صفات ثبوتیه خدا
صفات ثبوتیه خدا در مقابل صفات سلبیه[۱] صفاتی هستند که کمال موجود در ذات خداوند را نشان میدهند.[۲] مانند علم، قدرت و حیات. اندیشمندان اسلامی صفات ثبوتی خدا را صفات جمال و صفات سلبی را صفات جلال مینامند.[۳] اما امام خمینی این تقسیمبندی را نادرست میداند و معتقد است صفات جمال مانند رحمان و رحیم موجب محبت و نزدیکی به خدا میشوند، درحالیکه صفات جلال مثل قهار و منتقم ترس و وحشت میآورند و هر دو نوع صفات (جمال و جلال) میتوانند صفات مثبت و کمالی خداوند باشند.[۴]
از نظر اندیشمندان اسلامی، صفاتی همچون غنی (به معنای عدم فقر) که به ظاهر ایجابی هستند، ولی در مفهوم آنها سلب پنهان شده است، در شمار صفات ثبوتی قرار نمیگیرند.[۵] اما به گفته محمدتقی مصباح یزدی، همه صفاتی را که بر کمالات وجودی دلالت دارند و متضمن نقص و محدودیت نیستند، میتوان به عنوان صفات ثبوتیه برای خداوند اثبات کرد.[۶]
برخی از محققین بر این باورند که قدیمیترین سند، در تقسیمبندی صفات ثبوتیه خداوند، از سوی محدثان، به سخن محمد بن یعقوب کلینی، در اصول کافی،[۷] ذیل روایات امامان شیعه بازمیگردد که وی صفات را به ذاتی و فعلی تقسیم کرده و در تمایز آن سخن گفته است.[۸] این درحالی است که در منابع اولیه حدیثی در اهل سنت نظیر صحیح بخاری، صفات خداوند بدون تقسیمبندی، ذیل باب توحید، شمارش شدهاند.[۹]
از نظر محققان، تقسیمبندی صفات ثبوتیه الهی در میان متکلمان با شیخ مفید آغاز شده[۱۰] و در میان فلاسفه، به فصوص الحکمه فارابی[۱۱] بازگشته و پس از او ابنسینا در شفا[۱۲] شهابالدین سهروردی[۱۳] صدرالدین دَشتَکی،[۱۴] آن را بیان کردهاند.
ملاصدرا تقسیمبندی صفات خدا به ثبوتیه و سلبیه را الهام گرفته از آیه ۷۸ سوره الرحمن (تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ) میداند[۱۵] و در یک تقسیمبندی دیگر، صفات ثبوتیه خداوند را به دو دسته «صفات حقیقیه» و «صفات اضافیه» تقسیم میکند[۱۶] و در تعریف این دو قسم بر این باور است که هر گاه خداوند، تنها از جهت ذات و بدون در نظر گرفتن نسبت او با مخلوقات توصیف شود آن اوصاف، اوصاف حقیقی میباشند.[۱۷] همچنین از نظر وی، هرگاه خداوند از جهت ارتباط با مخلوقاتش (با صفاتی نظیر مبدأیت، خالقیت و رازقیت) توصیف شود، آن صفات، صفات اضافیه خواهند بود.[۱۸]
بعد از ملاصدرا، پیروان حکمت متعالیه مانند ملاعبدالله زَنوزی،[۱۹] آقا علی مدرس زَنوزی،[۲۰] ملا هادی سبزواری[۲۱] علامه طباطبایی[۲۲] در تقسیم بندی خود متأثر از ملاصدرا هستند.
پانویس
- ↑ علامه طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۹ش، ج۴، ص۱۱۱۱–۱۱۱۰.
- ↑ علی زمانی، سخن گفتن از خدا، ۱۳۸۶ش، ص۳۶۰.
- ↑ ملاصدرا، الحکمة المتعالیة، ۱۳۸۱ش، ج۶، ص۱۰۹؛ اردبیلی، تقریرات فلسفه امام خمینی، ۱۳۸۱ش، ص۱۰۹؛ سید زائر، تحلیل و بررسی صفات ثبوتی ذاتی الهی، ۱۳۹۹ش، ص۲۹.
- ↑ موسوی خمینی، آداب الصلاه، ۱۳۶۸ش، ص۳۳۳.
- ↑ سید زائر، تحلیل و بررسی صفات ثبوتی ذاتی الهی، ۱۳۹۹ش، ص۳۰.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۴۶۰.
- ↑ کلینی، الکافی،۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۱۱.
- ↑ اله بداشتی، «ارائه طرحی نو در نظریه الاهیدانان مسلمان در تقسیمبندی صفات ثبوتی»، ص۳۴.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، نشر دار الارقم، ص۱۵۴۸.
- ↑ اله بداشتی، «ارائه طرحی نو در نظریه الاهیدانان مسلمان در تقسیمبندی صفات ثبوتی»، ص۳۵؛ مفید، اوائل المقالات فی المذاهب، مکتبه الداوری، ص۱۸۵.
- ↑ فارابی، فصوص الحکمة، ۱۳۸۱ش، از فصل ۶ تا ۲۱.
- ↑ ابن سینا، الشفاء، نشر کتابخانه آیتالله مرعشی، ص۳۴۲–۴۶۰.
- ↑ سهروردی، مجموعه مصنفات، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۴۱، ۴۰۱، ۴۰۸ و ج۴، ص۶۰.
- ↑ دشتکی، رسالة فی اثبات الواجب تعالی، ۱۳۸۵ش، ص۱۰۸، ۳۰۸ و ۳۱۱.
- ↑ ملاصدرا، الاسفار الاربعه، ۱۹۸۱م، ج۶، ص۱۱۸.
- ↑ ملاصدرا، الاسفار الاربعه، ۱۳۸۱ش، ج۶، ص۱۰۹ و ۱۱۴.
- ↑ ملاصدار الاسفار الاربعه، ۱۳۸۱ش، ج۶، ص۱۰۹؛ ملاصدرا، شرح اصول کافی، ۱۳۸۳ش، ج۳، ص۲۸۲؛ علی زمانی، سخن گفتن از خدا، ۱۳۸۶ش، ص۳۶۰.
- ↑ علی، زمانی سخن گفتن از خدا، ۱۳۸۶ش، ص۳۶۰.
- ↑ زنوزی، لمعات الهیه، ۱۳۶۲ش، ص۲۳۲ و ۲۳۳.
- ↑ مدرس زنوزی، بدایع الحکم، ۱۳۷۶ش، ص۱۱.
- ↑ سبزواری، شرح منظومه، دارالعلم، ج۲، ص۱۵۷.
- ↑ طباطبایی، نهایة الحکمة، دار التبلیغ اسلامی، ص۲۵۰.
منابع
- آشتیانی، سید جلالالدین، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، قم، بوستان کتاب، ۱۳۷۸ش.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله، الشفاء (الاهیات)، تصحیح حسن حسنزاده، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی، بیتا.
- اردبیلی، سید عبدالغنی، تقریرات فلسفه امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۱ش.
- اله بداشتی، علی، «ارائه طرحی نو در نظریه الاهیدانان مسلمان در تقسیمبندی صفات ثبوتی»، پژوهشهای فلسفی و کلامی، شماره ۵۰، اسفند ۱۳۹۰ش.
- امام خمینی سیدروح الله، آداب الصلاه، ترجمه سید احمد فهری، تهران، پیام آزادی، ۱۳۶۸ش.
- امام خمینی، سید روحالله، شرح دعای سحر، ترجمه سید احمد فهری، تهران، نهضت زنان مسلمان، ۱۳۵۹ش.
- امام خمینی، سیدروح الله، طلب و اراده، ترجمه سید احمد فهری، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، بیروت، دار الارقم، بیتا.
- جوادی آملی، عبدالله، شرح حکمت متعالیه اسفار اربعه، تهران، الزهراء، ۱۳۶۸ش.
- دشتکی، صدر الدین محمد، رسالة فی اثبات الواجب تعالی، محسن چورمقی، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی. ۱۳۸۵ش.
- زنوزی، ملاعبدالله، لمعات الهیه، تصحیح سید جلالالدین آشتیانی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، دانشگاه تهران، ۱۳۶۲ش.
- سبزواری، ملاهادی، شرح المنظومه، قم، دارالعلم، بیتا،
- سهروردی، شهابالدین، مجموعه مصنفات، قم، نرمافزار کتابخانه حکمت اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- سید زائر، عباس، تحلیل و بررسی صفات ثبوتی ذاتی الهی در اندیشه آیت الله محسنی، پایاننامه کارشناسی ارشد رشته کلام اسلامی، قم، جامعه المصطفی العالمیه، ۱۳۹۹ش.
- شیرازی، سید رضی، درسهای شرح منظومه حکیم سبزواری، تهران، حکمت، ۱۳۸۳ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، نهایة الحکمة، قم، دار التبلیغ اسلامی، بیتا.
- طباطبایی، سید محمدحسین، نهایة الحکمه، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- علی زمانی، امیرعباس، سخن گفتن از خدا، تهران پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۶ش.
- فارابی، ابونصر محمد بن محمد، فصوص الحکمة، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۸۱ش.
- فخرالدین رازی، محمد بن عمر، لوامع البینات (شرح اسماءالله تعالی والصفات)، قاهره مکتبة الکلیات الأزهریة، ۱۴۰۶ق.
- قاضی سعید قمی، محمد بن محمد، شرح التوحید الصدوق، تهرانف مؤسسه الطباعه و النشر وزاره الثقفه و الارشاد الاسلامی، ۱۴۱۹ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق و تصحیح علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- لاهیجی، عبدالرزاق، گوهر مراد، تهران، سایه، ۱۳۸۳ش.
- مازندرانی، محمد صالح، شرح اصول الکافی، تصحیح و تعلیقات علامه شعرانی، تهران، المکتبة الإسلامیة، ۱۳۸۲ق.
- مدرس زنوزی، آقا علی، بدایع الحکم، مقدمه احمد واعظی، قم، نشر علامه طباطبایی، ۱۳۷۶ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
- مفید، محمد بن نعمان، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات و شرح عقاید الصدوق، قم، مکتبه الداوری، بیتا.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، ۱۳۸۱ش.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، الشواهد الربوبیه فی المنهاج السلوکیه، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، ۱۳۸۲ش.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، شرح اصول کافی، ترجمه محمد خواجوی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگ، ۱۳۸۳ش.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، مفاتیح الغیب، تهران، انجمن حکمت و فلسفه ایران، ۱۳۶۳ش.