سازمان اوقاف و امور خیریه
 نشانواره سازمان اوقاف و امور خیریه | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| فعالیتها | نظارت و ساماندهی موقوفات عام، اعزام مبلّغ دینی، برگزاری مسابقات بینالمللی قرآن کریم، نظارت بر چاپ و نشر قرآن کریم، ترجمه قرآن |
| مکان | تهران |
| ساختمان مرکزی | خيابان حافظ - خيابان نوفل لوشاتو |
| رئیس/مسئول | سید مهدی خاموشی |
| سایر | |
| مراکز وابسته | دانشکده علوم و معارف قرآن کریم، مرکز ترجمه قرآن، انتشارات اسوه، مؤسسه راسخون |
| وضعیت | فعال |
| وبگاه | https://oghaf.ir/ |
سازمان اوقاف و امور خیریه نهادی دینی-فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران است که اداره موقوفات عام بدون متولّی خاص، رسیدگی به امور خیریه و نظارت بر بقاع متبرکه را بر عهده دارد. پیشینه اداره موقوفات در ایران به «دیوان اوقاف» در عصر سامانیان و منصب «صدر الصدور» در دوره صفویه بازمیگردد. در دوران جمهوری اسلامی، ریاست این سازمان با حکم ولی فقیه صادر میشود.
این سازمان بر بیش از هشت هزار بقعه متبرکه نظارت دارد و ازجمله فعالیتهای آن میتوان به اجرای نیت واقفان، برگزاری مراسم مذهبی، خدمترسانی به زائران پیادهروی اربعین، اعزام مبلغان دینی به مناطق محروم و برگزاری مسابقات بینالمللی قرآن کریم اشاره کرد. همچنین مراکزی مانند دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم و شماری از مراکز درمانی وقفی زیر نظر این سازمان فعالیت میکنند.
جایگاه و ساختار فقهی-حقوقی
سازمان اوقاف و امور خیریه نهادی دینی و فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران است. این سازمان موقوفات عام بدون متولی خاص را اداره میکند. رسیدگی به امور خیریه و ساماندهی بقاع متبرکه و امامزادگان (به غیر از بارگاههای امام رضا(ع)، حضرت معصومه(س)، احمد بن موسی (شاهچراغ) و عبدالعظیم حسنی[۱]) از دیگر وظایف آن است.[۲]
در فقه شیعه، اداره موقوفاتی که متولی مشخصی ندارند، از وظایف حاکم شرع دانسته شده است؛[۳] از اینرو ریاست این نهاد با پیشنهاد وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و با تأیید و حکم ولی فقیه به عنوان «نماینده ولی فقیه و سرپرست سازمان» منصوب میشود تا اداره موقوفات و امور حسبیه با اذن شرعی صورت بگیرد.[۴]
ریاست سازمان بر عهده نماینده ولی فقیه است.[۵] هزینههای سازمان از دو منبع اصلی تأمین میشود: بودجه دولتی و درآمد موقوفات.[۶] این در حالیست که اداره بقاع متبرکه با استفاده از نذورات مردم و درآمد موقوفات انجام میشود.[۷]
پیشینه تاریخی
اداره موقوفات در ایران سابقهای طولانی دارد. در دوره سامانیان، «دیوان اوقاف» متولی رسیدگی به مساجد و زمینهای وقفی بود. پیش از آن، قضات این وظیفه را انجام میدادند.[۸] در عصر صفویه نیز اداره موقوفات زیر نظر یک مقام روحانی با عنوان «صدر الصدور» قرار داشت.[۹] پس از انقلاب مشروطه، وزارت معارف و اوقاف مسئولیت اداره موقوفات را بر عهده گرفت و در سال ۱۳۴۳ش سازمان اوقاف بهصورت نهادی مستقل از وزارت فرهنگ درآمد.[۱۰] در ابتدای انقلاب اسلامی ایران سازمان حج و زیارت که زیرمجموعه سازمان اوقاف بود، در سال ۱۳۵۸ش از آن جدا شد[۱۱] و پس از مدتی ادغام، دوباره در سال ۱۳۷۰ش برای همیشه از هم جدا شدند.[۱۲]
فعالیتها و خدمات
فعالیتهای سازمان اوقاف و امور خیریه بیشتر در زمینههای دینی، فرهنگی و اجتماعی است.[۱۳] مهمترین این فعالیتها عبارتاند از:
- ساماندهی امامزادگان و بقاع متبرکه: سازمان بر بیش از هشت هزار بقعه متبرکه در سراسر ایران نظارت دارد.[۱۴] همچنین در مناسبتهای مختلف، برنامههایی مانند «آرامش بهاری» در نوروز[۱۵] و «سوگواره یاس نبوی» در ایام فاطمیه برگزار میکند.[۱۶] این فعالیتها در راستای تبدیل بقاع متبرکه به «قطبهای فرهنگی» انجام میشود؛ موضوعی که سید علی خامنهای (دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران) بر آن تأکید داشت.[۱۷]
- اجرای نیات موقوفات: سازمان بر اجرای درست نیات واقفان در زمان وقف، نظارت میکند؛[۱۸] چنانکه درآمد برخی موقوفات برای برگزاری مراسم عزاداری، اطعام و روضهخوانی برای سیدالشهدا(ع) و اهلبیت(ع) اختصاص یافته است.[۱۹]
- خدمترسانی به زائران اربعین: سازمان در مسیر پیادهروی اربعین و در برخی گذرگاههای مرزی و شهرهای زیارتی عراق، موکبهای خدماتی و فرهنگی برپا میکند و برای زائران محل اسکان فراهم میسازد.[۲۰] این خدمات از درآمد موقوفاتی تأمین میشود که برای عتبات عالیات در نظر گرفته شدهاند.[۲۱]
- اعزام مبلغان دینی: سازمان اوقاف هر سال طلاب و مبلغان حوزه علمیه را در مناسبتهای محرم، صفر و ماه رمضان به بقاع متبرکه و مناطق محروم اعزام میکند.[۲۲] این کار از طریق «ادارهکل اعزام مبلغ» سازمان انجام میشود.[۲۳]
- فعالیتهای قرآنی و علمی: سازمان اوقاف، مسابقات بینالمللی قرآن جمهوری اسلامی ایران را برگزار میکند.[۲۴] این مسابقات از مهمترین رویدادهای قرآنی ایران[۲۵] و جهان اسلام دانسته شده[۲۶] که چهلوهشتمین دوره آن در سال ۱۴۰۴ش برگزار شد.[۲۷] همچنین مراکزی مانند «دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم»،[۲۸] «مرکز ترجمه قرآن»،[۲۹] «انتشارات اسوه»[۳۰] و «مؤسسه راسخون»[۳۱] زیر نظر این سازمان فعالیت دارند.
امور خیریه و سلامت
رسیدگی به «امور خیریه» نیز در وظایف سازمان اوقاف قرار دارد. با این حال، گفته شده در سالهای نخست، فعالیت اصلی سازمان بیشتر بر اداره موقوفات متمرکز بوده است.[۳۲] با این حال مراکز درمانی و دارالایتامهای متعددی زیر نظر سازمان اداره میشوند.[۳۳] بر اساس آمار اعلامشده، تا سال ۱۴۰۲ش، ۱۶۹ بیمارستان، ۴۷۳ درمانگاه، ۵۴۸ مرکز بهداشت و ۴۷ واحد بهداشتی موقوفه بودهاند که حدود ۲۴٬۶۵۶ تخت بیمارستانی (معادل ۱۶٪ کل تختهای بیمارستانی ایران) را پوشش میدهند.[۳۴]
پانویس
- ↑ «قانون تشکیلات و اختیارات ...»، تبصره۲ ماده۱، مجلس شورای اسلامی.
- ↑ «قانون تشکیلات و اختیارات ...»، ماده۱، مجلس شورای اسلامی.
- ↑ امام خمینی، تحریرالوسیله، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۸۴.
- ↑ «قانون تشکیلات و اختیارات ...»، تبصره۱ ماده۱، مجلس شورای اسلامی.
- ↑ «چارت سازمان»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ «قانون تشکیلات و اختیارات ...»، ماده۱۳، مجلس شورای اسلامی.
- ↑ عادل، «بقاع متبرکه بدون بودجه دولتی اداره میشوند»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ تاجیک، «پیشینه روشن اوقاف و امور خیریه در ایران»، خبرگزاری مهر.
- ↑ سبحانی، تاریخچه اوقاف در جهان اسلام و تشیع، ص۱۱۲-۱۱۵.
- ↑ تاجیک، «پیشینه روشن اوقاف و امور خیریه در ایران»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «لایحه قانونی تشكیل سازمان حج و زیارت ...»، سازمان ملی قوانین.
- ↑ «قوانین و مقررات وقفی»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ «وظایف اساسی سازمان»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ «معممیمقدم، «دستاوردهای جدید سازمان اوقاف؛ از سنت تا نوآوری»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ حسینیمقدم، «طرح آرامش بهاری ...»، ایسنا.
- ↑ محمدی، «برنامههای سوگواره یاس نبوی ...»، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها.
- ↑ زارعزاده، «تبدیل بقاع متبرکه به قطبهای فرهنگی دغدغه رهبری است»، خبرگزاری حوزه.
- ↑ «وظایف اساسی سازمان»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ حسینینسب، «تحلیل آماری و فقهی نیات موقوفات در ایران»، مجله وقف میراث جاویدان، ش۸۴، ص۳۵.
- ↑ عادل، «فعالیت ۳۵۰ موکب اوقاف در اربعین حسینی»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ عابد، «خدمترسانی به زائران اربعین از محل موقوفات ...»، خبرگزاری رسا.
- ↑ شفیعزاده، «اعزام ۴ هزار مبلغ دینی برای جهاد تبیین در کشور»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ شفیعزاده، «مدیرکل اعزام مبلغ سازمان اوقاف: سال گذشته ۱۰۰۰ مبلغ به امامزادگان اعزام شدند»، شفقنا.
- ↑ «مسابقات بینالمللی قرآن کریم»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ «استقبال رکوردشکن ۶۷ هزار نفر از بزرگترین رقابت قرآنی کشور»، تسنیم.
- ↑ «بزرگترین مسابقات قرآن جهان در جمهوری اسلامی ...»، فارس.
- ↑ «اسامی برترینهای چهل و هشتمین دوره مسابقات سراسری قرآن اعلام شد»، سازمان اوقاف و امور خیریه.
- ↑ «اساسنامه دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم»، ماده۳، نظامات.
- ↑ نقدی، «ترجمه قرآن به ۱۴۵ زبان در مركز ترجمه قرآن قم»، ایسنا.
- ↑ ««اسوه» بزرگترین چاپخانه قرآن کریم در ایران به روایت تصویر»، تسنیم.
- ↑ «درباره ما»، راسخون.
- ↑ شرفخانی، «اوقاف تنها نهاد حاکمیتی...»، ایرنا.
- ↑ شرفخانی، «۱۳۳ بیمارستان و ۴۸۰ درمانگاه ...»، سازمان اوقاف و امور خیریه؛ مصائبی، «فعالیت ۶۰ دارالایتام ...»، خبرگزاری بسیج.
- ↑ شرفخانی، «اوقاف تنها نهاد حاکمیتی ...»، ایرنا.
منابع
- ««اسوه» بزرگترین چاپخانه قرآن کریم در ایران به روایت تصویر»، تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «اساسنامه دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم»، نظامات، تاریخ تصویب: ۱۹ دی ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «اسامی برترینهای چهل و هشتمین دوره مسابقات سراسری قرآن اعلام شد»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ درج مطلب: ۵ آبان ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «استقبال رکوردشکن ۶۷ هزار نفر از بزرگترین رقابت قرآنی کشور»، تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۲ خرداد ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- امام خمینی، سید روحالله، تحریرالوسیله، قم، مؤسسه مطبوعات دارالعلم، ۱۴۰۴ق.
- «بزرگترین مسابقات قرآن جهان در جمهوری اسلامی/ کشورهای دیگر مسابقات مجازی را از ایران یاد گرفتند»، فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- تاجیک، محمدرضا، «پیشینه روشن اوقاف و امور خیریه در ایران»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۷ دی ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- حسینیمقدم، سید اسماعیل، «طرح آرامش بهاری یکی از مهمترین جریانهای فرهنگی در سازمان اوقاف است»، ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- حسینینسب، سید رضا، «تحلیل آماری و فقهی نیات موقوفات در ایران»، مجله وقف میراث جاویدان، شماره ۸۴، ۱۳۹۲ش.
- «چارت سازمان»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «درباره ما»، راسخون، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- زارعزاده، حسین، «تبدیل بقاع متبرکه به قطبهای فرهنگی دغدغه رهبری است»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ تیر ۱۳۸۶ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- سبحانی، جعفر، تاریخچه اوقاف در جهان اسلام و تشیع، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۸ش.
- شرفخانی، احمد، «۱۳۳ بیمارستان و ۴۸۰ درمانگاه با موقوفات در کشور فعال هستند»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ درج مطلب: ۷ شهریور ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- شرفخانی، احمد، «اوقاف تنها نهاد حاکمیتی که امور خیریه در نامش گویای رسالت آن است»، ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مهر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- شفیعزاده، هادی، «اعزام ۴ هزار مبلغ دینی برای جهاد تبیین در کشور»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- شفیعزاده، هادی، «مدیرکل اعزام مبلغ سازمان اوقاف: سال گذشته ۱۰۰۰ مبلغ به امامزادگان اعزام شدند»، شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ شهریور ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- عابد، عبدالرضا، «خدمترسانی به زائران اربعین از محل موقوفات مرتبط در مرزهای مهران، چزابه و شلمچه»، خبرگزاری رسا، تاریخ درج مطلب: ۱ آذر ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- عادل، غلامرضا، «بقاع متبرکه بدون بودجه دولتی اداره میشوند»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- عادل، غلامرضا، «فعالیت ۳۵۰ موکب اوقاف در اربعین حسینی»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ تیر ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ تصویب: ۲ دی ۱۳۶۳ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «قوانین و مقررات وقفی»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «لایحه قانونی تشكیل سازمان حج و زیارت وابسته به وزارت ارشاد ملی و انتزاع كليه امور مربوط به حج و زيارت از سازمان اوقاف به سازمان مذكور»، سازمان ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- محمدی، علی، «برنامههای سوگواره یاس نبوی از امروز در ۲۴۳۷ امامزاده و بقعه متبرک آغاز میشود»، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «مسابقات بینالمللی قرآن کریم»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- مصائبی، علی، «فعالیت ۶۰ دارالایتام سازمان اوقاف و امور خیریه در کشور»، خبرگزاری بسیج، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «معممیمقدم، رضا، «دستاوردهای جدید سازمان اوقاف؛ از سنت تا نوآوری»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ درج مطلب: ۱۸ شهریور ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- نقدی، محمد، «ترجمه قرآن به ۱۴۵ زبان در مركز ترجمه قرآن قم»، ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ فروردین ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «وظایف اساسی سازمان»، سازمان اوقاف و امور خیریه، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.