اصباح الشیعة (کتاب)

از ویکی شیعه
(تغییرمسیر از اصباح الشیعة)
إصباح الشیعة بمصباح الشریعة
اطلاعات کتاب
نویسنده قطب‌الدین محمد بن حسین کیدری
موضوع فقه فتوایی
زبان عربی
قطع وزیری
مجموعه ۱ جلد
اطلاعات نشر
ناشر مؤسسه امام صادق(ع)
تاریخ نشر ۱۴۱۶ق

إصباحُ الشیعة بمصباحِ الشریعة یا الاصباح فی الفقه از جمله کتاب‌های فقه فتوایی مبسوط شیعه است، که همه ابواب فقهی را در برمی‌گیرد. اصباح الشیعه از استدلال‌های فقهی نیز برخوردار بوده و گاه با فتوای مشهور و شیخ طوسی نیز مخالفت کرده است. فقیهان دوره‌های بعد مثل علامه حلی، شهید اول و صاحب جواهر به این کتاب توجه داشته و از آن نقل قول کرده‌اند.

در مورد نام نویسنده این کتاب اختلاف نظر وجود دارد. علامه مجلسی، آقابزرگ تهرانی و کنتوری مؤلف آن را سلیمان بن حسن صهرشتی از علمای قرن پنجم هجری می‌دانند. ولی جعفر سبحانی از مراجع تقلید آن را نوشته قطب الدین محمد بن حسین کیدری، فقیه شیعه در قرن ششم هجری می‌داند و با چند دلیل انتساب این کتاب به صهرشتی را رد می‌کند.

نسخه‌ای از این کتاب در کتابخانه حضرت آیة الله نجفی مرعشی وجود دارد که تاریخ کتابت آن ۶۴۵ق نزدیک به عصر مؤلف می‌رسد و در سال ۱۴۱۶ق در مؤسسه امام صادق(ع) به چاپ رسیده است.

معرفی و جایگاه

کتاب إصباح الشیعة بمصباح الشریعة از جمله کتاب‌های فقهی مبسوط شیعه است. برخی نام آن را به اختصار إصباح فی الفقه ذکر کرده‌اند.[۱]

فقها و دانشمندان بزرگ شیعه همانند علامه حلی در کتاب تذکرة الفقهاء،[۲]، قواعد الأحکام[۳] و مختلف الشیعة[۴] و سید عمیدالدین در کتاب کنز الفوائد[۵]، شهید اول در ذکری الشیعة[۶] و شهید ثانی در کتاب مسالک الافهام از کتاب إصباح الشیعة بهره‌های علمی برده‌اند.

علمای متأخر نیز در آثار خود از نظریات کتاب اصباح الشیعه استفاده کرده‌اند. صاحب جواهر در بحث اقاریر المبهمة کتاب جواهر الکلام[۷] و فاضل هندی در بحث آداب الخلوة از کشف اللثام به نظریات وی اشاره کردند.[۸]

درباره نویسنده

در مورد نام نویسنده این کتاب اختلاف نظر وجود دارد.

علامه مجلسی در بحارالانوار،[۹] آقابزرگ تهرانی در کتاب الذریعة[۱۰] کنتوری در کشف الحجب،[۱۱] مؤلف این کتاب را شیخ ابوالحسن، سلیمان بن حسن صهرشتی از علمای قرن پنجم هجری[۱۲] می‌دانند.

جعفر سبحانی از مراجع تقلید نام نویسنده این کتاب را قطب‌الدین کیدری، فقیه شیعه در قرن ششم هجری[۱۳] می‌داند[۱۴] و با چند دلیل انتساب این کتاب را به صهرشتی را رد می‌کند:

  • شیخ منتجب الدین در کتاب فهرست خود که به بررسی زندگی و تألیفات علمای امامیه می‌پردازد، هنگام معرفی تألیفات صهرشتی، این کتاب را در ردیف تألیفات وی عنوان نکرده است.
  • علامه حلی(۶۴۸ - ۷۲۶ ق) از کتاب إصباح الشیعة مطالبی را نقل می‌کند و آن را به محقق کیدری نسبت می‌دهد.
  • در کتاب إصباح الشیعة مطالبی وجود دارد که انتساب آن به صهرشتی را بعید می‌سازد؛ زیرا صهرشتی از شاگردان سید مرتضی و شیخ طوسی است که بین سال‌های ۴۰۰ - ۵۰۰ق می‌زیست و در اواخر قرن پنجم از دنیا رفته است. همچنین در این کتاب از غنیة النزوع إلی علمی الأصول و الفروع تألیف ابن زهره(۵۵۱ - ۵۸۵ق) مطالبی نقل شده است، در حالی که ابن زهره یک قرن بعد از صهرشتی می‌زیسته است.
  • با مراجعه به کتاب إصباح و غنیة النزوع إلی علمی الأصول و الفروع می‌توان یافت که ترتیب مباحث و ابواب این کتاب غالبا به پیروی از کتاب «الغنیة» است و در بسیاری موارد از مسائل و شرح آنها به گونه‌ای استفاده شده که انسان به راحتی در می‌یابد که تاریخ تألیف این کتاب بعد از «الغنیة» است.[۱۵]

بنابه گفته افندی در کتاب ریاض العلماء، نام مؤلف این کتاب سلمان بن حسن است و از نسخه قدیمی کتاب إصباح الشیعة چنین به دست می‌آید که این کتاب از آثار وی بوده، اما در خود کتاب دلیلی بر آن وجود ندارد؛ بلکه از کتاب‌های شهید استفاده می‌شود که کتاب مذکور از آثار قطب‌الدین کیدری است؛ زیرا عبارت‌هایی را که شهید از قطب‌الدین نقل می‌کند، در اصل کتاب إصباح الشیعة نیز وجود دارد.[۱۶]

شبیری زنجانی از مراجع تقلید [۱۷] و نیز گروهی از محققان شیعی، مؤلف این کتاب را قطب‌الدین کیدری دانسته‌اند.[۱۸] البته جعفر سبحانی این احتمال را مطرح می‌کند که صهرشتی و کیدری کتاب مستقلی به نام إصباح الشیعة بمصباح الشریعة داشتند که تنها تألیف کیدری به دست ما رسیده باشد.[۱۹]

ویژگی‌ها

کتاب إصباح الشیعه دارای ویژگی‌های است:

  • رویکرد نویسنده در این اثر، فقه فتوایی است که از استدلال‌های فقهی نیز بهره می‌برد. به گفته مؤلف در مقدمه کتاب، این اثر اختصاص به فقه اهل‌بیت(ع) دارد و مختصر و مفید نوشته شده تا هر کس آن را مطالعه کرد، آن را درک کند.[۲۵]
  • نویسنده این کتاب در مواردی با شجاعت و ادب به مخالفت با مشهور می‌پردازد. وی در نماز احتیاط فتوا به تخییر بین قرائت سوره حمد و تسبیحات اربعه داده است،[۲۶] در حالی‌که مشهور بین فقها قرائت سوره حمد است.[۲۷]
  • با وجود این که فقه شیعه در قرن ششم هجری تحت تأثیر آرای شیخ طوسی قرار داشت،[۲۸] مؤلف در این کتاب با شجاعت علمی خاصی آرای شیخ را در مواردی مانند خمس رد نموده[۲۹] و آن را «تنبیه الأنام لرعایة حق الإمام» نامیده است.[۳۰]
  • کتاب اصباح تمام ابواب فقهی از کتاب طهارت تا کتاب دیات را شامل می‌شود و آن را ذیل ۴۱ کتاب تدوین کرده است. [۳۱]

نسخه‌شناسی و وضعیت نشر

نسخه‌ای از این کتاب در کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی وجود دارد که تاریخ کتابت آن ۶۴۵ق نزدیک به عصر مؤلف می‌باشد.[۳۲]

کتاب إصباح الشیعة بمصباح الشریعة یکبار در ضمن مجموعه سلسلة الینابیع الفقهیه اثر علی اصغر مروارید منتشر شده بود. [۳۳] و در سال ۱۴۱۶ق در مؤسسه امام صادق(ع) با تحقیق ابراهیم بهادری به چاپ رسید.[۳۴]

پانویس

  1. خوانساری‏، روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات‏، ۱۳۹۰ق، ج۶، ص۲۹۵.
  2. علامه حلّی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۸، ص۲۱۶.
  3. علامه حلّی، قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۸۲.
  4. علامه حلّی، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، ۱۴۱۳ق، ج۵، ص۳۳۳.
  5. حسینی عمیدی، سید عمید الدین، کنز الفوائد فی حل مشکلات القواعد، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۶۸۵.
  6. عاملی (شهید اول)، محمد بن مکی، ذکری الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۱۶۸.
  7. نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۵، ص۳۲-۳۶.
  8. فاضل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، ۱۴۱۶ق، ج1، ص۲۰۲.
  9. علامه مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۶.
  10. آقابزرگ تهرانی‏، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۱۱۷-۱۱۸.
  11. کنتوری، کشف الحجب، ۱۴۰۹ق، ص۴۷
  12. کلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس و احوال و آثار او، ۱۳۷۱ش، ص۲۲۲.
  13. افندی، عبدالله بن عیسی‌بیگ‏، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ۱۴۳۱ق، ج۵، ص۴۵۱.
  14. سبحانی تبریزی، جعفر، تذکرة الأعیان، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۰۴-۲۰۵.
  15. سبحانی تبریزی، جعفر، تذکرة الأعیان، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۰۴-۲۰۵.
  16. افندی، عبدالله بن عیسی‌بیگ‏، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ۱۴۳۱ق، ج۲، ص۴۴۵-۴۴۶.
  17. شبیری، کتاب نکاح، ۱۴۱۹ق، ج۱۴، ص۴۵۹۸.
  18. جمعی از مؤلفان، مجله فقه اهل بیت علیهم السلام، قم، چاپ اول، ج۳۰، ص۹.
  19. سبحانی تبریزی، جعفر، تذکرة الأعیان، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۰۶.
  20. کیدری، إصباح الشیعه بمصباح الشریعة، ۱۴۱۶ق، ص۲۵.
  21. کیدری، إصباح الشیعة، ۱۴۱۶ق، ص۳۴.
  22. کیدری، إصباح الشیعة، ۱۴۱۶ق، ص۲۹.
  23. کیدری، إصباح الشیعة، ۱۴۱۶ق، ص۷۴.
  24. سبحانی تبریزی، جعفر، تذکرة الأعیان، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۰۸.
  25. کیدری، اصباح الشیعه بمصباح الشریعة، ۱۴۱۶ق، ص۲۲.
  26. کیدری، إصباح الشیعة، ۱۴۱۶ق، ص۸۳.
  27. سبحانی تبریزی، جعفر، تذکرة الأعیان، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۰۹.
  28. سبحانی تبریزی، جعفر، تذکرة الأعیان، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۰۹.
  29. سبحانی تبریزی، جعفر، تذکرة الأعیان، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۰۹.
  30. کیدری، إصباح الشیعة، ۱۴۱۶ق، ص۱۲۸.
  31. کیدری، إصباح الشیعة، ۱۴۱۶ق، ص۵۵۱-۵۵۳.
  32. نرم‌افزار جامع فقه اهل‌البیت، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
  33. سبحانی تبریزی، مقدمه، ص۱۷.
  34. نرم‌افزار جامع فقه اهل‌البیت، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.

منابع

  • آقابزرگ تهرانی‏، محمد حسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، حسینی، احمد بن محمد، لبنان، دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
  • افندی، عبدالله بن عیسی‌بیگ‏، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، محقق، حسینی اشکوری، احمد، اهتمام، مرعشی، محمود، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی‏، چاپ اول، ۱۴۳۱ق.
  • سبحانی تبریزی، جعفر، تذکرة الأعیان، محقق، مصحح، گروه پژوهش مؤسسه امام صادق علیه السلام، قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
  • سبحانی تبریزی، جعفر، «مقدمه»، کتاب اصباح الشیعه بمصباح الشریعه، کیدری، قطب‌الدین، مؤسسه امام صادق(ع)، قم،‌ ۱۴۱۶ق.
  • جعفری، عبدالسلام کاظم‏، هدایة الطالب إلی مصادر کتاب المکاسب‏، قم، مرکز فقه الأئمة الأطهار (علیهم السلام)، چاپ اول، ۱۴۲۸ق.
  • جمعی از مؤلفان، مجله فقه اهل بیت علیهم السلام، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، چاپ اول.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل، انتشارات مکتبة الأندلس، بغداد، چاپ نجف اشرف، ۱۳۸۵ق.
  • شبیری، سید موسی، کتاب نکاح، محقق، مصحح، مؤسسه پژوهشی رای‌پرداز، قم، مؤسسه پژوهشی رای‌پرداز، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
  • عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، طبقات مفسران شیعه‏، قم، دفتر نشر نوید اسلام‏، چاپ چهارم، ۱۳۸۷ش.
  • علامه حلّی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
  • فاضل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
  • قطب الدین راوندی، سعید بن عبدالله، فقه القرآن، با تحقیق و تصحیح حسینی، سید احمد، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق.
  • کلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس و احوال و آثار او، مترجم، قرایی، علی‏، جعفریان، رسول‏، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
  • کنتوری، اعجازحسین بن محمدقلی‏، کشف الحجب و الأستار عن أسماء الکتب و الأسفار، با مقدمه‌نویسی مرعشی، شهاب‌الدین، قم، کتابخانه حضرت آیت الله مرعشی نجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق‏.
  • کیدری، اصباح الشیعه بمصباح الشریعه، تحقیق: ابراهیم بهادری، مؤسسه امام صادق(ع)، قم،‌ ۱۴۱۶ق.
  • مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
  • نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، محقق، مصحح، قوچانی، عباس، آخوندی، علی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
  • نرم‌افزار جامع فقه اهل‌البیت، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.