سازمان اوقاف و امور خیریه
 نشانواره سازمان اوقاف و امور خیریه | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| فعالیتها | نظارت و ساماندهی موقوفات عام، اعزام مبلّغ دینی، برگزاری مسابقات بینالمللی قرآن کریم، نظارت بر چاپ و نشر قرآن کریم، ترجمه قرآن |
| مکان | تهران |
| ساختمان مرکزی | خيابان حافظ - خيابان نوفل لوشاتو |
| رئیس/مسئول | سید مهدی خاموشی |
| سایر | |
| مراکز وابسته | دانشکده علوم و معارف قرآن کریم، مرکز ترجمه قرآن، انتشارات اسوه، مؤسسه راسخون |
| وضعیت | فعال |
| وبگاه | https://oghaf.ir/ |
سازمان اوقاف و امور خیریه نهادی دینی-فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران است که اداره موقوفات عامِ فاقد متولّی خاص، امور خیریه و نظارت بر بقاع متبرکه را بر عهده دارد. از دیدگاه فقه شیعه، تصدّی امور موقوفات مجهولالتولیه و امور حسبیه از شئون حاکم شرع است؛ از اینرو، ریاست این سازمان با حکم ولی فقیه منصوب میشود. پیشینه اداره موقوفات در ایران به «دیوان اوقاف» در عصر سامانیان و منصب «صدرالصدور» در دوره صفویه بازمیگردد.
ساماندهی بیش از ۸ هزار بقعه متبرکه، اجرای نیات واقفان بهویژه در برپایی مجالس عزاداری برای اهلبیت(ع)، خدمترسانی به زائران پیادهروی اربعین، اعزام مبلغان مذهبی به مناطق محروم، برگزاری مسابقات بینالمللی قرآن کریم و اداره مراکزی مانند دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم و صدها مرکز درمانی وقفی از مهمترین فعالیتهای این نهاد به شمار میرود. بقاع متبرکه امام رضا(ع)، حضرت معصومه(س)، احمد بن موسی (شاهچراغ) و عبدالعظیم حسنی از شمول نظارت این سازمان مستثنی هستند و تولیت مستقل دارند.
جایگاه و ساختار فقهی-حقوقی
سازمان اوقاف و امور خیریه نهادی دینی و فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران است که اداره موقوفات عامِ فاقد متولّی خاص، امور خیریه و نظارت و ساماندهی بقاع متبرّکه و امامزادگان را بر عهده دارد.[۱] از دیدگاه فقه شیعه، اداره موقوفات مجهولالتولیه از شئون حاکم شرع است؛[۲] از اینرو ریاست این نهاد با پیشنهاد وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و با تأیید و حکم ولی فقیه به عنوان «نماینده ولی فقیه و سرپرست سازمان» منصوب میشود تا تصدی بر موقوفات و امور حسبیه اذن شرعی داشته باشد.[۳] طبق قانون، بارگاههای امام رضا(ع)، حضرت معصومه(س)، احمد بن موسی (شاهچراغ) و عبدالعظیم حسنی از شمول نظارت این سازمان مستثنی بوده و تولیت مستقل آنها از سوی رهبری تعیین میشود.[۴]
پیشینه تاریخی
در دوره سامانیان، «دیوان اوقاف» متولی رسیدگی به مساجد و اراضی موقوفه بود و پیش از آن قضات این وظیفه را داشتند.[۵] در عصر صفویه نیز اداره موقوفات تحت اشراف مقامی روحانی به نام «صدرالصدور» قرار داشت.[۶] پس از انقلاب مشروطه، وزارت معارف و اوقاف عهدهدار این امر شد و در سال ۱۳۴۳ سازمان اوقاف بهصورت نهادی مستقل از وزارت فرهنگ درآمد.[۷]
پس از انقلاب اسلامی ایران، در سال ۱۳۵۸ اداره کل حج و زیارت از آن تفکیک شد،[۸] اما در سال ۱۳۶۳ش با تصویب «قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه» در مجلس شورای اسلامی، این دو نهاد مجدداً ادغام و نهایتاً در سال ۱۳۷۰ بخش حج بهطور دائم تفکیک گردید.[۹]
فعالیتها و خدمات
فعالیتهای عمده این سازمان در حوزههای مذهبی، فرهنگی و اجتماعی[۱۰] به شرح زیر است:
- ساماندهی امامزادگان و بقاع متبرکه: نظارت بر بیش از ۸ هزار بقعه متبرکه در سراسر ایران[۱۱] و اجرای طرحهای فصلی نظیر «آرامش بهاری» در نوروز[۱۲] و «سوگواره یاس نبوی» در ایام فاطمیه،[۱۳] در راستای رهنمود سید علی خامنهای (دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران) مبنی بر تبدیل بقاع متبرکه به «قطبهای فرهنگی».[۱۴]
- اجرای نیات موقوفات: نظارت بر اجرای امینانه نیات واقفان؛[۱۵] از جمله تطبیق عواید موقوفات متعددی که به برپایی مراسم عزاداری، اطعام و روضهخوانی برای سیدالشهدا(ع) و اهلبیت(ع) اختصاص دارند.[۱۶]
- خدمترسانی به زائران اربعین: برپایی موکبهای خدماتی، فرهنگی و اسکان زائران پیادهروی اربعین در گذرگاههای مرزی و شهرهای زیارتی عراق[۱۷] از محل عواید موقوفات مرتبط با عتبات عالیات.[۱۸]
- اعزام مبلغان دینی: اعزام سالانه طلاب و مبلغان حوزه علمیه به بقاع متبرکه و مناطق محروم در مناسبتهای محرم، صفر و ماه رمضان[۱۹] از طریق «ادارهکل اعزام مبلغ» سازمان اوقاف.[۲۰]
- فعالیتهای قرآنی و علمی: برگزاری مسابقات بینالمللی قرآن جمهوری اسلامی ایران[۲۱] (بهعنوان مهمترین رویداد قرآنی ایران[۲۲] و جهان اسلام[۲۳] که دوره چهلوهشتم آن در ۱۴۰۴ش برگزار شد)[۲۴] و اداره مراکزی چون «دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم»،[۲۵] «مرکز ترجمه قرآن»،[۲۶] «انتشارات اسوه»[۲۷] و «مؤسسه راسخون».[۲۸]
امور خیریه و سلامت
اگرچه رسالت سازمان شامل «امور خیریه» نیز بوده، اما ادعا شده در سالهای نخست، تمرکز عمده بر اداره موقوفات قرار داشت.[۲۹] با این حال مراکز درمانی و دارالایتامهای متعددی زیر نظر سازمان اداره میشوند.[۳۰] گفته شده تا سال ۱۴۰۲ش، ۱۶۹ بیمارستان، ۴۷۳ درمانگاه، ۵۴۸ مرکز بهداشت و ۴۷ واحد بهداشتی دیگر موقوفه بودهاند که حدود ۲۴٬۶۵۶ تخت بیمارستانی (معادل ۱۶٪ کل تختهای بیمارستانی ایران) را پوشش میدهند.[۳۱]
ساختار اداری و منابع مالی
ریاست عالی سازمان بر عهده نماینده ولی فقیه است و چهار معاونت «فرهنگی-اجتماعی»، «توسعه مدیریت و پشتیبانی»، «اوقافی، حقوقی و امور مجلس» و «بهرهوری اقتصادی موقوفات و بقاع» زیر نظر وی فعالیت میکنند.[۳۲] منابع مالی سازمان از محل بودجه دولتی و عواید موقوفات تأمین میشود،[۳۳] هرچند اداره بقاع متبرکه متکی بر نذورات و موقوفات مردمی و بدون بودجه دولتی گزارش شده است.[۳۴]
پانویس
- ↑ «قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه»، ماده۱، مجلس شورای اسلامی.
- ↑ امام خمینی، تحریرالوسیله، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۸۴.
- ↑ «قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه»، تبصره۱ ماده۱، مجلس شورای اسلامی.
- ↑ «قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف»، تبصره۲ ماده۱، مجلس شورای اسلامی.
- ↑ تاجیک، «پیشینه روشن اوقاف و امور خیریه در ایران»، خبرگزاری مهر.
- ↑ سبحانی، تاریخچه اوقاف در جهان اسلام و تشیع، ص ۱۱۲-۱۱۵.
- ↑ تاجیک، «پیشینه روشن اوقاف و امور خیریه در ایران»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «لایحه قانونی تشكیل سازمان حج و زیارت وابسته به وزارت ارشاد ملی و انتزاع كليه امور مربوط به حج و زيارت از سازمان اوقاف به سازمان مذكور»، سازمان ملی قوانین.
- ↑ «قوانین و مقررات وقفی»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ «وظایف اساسی سازمان»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ «معممیمقدم، «دستاوردهای جدید سازمان اوقاف؛ از سنت تا نوآوری»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ حسینیمقدم، «طرح آرامش بهاری یکی از مهمترین جریانهای فرهنگی در سازمان اوقاف است»، ایسنا.
- ↑ محمدی، «برنامههای سوگواره یاس نبوی از امروز در ۲۴۳۷ امامزاده و بقعه متبرک آغاز میشود»، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها.
- ↑ زارعزاده، «تبدیل بقاع متبرکه به قطبهای فرهنگی دغدغه رهبری است»، خبرگزاری حوزه.
- ↑ «وظایف اساسی سازمان»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ حسینینسب، «تحلیل آماری و فقهی نیات موقوفات در ایران»، مجله وقف میراث جاویدان، ش۸۴، ص۳۵.
- ↑ عادل، «فعالیت ۳۵۰ موکب اوقاف در اربعین حسینی»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ عابد، «خدمترسانی به زائران اربعین از محل موقوفات مرتبط در مرزهای مهران، چزابه و شلمچه»، خبرگزاری رسا.
- ↑ شفیعزاده، «اعزام ۴ هزار مبلغ دینی برای جهاد تبیین در کشور»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ شفیعزاده، «مدیرکل اعزام مبلغ سازمان اوقاف: سال گذشته ۱۰۰۰ مبلغ به امامزادگان اعزام شدند»، شفقنا.
- ↑ «مسابقات بینالمللی قرآن کریم»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ «استقبال رکوردشکن ۶۷ هزار نفر از بزرگترین رقابت قرآنی کشور»، تسنیم.
- ↑ «بزرگترین مسابقات قرآن جهان در جمهوری اسلامی/ کشورهای دیگر مسابقات مجازی را از ایران یاد گرفتند»، فارس.
- ↑ «اسامی برترینهای چهل و هشتمین دوره مسابقات سراسری قرآن اعلام شد»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ «اساسنامه دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم»، ماده۳، نظامات.
- ↑ نقدی، «ترجمه قرآن به ۱۴۵ زبان در مركز ترجمه قرآن قم»، ایسنا.
- ↑ ««اسوه» بزرگترین چاپخانه قرآن کریم در ایران به روایت تصویر»، تسنیم.
- ↑ «درباره ما»، راسخون.
- ↑ شرفخانی، «اوقاف تنها نهاد حاکمیتی که امور خیریه در نامش گویای رسالت آن است»، ایرنا.
- ↑ شرفخانی، «۱۳۳ بیمارستان و ۴۸۰ درمانگاه با موقوفات در کشور فعال هستند»، سازمان اوقاف و امور خیریه؛ مصائبی، «فعالیت ۶۰ دارالایتام سازمان اوقاف و امور خیریه در کشور»، خبرگزاری بسیج.
- ↑ شرفخانی، «اوقاف تنها نهاد حاکمیتی که امور خیریه در نامش گویای رسالت آن است»، ایرنا.
- ↑ «چارت سازمان»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ «قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه»، ماده۱۳، مجلس شورای اسلامی.
- ↑ عادل، «بقاع متبرکه بدون بودجه دولتی اداره میشوند»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
منابع
- ««اسوه» بزرگترین چاپخانه قرآن کریم در ایران به روایت تصویر»، تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «اساسنامه دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم»، نظامات، تاریخ تصویب: ۱۹ دی ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «اسامی برترینهای چهل و هشتمین دوره مسابقات سراسری قرآن اعلام شد»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ درج مطلب: ۵ آبان ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «استقبال رکوردشکن ۶۷ هزار نفر از بزرگترین رقابت قرآنی کشور»، تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۲ خرداد ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- امام خمینی، سید روحالله، تحریرالوسیله، قم، مؤسسه مطبوعات دارالعلم، ۱۴۰۴ق.
- «بزرگترین مسابقات قرآن جهان در جمهوری اسلامی/ کشورهای دیگر مسابقات مجازی را از ایران یاد گرفتند»، فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- تاجیک، محمدرضا، «پیشینه روشن اوقاف و امور خیریه در ایران»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۷ دی ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- حسینیمقدم، سید اسماعیل، «طرح آرامش بهاری یکی از مهمترین جریانهای فرهنگی در سازمان اوقاف است»، ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- حسینینسب، سید رضا، «تحلیل آماری و فقهی نیات موقوفات در ایران»، مجله وقف میراث جاویدان، شماره ۸۴، ۱۳۹۲ش.
- «چارت سازمان»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «درباره ما»، راسخون، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- زارعزاده، حسین، «تبدیل بقاع متبرکه به قطبهای فرهنگی دغدغه رهبری است»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ تیر ۱۳۸۶ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- سبحانی، جعفر، تاریخچه اوقاف در جهان اسلام و تشیع، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۸ش.
- شرفخانی، احمد، «۱۳۳ بیمارستان و ۴۸۰ درمانگاه با موقوفات در کشور فعال هستند»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ درج مطلب: ۷ شهریور ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- شرفخانی، احمد، «اوقاف تنها نهاد حاکمیتی که امور خیریه در نامش گویای رسالت آن است»، ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مهر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- شفیعزاده، هادی، «اعزام ۴ هزار مبلغ دینی برای جهاد تبیین در کشور»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- شفیعزاده، هادی، «مدیرکل اعزام مبلغ سازمان اوقاف: سال گذشته ۱۰۰۰ مبلغ به امامزادگان اعزام شدند»، شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ شهریور ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- عابد، عبدالرضا، «خدمترسانی به زائران اربعین از محل موقوفات مرتبط در مرزهای مهران، چزابه و شلمچه»، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۱ آذر ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- عادل، غلامرضا، «بقاع متبرکه بدون بودجه دولتی اداره میشوند»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- عادل، غلامرضا، «فعالیت ۳۵۰ موکب اوقاف در اربعین حسینی»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ تیر ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ تصویب: ۲ دی ۱۳۶۳ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «قوانین و مقررات وقفی»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «لایحه قانونی تشكیل سازمان حج و زیارت وابسته به وزارت ارشاد ملی و انتزاع كليه امور مربوط به حج و زيارت از سازمان اوقاف به سازمان مذكور»، سازمان ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- محمدی، علی، «برنامههای سوگواره یاس نبوی از امروز در ۲۴۳۷ امامزاده و بقعه متبرک آغاز میشود»، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «مسابقات بینالمللی قرآن کریم»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- مصائبی، علی، «فعالیت ۶۰ دارالایتام سازمان اوقاف و امور خیریه در کشور»، خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «معممیمقدم، رضا، «دستاوردهای جدید سازمان اوقاف؛ از سنت تا نوآوری»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ درج مطلب: ۱۸ شهریور ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- نقدی، محمد، «ترجمه قرآن به ۱۴۵ زبان در مركز ترجمه قرآن قم»، ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ فروردین ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «وظایف اساسی سازمان»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.