سید محسن امین

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از سید محسن امین عاملی)
پرش به: ناوبری، جستجو
سید محسن الامین.jpg
اطلاعات فردی
نام کامل: سید محسن بن سید عبدالکریم امین عامِلی
تاریخ تولد: ۱۲۸۴ق
زادگاه: جبل عامل
محل زندگی: لبنان، نجف اشرف، دمشق
تاریخ وفات: ۱۳۷۱ق
شهر وفات: دمشق
خویشاوندان
سرشناس:
سید حسن امین
استادان: آخوند خراسانی،حاج آقا رضا همدانی،سید احمد کربلایی و...
شاگردان: سید مهدی ابن سید حسن آل ابراهیم حسینی عاملی‏، شیخ منیر عسیران‏ و ...
تألیفات: اعیان الشیعه، حق‌ الیقین‌ فی‌ لزوم‌ التألیف‌ بین‌ المسلمین‌، کشف‌ الارتیاب فی اتباع محمد بن عبدالوهاب و...
اجتماعی: مقابله با بدعت‌های دینی

سید محسن امین حسینی عامِلی (۱۲۸۴- ۱۳۷۱ق‌فقیه، ادیب و شرح حال نگار شیعی اهل جبل عامل لبنان که نسب وی به حسین ذی الدمعه فرزند زید شهید می‌رسد.[۱] او برای پیگیری علوم دینی به‌ نجف اشرف هجرت‌ کرد و سطح‌ و خارج فقه و اصول را آموخت‌ و به‌ درجه اجتهاد رسید و خود نیز شاگردانی‌ تربیت‌ کرد. وی‌ افزون‌ بر علوم‌ دینی‌، در ادب‌ نیز دستی‌ داشت‌ و شعر می‌سرود و نقد شعر می‌کرد.[۲]

اعیان الشیعه مهمترین‌ اثر دانشنامه‌ای‌ مشتمل‌ بر معرفی علما و بزرگان‌ شیعه است و با هدف‌ شناساندن‌ هویت‌ فرهنگی‌ شیعه‌ و یادآوری‌ نقش‌ امامیه‌ در اعتلای‌ تمدن اسلامی تدوین‌ شده‌ است‌. وی برای‌ تأمین‌ منابع‌ تحقیق‌ و تألیف‌، به‌ نقاطی‌ چون‌ سوریه، ‌اردن، فلسطین، مصر، عراق ‌و ‌ایران سفر کرد.[۳]

وی در سال ۱۳۷۱ق (۱۳۳۰ش) در دمشق درگذشت و در مقابل حرم حضرت زینب (س)، مقابل درب بزرگ دفن شد.[۴]

ولادت و نسب

او که فرزند ‌عبدالکریم‌ عاملی‌ است در سال ۱۲۸۴ق در خاندانی‌ مشهور از سادات‌ در قریه شقرا از جبل عامل لبنان زاده‌ شد. مادرش دختر شیخ محمد حسن فلحة المیسی از عالمان صالح عصر خویش بود. نسب وی به حسین ذی الدمعه فرزند زید شهید می ‏رسد.[۵]

تحصیلات و اساتید

پس‌ از آموزش‌های‌ مقدماتی‌ در زادگاه خود، منطق ‌، نحو و بیان را در یکی از روستاهای جبل‌ عامل‌ فراگرفت‌. او سپس‌ در بنت‌ جُبیل از درس‌ موسی‌ شراره بهره‌ گرفت‌.

وی سپس در ۱۳۰۸ق‌/۱۸۹۱م‌ به‌ نجف‌ هجرت‌ کرد و تا ۱۳۱۹ق‌/ ۱۹۰۱م‌ از محضر بزرگانی‌ چون‌ محمد طه‌ نجف ‌، حاج‌آقا رضا همدانی و آخوند خراسانی بهره‌ جست‌. وی همچنین نزد محمد باقر نجم‌آبادی‌ و سیداحمد کربلایی سطوح‌ و خارج‌ فقه‌ و اصول را آموخت‌ و به‌ درجه اجتهاد نائل‌ شد و خود نیز شاگردانی‌ تربیت‌ کرد.

وی‌ افزون‌ بر علوم‌ دینی‌، در ادب‌ نیز دستی‌ داشت‌ و در سرودن‌ شعر و نقد شعر نیز توانا بود.[۶]

شاگردان

  1. سید حسن فرزند عمویش سید محمود
  2. سید مهدی ابن سید حسن آل ابراهیم حسینی عاملی‏
  3. شیخ منیر عسیران‏
  4. سید امین ابن سید علی احمد حسینی عاملی‏
  5. شیخ علی بن شیخ محمد مروه عاملی حداثی‏
  6. شیخ عبد اللطیف شبلی ناصر عاملی حداثی‏
  7. استاد ادیب تقی دمشقی‏
  8. شیخ مصطفی خلیل صوری‏
  9. شیخ علی صوری‏
  10. شیخ حسین سمرو حمّصی غوری‏
  11. شیخ علی شمیع حمصی غوری‏
  12. شیخ علی جمال دمشقی.[۷]

فعالیت‌های فرهنگی و سفرهای علمی

امین‌ چنانکه‌ در الرحیق‌ المختوم‌ خود آورده‌ است‌، با انگیزه احیا و نشر معارف‌ دینی‌، و اصلاح‌ سنت‌هایی‌ که‌ در نظر او مخالف‌ عقل‌ و شرع‌ بود، به‌ دمشق هجرت‌ کرد و بیش‌ از نیم‌ قرن‌، با کوششی‌ خستگی‌ ناپذیر به‌ فعالیت‌های‌ گوناگون‌ علمی‌ و فرهنگی‌ پرداخت‌.

امین‌ در ۱۳۶۱ق‌/۱۹۴۲م‌ به‌ عضویت‌ «مجمع‌ علمی‌ عربی‌» دمشق‌ درآمد و تا پایان‌ عمر از شخصیت‌های‌ فعال‌ این‌ مجمع‌ بود.[۸]او همچنین‌ برای‌ اعتلای‌ فرهنگ‌ جوانان‌ شیعه مدارسی‌ تأسیس‌ کرد و خود به‌ تألیف‌ برخی‌ کتابهای‌ درسی‌ اقدام‌ نمود.[۹] امین‌ برای‌ تأمین‌ منابع‌ تحقیق‌ و تألیف‌، به‌ نقاطی‌ چون‌ سوریه ، ‌اردن، فلسطین ‌، مصر ، عراق و ‌ایران سفر کرد.[۱۰]

تلاش برای اصلاح شعائر حسینی

سید محسن امین از پیشگامان اصلاح اندیشه شیعی در دوران معاصر به شمار می‌رود. او پس از بازگشت به جبل عامل، متوجّه رواج خرافات بسیار و نادرستی‌هایی در نقل تاریخ عاشورا و سوگواری‌ها شد و به اصلاح این مسائل همت گماشت. در این مسیر، وی کتاب‌هایی تألیف کرد تا جایگزین کتاب‌های رایج مقتل - که به نظر او سرشار از دروغ و تحریف بود - شود.

  1. لواعج الأشجان فی مقتل الإمام الحسین منتشر شده در سال ۱۹۱۱م
  2. أصدق الأخبار فی قصّة الأخذ بالثار در شرح حال توابین، منتشرشده در سال ۱۹۱۲م
  3. الدرّ النضید فی مراثی السبط الشهید؛ شامل اشعاری در رثای سید الشهداء. بعدها این سه کتاب، در یک مجلّد به وسیله انتشارات العرفان روانه بازار گشت و مجله العرفان نوشت که هیچ شیعی ای از این کتاب، بی نیاز نخواهد بود.[۱۱]
  4. المجالس السنیة فی مصائب ومناقب العترة النبویة در پنج جلد. در مقدمه جلد اوّل آن، به درستی و مشروعیت عزاداری اشاره کرد. لیکن در همان جا طی «مقدمة مهمّة» به روایاتی که روضه خوانان جعل می‌کنند و به سینه زنی و قمه زنی اشاره کرد و آن‌ها را خلاف شرع دانست و حرام شمرد.[۱۲]
  5. إقامة اللائم علی إقامة المآتم.

کتاب المجالس السنیة، با این هدف نوشته شد تا به جای مقاتل نادرست و تحریف شده در مجالس عزای حسینی خوانده شود. خواندن و شنیدن گزارش‌های نادرست و دروغین، مشوّق او در نگارش این کتاب بود.[۱۳] این حرکت اصلاحی، در همین حد متوقّف نماند و او فرصتی به دست آورد تا تعزیه و شبیه خوانی را، که در بنیاد با آن مخالف بود و به صراحت هر عملی، جز اعمال پنجگانه پیش گفته را نادرست می‌دانست، تحریم کند. ظاهراً در سال ۱۹۲۴ در یکی از مراسم شبیه خوانی، نزاعی در گرفت که به کشته شدن دو تن انجامید و امین از این فرصت پیش آمده، استفاده کرد و شبیه خوانی و دیگر اعمالی چون خودزنی را حکماً و عملاً تحریم کرد و از نیروهای دولتی برای تحقّق خواست خود، بهره گرفت.

او در راه زنده کردن دین جدّش شهید شد. با فتوای تحریم شبیه خوانی تا زمانی که امین زنده بود، این مراسم در دمشق متوقّف شد.[۱۴] اندک مدّتی بعد، یکی از نشریات بیروت به تحلیل آرای امین، در این زمینه پرداخت و به این ترتیب، به گسترش ایده او کمک کرد.

در همان زمان، مقالاتی از سید مهدی موسوی قزوینی علیه قمه زنی چاپ شد. این مقالات با واکنش فراوانی روبرو شد و چالشی بزرگ برانگیخت. علیه قزوینی و امین ردیه هایی نوشته شد. در این هنگام، سید محسن امین در روستای خود، شقراء در لبنان بود و حملات بر ضدّ او، بویژه در جبل عامل، افزایش می‌یافت و به نوشته جعفر الخلیلی، عبد الحسین صادق در نبطیه و عبد الحسین شرف الدین در صور با او مخالفت می‌کردند.[۱۵]

امین در پاسخ به ردیه ها، التنزیه لأعمال الشبیه را نوشت.

تألیفات و آثار

تصویر کتاب أعیان الشیعة
نوشتار اصلی: آثار سید محسن امین

از سید محسن امین به جهت کثر التألیف بودن، آثار فراوانی بر جای مانده است. نقل شده که وی در شوال سال ۱۳۷۰ق که به ۸۶ سالگی رسیده بود، چنین گفت:

اکنون عمر من به ۸۶ رسیده است؛ در حالی که استخوان‌ها سست و قوت بدنی شکننده شده است... با این حال، بر آنم که روز و شب و صبح و عصر و در سفر و حضر، دست از تصنیف و تألیف برندارم.[۱۶]
اقناع اللائم

برخی از آثار او بدین شرح است:

اعیان الشیعه

نوشتار اصلی: اعیان الشیعة (کتاب)

اعیان الشیعه مهم‌ترین‌ اثر محسن امین‌ و دانشنامه‌ای‌ گسترده‌، مشتمل‌ بر شرح حال بزرگان و رجال شیعه ‌است و بخش قابل توجهی از آن به زندگانی امامان شیعه می ‏پردازد. سرگذشت‌، بررسی‌ آراء و آثار ۱۱۷۳۳ نفر - با توسعی‌ که در مفهوم‌ شیعه اثنی عشری‌ وجود دارد- دراین کتاب، که‌ با هدف‌ شناساندن‌ هویت‌ فرهنگی‌ شیعه‌ و یادآوری‌ نقش‌ امامیه‌ در اعتلای‌ تمدن‌ اسلامی تدوین‌ شده‌ است‌، جای‌ گرفته‌ است.‌ [۱۷]

این کتاب یک دائرةالمعارف بزرگ، در شرح حال بزرگان شیعه، از صدر اسلام تا زمان حیات مؤلف، اعم از صحابه، تابعین و اهالی هر فن می باشد، به گونه ای که از راویان، محدثان، قاریان، مفسران، فقیهان، حکیمان، متکلمان، واعظان و شاعران، تا دانشمندانِ علوم لغت، صرف، نحو، بیان، منطق، ریاضیات، طب و نجوم و حتی پادشاهان و وزیران را شامل می شود.[۱۸]

كتاب اعیان الشیعه مشتمل بر ده جلد رحلی بزرگ است، که جلد اول و بخشی از جلد دومِ آن، شامل مقدمه و شرح زندگی پیامبر اکرم (ص) ، فاطمه زهرا (س) و امامان شیعه (ع) است و از اواسط جلد دوم تا آخر جلد دهم شرح حال شخصیت های شیعه آمده است. مستدرکات اعیان الشیعه، بعدها توسط فرزندش حسن الامین منتشر گردید.

اثر دیگر امین، ‌حق‌ الیقین‌ فی‌ لزوم‌ التألیف‌ بین‌ المسلمین‌ است، که آن‌ را با تکیه‌ بر ضرورت‌ هم‌آوایی‌ مسلمانان‌، تبیین‌ کرده‌ است.‌[۱۹]

اثر دیگر وی، کشف الارتیاب فی اتباع محمد بن عبدالوهاب است، که در آن به‌ رد عقاید وهابیت پرداخته‌ است.‌[۲۰] این كتاب با نام «تاریخ و نقد وهابیت» توسط علی اكبر فائزی پور به فارسی ترجمه و منتشر شده است. كتاب دیگری با عنوان «فراسوی پرده‌ها» نیز منتشر شده كه تلخیص و ترجمه كشف الارتیاب است.

اثر معروف دیگر او لواعج الاشجان فی مقتل الحسین است كه در آن به تاریخ واقعه عاشورا پرداخته است. این كتاب با دو عنوان «اشك و ماتم در سوگ سبط نبی خاتم» و «امام حسین (ع) و حماسه كربلا» به فارسی ترجمه و منتشر شده است.

محسن امین کتاب کشف‌ الارتیاب‌ فی اتباع محمد بن عبدالوهاب را در نقد وهابیت نگاشت

از دیگر آثار قابل توجه وی كتاب التنزیه لاعمال الشبیه است كه در نقد شیوه‌های رایج عزاداری در بین شیعیان نوشته شده و اعمالی مثل قمه‌زنی را خلاف شرع دانسته است. این كتاب در سال ۱۳۲۲ ه.ش توسط جلال آل احمد با عنوان عزاداری‌های نامشروع به فارسی ترجمه و منتشر شد. ولی‌ نسخه‌های آن توسط عده‌ای از مخالفان كتاب خریداری و سوزانده شد.[۲۱]

شخصیت و ویژگی علمی

او را باید عالمی‌ پر جرأت‌ در بیان‌ نظریات‌ خویش‌ به‌ حساب‌ آورد، چنانکه‌ اقدام‌ برای‌ تصحیح‌ روش‌ عزاداری‌ در سوگ‌ امام حسین (ع)، او را در مقابله‌ای‌ سخت‌ و اتهام‌ انگیز قرار داد.[۲۲] در شخصیت‌ علمی‌ امین‌، دو ویژگی‌ نقد برخی‌ مذاهب‌ و گرایشها و کوشش‌ در ایجاد همبستگی‌ اسلامی‌، در کنار یکدیگر دیده‌ می‌شود. وی‌ در حالی‌ که‌ در آثاری‌ چون‌ کشف الارتیاب و العقود الدریه به‌ رد عقاید وهابیت پرداخته‌ است، [۲۳] در اثر دیگرش‌ حق‌ الیقین‌ فی‌ لزوم‌ التألیف‌ بین‌ المسلمین‌، بر ضرورت‌ هم‌آوایی‌ مسلمانان‌ تأکید کرده‌ است.‌ [۲۴]

وفات

سید محسن در نیمه شب یکشنبه ۴ رجب سال ۱۳۷۱ قمری (۱۳۳۰ ش) در دمشق درگذشت و در دمشق، مقابل مقبره حضرت زینب (س)مقابل درب بزرگ مدفون شد.[۲۵]

پانویس

  1. امین‌، اعیان الشیعه، ج ۱۰، ص ۳۳۳.
  2. امین‌، اعیان‌ الشیعه، ج۱۰، ص۳۳۴-۳۳۳ و ۳۴۱ و ۳۵۲-۳۵۱؛ حمود،الرجل‌ و العقیدة، ۱۱۸- ۱۱۷.
  3. شریف‌ رازی‌، گنجینه دانشمندان‌، ج۱، ص۲۴۷؛ فضل‌الله‌،السید محسن‌ الامین‌، ۱۶۸- ۱۶۶.
  4. امین‌،اعیان الشیعه، ج ۱۰، ص ۳۸۳.
  5. امین‌،اعیان الشیعه، ج ۱۰، ص ۳۳۳.
  6. امین‌، اعیان‌ الشیعه، ج۱۰، ص۳۳۴-۳۳۳ و ۳۴۱ و ۳۵۲-۳۵۱؛ حمود،الرجل‌ و العقیدة، ۱۱۸- ۱۱۷.
  7. امین، اعیان الشیعه، ج ۱۰، ص ۳۷۱.
  8. نک: مجله المجمع‌ العلمی‌ العربی‌، ص۶۲۰.
  9. نک: مجله المجمع‌ العلمی‌ العربی‌، ص۶۱۹.
  10. شریف‌ رازی‌، گنجینه دانشمندان‌، ج۱، ص۲۴۷؛ فضل‌الله‌،السید محسن‌ الامین‌، ۱۶۸- ۱۶۶.
  11. حرکة الإصلاح الشیعی؛ علماء جبل عامل وأدباؤه من نهایة الدولة العثمانیة إلی بدایه استقلال لبنان، ص ۳۰۱. این کتاب از جدّی‌ترین کتاب‌ها در نوع خود است و گزارشی از آن، به وسیله آقای سید مصطفی مطبعه‌چی در ماه‌نامه کتاب دین، شماره بهمن ماه سال ۱۳۸۴ آمده است.
  12. المجالس السنیة فی مناقب ومصائب العترة الطاهرة، ج ۱، ص ۷
  13. حرکة الإصلاح الشیعی، ص ۳۰۲
  14. حرکة الإصلاح الشیعی، ص ۳۰۴
  15. حرکة الإصلاح الشیعی، ص ۳۰۸
  16. امین، آیین سوگواری، ص۲۰.
  17. برای‌ فهرستی‌ از آثار وی‌، نک: مشار، مؤلفین‌ کتب‌ چاپی‌ فارسی‌ و عربی‌، ج۵، ص۲۱۰-۲۰۶.
  18. مهرداد عباسی، کوشش های حسن الامین در به ثمر رساندن اعیان الشیعه و تألیف مستدرکات آن.
  19. نک: زراقط،الجانب‌ الاصلاحی‌ للعلامه السید محسن‌ الامین‌ العاملی: المصلح‌ الاسلامی‌ السید محسن‌ الامین‌، ۱۸۵- ۱۸۴.
  20. نک: هاشمی‌، الکلیه، ص ۴۰۱.
  21. جلال آل احمد، یک چاه و دو چاله، ص۴۹
  22. نک: امین‌، اعیان‌ الشیعه، ج۱۰، ص۳۶۳-۳۶۱؛ حمود،الرجل‌ و العقیدة، ۱۲۳-۱۲۱.
  23. نک: هاشمی‌، الکلیة، ص ۴۰۱.
  24. نک: زراقط،الجانب‌ الاصلاحی‌ للعلامه السید محسن‌ الامین‌ العاملی: المصلح‌ الاسلامی‌ السید محسن‌ الامین‌، ۱۸۵- ۱۸۴.
  25. امین‌،اعیان الشیعه، ج ۱۰، ص ۳۸۳.

منابع

  • امین‌، محسن‌، اعیان الشیعه، به‌ کوشش‌ حسن‌ امین‌، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/ ۱۹۸۳م‌.
  • امین‌، محسن‌، آینن سوگواری، ترجمه اقناع اللائم، نشر حبیب.
  • حمود، محمد، «الرجل‌ و العقیدة» ، الثقافة الاسلامیه، دمشق‌، ۱۴۰۷ق‌، شم ۱۲.
  • زراقط، عبدالمجید، «الجانب‌ الاصلاحی‌ للعلامه السید محسن‌ الامین‌ العاملی‌» ، المصلح‌ الاسلامی‌ السید محسن‌ الامین‌، دمشق‌، ۱۴۱۲ق‌/۱۹۹۲م‌.
  • شریف‌ رازی‌، محمد، گنجینه دانشمندان‌، تهران‌، ۱۳۵۲ش‌.
  • عباسی، مهرداد، کوشش‌های حسن الامین در به ثمر رساندن اعیان الشیعه و تألیف مستدرکات آن.
  • فضل‌الله‌، هادی‌، «السید محسن‌ الامین‌» ، الثقافة الاسلامیه، دمشق‌، ۱۴۱۰ق‌، شم ۲۹.
  • مجله المجمع‌ العلمی‌ العربی‌، دمشق‌، ۱۳۷۲ق‌/۱۹۵۲م‌، شم (۴) ۲۷.
  • مشار، خانبابا، مؤلفین‌ کتب‌ چاپی‌ فارسی‌ و عربی‌، تهران‌، ۱۳۴۳ش‌.
  • هاشمی‌، احسان‌، الکلیه، بیروت‌، ۱۹۲۸م‌، شم ۱۵.

پیوند به بیرون