، ص۹۱.
  2. سمعانی، الانساب، ج۲، ص۴۰۲؛ ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۲۸، ص۱۳۱-۱۳۲، بنقل از پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ج۲، ص۸۹.
  3. نجف‌زاده، دانش حدیث، ص۲۷۳؛ پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ج۲، ص۸۴.
  4. حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۲، ص۱۶۷۲.
  5. المستدرک ج۴ ص۴۸۸
  6. ذهبی سیر اعلام ج۱۷ ص۱۷۵؛ ابن جوزی الموضوعات ج۱ ص ۳۵، بنقل از پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ج۲، ص۸۳.
  7. نیشابوری، المستدرک، ج۱، ص۲-۳.
  8. به عنوان مثال، کتاب الایمان، ج۱، ص۹.
  9. به عنوان مثال، کتاب الایمان، ح ۲۱۰.
  10. به عنوان مثال. کتاب الایمان، ج۱، ص۹.
  11. به عنوان مثال، کتاب الایمان، ح۲۳۳.
  12. پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ج۲، ص۹۲.
  13. المستدرک، ج۱، ص۳.
  14. حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۲، ص۱۶۷۲؛ سمعانی، انساب، ج۲، ص۴۰۲.
  15. پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ج۲، ص۸۹.
  16. سیوطی، جمع الجوامع، ج۱ ص۴۴؛ کتانی، الرسالة المستطرفة، ص۲۱، بنقل از پاکتچی، ج۲، ص۸۹.
  17. پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ج۲، ص۹۰.
  18. پاکتچی، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، ج۲، ص۹۰.

منابع

  • پاکتچی، احمد، پژوهشی پیرامون جوامع حدیثی اهل سنت، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ۱۳۹۱ش.
  • حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون، داراحیا التراث العربی، بیروت، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
  • سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الأنساب، تحقیق: عبدالرحمن بن یحیی المعلمی الیمانی، مجلس دائرة المعارف العثمانیة، حیدر آباد، ۱۳۸۲ق/۱۹۶۲م.
  • نجف‌زاده بارفروش، محمدباقر، دانش حدیث، تهران، ماجد، ۱۳۷۳ش.

پیوند به بیرون