ابوسمینه
| محدث شیعه و از امام رضا(ع) | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد بن علی بن ابراهیم بن موسی |
| کنیه | ابوسمینه، ابوجعفر |
| لقب | الکوفی، الصیرفی، المَقری، القرشی، الهمدانی، القرشی، القرشی مولاهم و الطاحی |
| نسب | قرشی |
| مذهب | شیعه |
| صحابی | امام رضا(ع) |
| اطلاعات حدیثی | |
| راوی از معصوم | امام رضا(ع) |
| روایت از | حسن بن محبوب، حماد بن عیسی، عثمان بن عیسی، محمد بن سنان |
| راویان از او | سهل بن زیاد، احمد بن مهران، احمد بن محمد بن خالد برقی، محمد بن احمد بن یحیی اشعری، علی بن ابراهیم بن هاشم |
| اعتبار | ضعیف |
| موضوع روایات | اعتقادی و فقهی و اخلاقی و تفسیری |
| تعداد روایات | ۳۸۶ روایت در کتب اربعه |
| تألیفات | تفسیر عَمَّ یَتَساءَلون، کتاب الدلائل، کتاب الآداب، کتاب العتق و کتاب الوصایا |
محمد بن علی صیرفی مشهور به اَبوسُمَینِه، از راویان شیعه در سده سوم هجری است که در کوفه و قم فعالیت داشت. او از حسن بن محبوب و حماد بن عیسی روایت کرده و احمد بن محمد بن خالد برقی و علی بن ابراهیم قمی از وی حدیث نقل کرده‌اند. تفسیر عمّ یتساءلون و کتاب الدلائل از آثار منسوب به اوست. بیشتر رجالیان وی را به کذب و غلو متهم کرده‌اند و منابع، اخراج او از قم به دست احمد بن محمد بن عیسی را گزارش کرده‌اند. بااین‌حال، روایات فراوانی از او در زمینه امامت و فضائل اهل‌بیت(ع)، مهدویت، فقه و اخلاق در الکافی و آثار شیخ صدوق نقل شده است. پژوهشگران، نقش او در انتقال کتاب‌های دیگران، گزینش احادیث، استفاده از منابع واسطه، وجود شواهد تأییدکننده و سخت‌گیری کمتر در امور غیرالزامی را از عوامل نقل روایاتش دانسته‌اند. همچنین، یکی‌بودن او با برخی راویان هم‌نام، به‌ویژه «محمد بن علی همدانی» و «محمد بن علی قرشی کوفی»، محل اختلاف است. بنابراین، نقل روایات ابوسمینه در منابع معتبر، به‌تنهایی نشانه وثاقت او نیست و اعتبار هر روایت نیازمند بررسی جداگانه است.
زندگی‌نامه؛ نام، کنیه، لقب و نسبت‌ها
نام کامل او در منابع رجالی کهن، «محمد بن علی بن ابراهیم بن موسی» ضبط شده است.[۱] کنیه مشهور وی «اَبوسُمَینِه» است[۲] و در منابع رجالی از کنیه دیگر او با عنوان «ابوجعفر» نیز یاد کرده‌اند.[۳] احمد بن حسین بن عبیدالله غضائری در بیان نسبت خانوادگی او گزارش می‌دهد که وی خواهرزاده «خلّاد بن خلف مَقری» بوده است.[۴]
به گفته برخی از پژوهشگران، القاب و عنوان‌های متعددی مانند الکوفی، الصیرفی، المَقری، القرشی، الهمدانی، القرشی، القرشی مولاهم و الطاحی برای او ثبت شده است؛[۵] همچنین شیخ طوسی و احمد بن محمد برقی در آثار رجالی خود، وی را با عنوان «محمد بن علی القرشی» در ردیف اصحاب امام رضا(ع) شمرده‌اند.[۶]
گفته شده است ابوسمینه در کوفه می‌زیست و در آنجا به فعالیت‌های حدیثی می‌پرداخت[۷] که براساس گزارش منابع رجالی متقدم، در کوفه به دروغ‌گویی شهرت یافته بود.[۸] وی پس از آن، به شهر قم که در قرن سوم هجری پایگاه اصلی محدثان امامیه به شمار می‌رفت، [۹] مهاجرت کرد.[۱۰] به گزارش منابع رجالی، وی پس از ورود به قم، مدتی در محضر احمد بن محمد بن عیسی اشعری، بزرگ و فقیه قمی‌ها[۱۱] به سر برد و نزد او ماندگار شد؛[۱۲] اما پس از آشکار شدن برخی تمایلات و شهرت یافتن به غلو، احمد بن محمد بن عیسی او را از شهر قم اخراج و تبعید کرد.[۱۳]
ارزیابی رجالی ابوسمینه
گفته شده است که دیدگاه غالب رجالیان، ضعیف شمردن ابوسمینه است.[۱۴] فضل بن شاذان،[۱۵] نجاشی[۱۶] و ابن‌غضائری[۱۷] او را به کذب و غلو متهم کرده‌اند؛ احمد بن محمد بن عیسی او را از قم اخراج کرد[۱۸] و ابن‌ولید قمی نیز روایاتش را از نوادر الحکمة استثنا نمود.[۱۹] شیخ طوسی از پذیرش مشروط روایات او و کنارگذاشتن نقل‌های آمیخته به غلو، تدلیس و موارد انفرادش گزارش داده است.[۲۰] علامه حلی، ابن‌داوود حلی و سید ابوالقاسم خویی نیز ضعف او را پذیرفته‌اند.[۲۱]
فعالیت حدیثی و آثار
ابوسمینه در دوران حیات حدیثی خود با راویان متعددی در کوفه و قم در ارتباط بود.
مشایخ و روایت کننده‌گان
براساس پژوهش‌های انجام شده محمد بن علی ابوسمینه در ۳۸۶ سند از روایات کتب اربعه قرار گرفته است.[۲۲] وی از امام رضا(ع) به‌صورت مستقیم روایت کرده است.[۲۳] علاوه بر این، وی از افراد دیگری نیز به نقل حدیث پرداخته که برخی از این راویان عبارتند از:[۲۴]
به گفته برخی پژوهشگران راویان جلیل القدر و ثقه از ابوسمینه بسیار نقل حدیث کرده‌اند.[۲۵] برخی از آنان عبارتند از:[۲۶]
کتاب‌ها و آثار منسوب به او
شیخ طوسی در الفهرست گزارش داده است که ابوسمینه دارای کتاب‌های متعددی بوده و گفته شده است که آثار او، ساختار و عناوینی همانند کتاب‌های سی‌گانه حسین بن سعید اهوازی داشته است.[۲۷] از دیگر کتاب‌هایی که برای ابوسمینه ذکر شده است می‌توان به تفسیر عَمَّ یَتَساءَلون، کتاب الدلائل، کتاب الآداب، کتاب العتق و کتاب الوصایا اشاره نمود.[۲۸]
براساس گفته برخی پژوهشگران، کلینی روایات ابوسمینه را در بخش‌های مختلف الکافی، غالباً با نام «محمد بن علی» و از طریق احمد بن مهران یا احمد بن ادریس، با واسطه محمد بن حسان رازی، نقل کرده است.[۲۹] همچنین گفته شده است صدوق ۲۱۲ روایت از ابوسمینه در آثار خود آورده که عمدتاً برگرفته از منابع مکتوب با واسطه و نه کتاب‌های اختصاصی او بوده است.[۳۰]
موضوعات روایات ابوسمینه
بر اساس منابع روایی، احادیث ابوسمینه صیرفی را در چند بخش دسته بندی کرده‌اند:
امامت و فضائل اهل‌بیت
گزارش شده است كه شاخص‌ترین آموزه‌های امامتی نقل‌شده توسط ابوسمینه عبارت است از:
ائمه(ع)، ارکان زمین: محمد بن علی صیرفی روایاتی نقل کرده است که امامان ستون‌های استوار زمین هستند تا اهل آن دچار تزلزل نشوند.[۳۱]
خالی نماندن زمین از حجت: همچنین وی روایات پیرامون پیوستگی حضور حجت الهی بر روی زمین، را نقل کرده است.[۳۲]
عرضه اعمال بر امامان(ع): کلینی روایاتی درباره اینکه اعمال بندگان بر امیرالمؤمنین(ع) و ائمه(ع) عرضه می‌شود را از ابوسمینه گزارش کرده است.[۳۳]
جایگاه قرآن در سینه‌های ائمه(ع): بر اساس منابع حدیثی، ابوسمینه روایاتی را نقل کرده است که سینه‌های ائمه(ع) را جایگاه آیه‌های قرآن معرفی می‌کنند و این احادیث را کلینی در کتاب کافی منعکس نموده است.[۳۴]
مهدویت و آخرالزمان
به نقل از برخی رجال‌پژوهان،[۳۵] در حوزه آموزه‌های مهدوی، پنج روایت تفسیری از ابوسمینه درباره گردآمدن شیعیان هنگام قیام امام دوازدهم،[۳۶] کیفر ستمکاران با قیام حضرت قائم(عج)، [۳۷] انتقام قائم(عج) و یارانش،[۳۸] رجعت[۳۹] و حتمیت قیام نقل شده است.[۴۰] شیخ صدوق نیز در کمال‌الدین سه روایت از طریق او در اثبات امامت و مهدویت امام دوازدهم آورده است.[۴۱]
فقه و اخلاق
به گفته پژوهشگران بخش قابل توجهی از روایات ابوسمینه به مباحث عملی و اخلاقی اختصاص دارد[۴۲] و در حوزه فقه، روایات او در ابواب مختلفی مانند صوم، زکات، نکاح، طلاق، اطعمه، طهارت، حج، تجارت و جهاد وارد شده است.[۴۳] در حوزه اخلاق نیز تنها در جلد دوم کتاب الکافی، روایات او در ۳۱ موضوع متنوع اخلاقی نظیر رضا به قضای الهی، تفویض امور و توکل، شکر، صله رحم، احسان به والدین، صفات مؤمن، ترغیب به صبر، توبه، صلوات، کتمان طاعت و دعا وارد شده است.[۴۴]
علل نقل روایات ابوسمینه با وجود تضعیف
پژوهشگران معاصر در تحلیل این مسئله که چرا با وجود داوری‌های سخت‌گیرانه رجالی، احادیث محمد بن علی ابوسمینه در کتاب‌های مرجع شیعه نقل شده است، به چند مبنا و قرینه اشاره کرده‌اند:
- تفکیک میان نقش مؤلف و نقش ناقل: ابوسمینه گاه صرفاً ناقل کتاب دیگران بوده است؛ در این موارد، محدثان می‌توانستند با بررسی و مقابله نسخه‌ها، به محتوای کتاب اعتماد کنند، هرچند ناقل آن ضعیف باشد.[۴۵]
- پالایش احادیث و پرهیز از روایات منفرد و غلوآمیز: بنابر گزارش طوسی،[۴۶] نقل‌های آمیخته به غلو، تخلیط و تدلیس و نیز روایات بی‌شاهدِ او کنار گذاشته می‌شد. همچنین، بخشی از احادیث وی از طریق کتاب‌های دیگر، نه مستقیماً از آثار خودش، به کلینی و صدوق رسیده است.[۴۷]
- ورود روایات از طریق مصادر معتمد و ثقات: بخش عمده‌ای از احادیث ابوسمینه مستقیماً از کتاب‌های خود او اخذ نشده، بلکه ابتدا توسط راویانی چون محمد بن حسان رازی یا محمد بن احمد بن یحیی اشعری در کتاب نوادر الحکمة پالایش و ثبت شده و سپس به دست کلینی و صدوق رسیده است.[۴۸]
- وجود شواهد تأییدکننده: شهرت مضمون، تأیید آن از طریق روایات دیگر و سازگاری با مسلّمات مذهب، می‌توانست زمینه اعتماد به برخی نقل‌های او را فراهم کند.[۴۹]
- سخت‌گیری کمتر در امور غیرالزامی: در نقل احادیث اخلاقی، آداب و مستحبات، معمولاً سخت‌گیری سندیِ مربوط به احکام الزامی و اصول اعتقادی اعمال نمی‌شد. بنابراین، پذیرش برخی روایات ابوسمینه را باید از توثیق شخص او و اعتبار همه منقولاتش جدا دانست.[۵۰]
تمایز و بررسی راویان هم‌نام در بازشناسی ابوسمینه
درباره یکی‌بودن ابوسمینه با سه راوی هم‌نام، دیدگاه‌های زیر مطرح شده است:
- محمد بن علی الهمدانی: شیخ طوسی به نقل از احمد بن محمد بن بطه قمی، او را همان ابوسمینه دانسته است.[۵۱] بااین‌حال، شماری از رجالیان متأخر و معاصر، از جمله تفرشی، مجلسی اول، وحید بهبهانی، مامقانی و خویی، به‌دلیل تفاوت طبقه روایی، نام اجداد و نسبت شهری و نیز ذکر جداگانه آن دو در رجال نجاشی و فهرست طوسی، آنان را دو راوی متمایز دانسته‌اند.[۵۲]
- محمد بن علی الطاحی: نصر بن صباح او را همان ابوسمینه معرفی کرده[۵۳] و در منابع رجالی نیز دیدگاه مخالفی گزارش نشده است.[۵۴]
- محمد بن علی القرشی الکوفی: سید ابوالقاسم خویی، این نام (که در اسناد من لایحضره الفقیه آمده است) را از ابوسمینه متمایز دانسته است؛ زیرا تعهد شیخ صدوق در مقدمه کتاب به نقل روایات مورد اعتماد و حجت میان خود و خدا را با روایت از فردی مشهور به دروغ‌گویی و جعل ناسازگار می‌داند.[۵۵] در مقابل، برخی پژوهشگران معاصر، با اشاره به نبودِ هویتی مستقل برای «قرشی کوفی» در منابع رجالی، این تفکیک را صرفاً مبتنی بر التزام به مقدمه کتاب دانسته‌اند.[۵۶]
پانویس
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۳۲؛ ابن‌الغضائری، رجال ابن‌الغضائری، ۱۴۲۲ق، ص۹۴.
- ↑ کشی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۴۵؛ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۳۲.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۳۲.
- ↑ ابن‌الغضائری، رجال ابن‌الغضائری، ۱۴۲۲ق، ص۹۴.
- ↑ موسوی و دیگران، «تحلیل و بررسی غلو ابوسمینه...»، ص۲۰۶؛ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۳۲؛ شیخ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۴۱۲؛ ابن‌الغضائری، رجال ابن‌الغضائری، ۱۴۲۲ق، ص۹۴.
- ↑ شیخ طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۷۳ش، ص۳۶۴؛ برقی، کتاب الرجال، ۱۳۴۲ش، ص۵۴.
- ↑ طالقانی، «اخراج راویان از قم، اقدامی اعتقادی یا اجتماعی»، ص۱۰۲.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۳۲.
- ↑ طالقانی، «مدرسه کلامی قم»، ص۷۰-۷۲.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۳۲؛ طالقانی، «اخراج راویان از قم، اقدامی اعتقادی یا اجتماعی»، ص۱۰۲.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۸۲.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۳۲.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۳۲؛ ابن‌الغضائری، رجال ابن‌الغضائری، ۱۴۲۲ق، ص۹۴.
- ↑ موسوی و دیگران، «تحلیل و بررسی غلو ابوسمینه ...»، ص۲۰۶.
- ↑ کشی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۴۵–۵۴۶.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۳۲.
- ↑ ابن‌الغضائری، رجال ابن‌الغضائری، ص۹۵.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۳۲.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۳۸.
- ↑ شیخ طوسی، فهرست، ص۴۱۲.
- ↑ علامه حلی، خلاصة الاقوال، ۱۴۰۲ق، ص۵۰۷؛ ابن‌داوود، کتاب الرجال، ۱۳۴۲ش، ص۲۵۳؛ خویی، معجم الرجال، ۱۴۱۳ق، ج۱۷، ص۳۲۱–۳۲۲.
- ↑ کرمی، «نگاه تحلیلی به رفتار احمد بن عیسی ....»، ص۷۷.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۲۹ و۴۴۸؛ شیخ طوسی، تهذیب، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۴۴۰.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۳ق، ج۲۲، ص۱۹۶؛ حسینی شیرازی، «جستاری در آموزه‌های امامتی سه تن از راویان متهم به غلو»، ص۹۴ و ۱۲۲.
- ↑ موسوی و دیگران، «تحلیل و بررسی غلو ابوسمینه ...»، ص۲۱۴.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۳ق، ج۱۷، ص۳۱۹؛ کرمی، «نگاه تحلیلی به رفتار احمد بن عیسی ....»، ص۷۷؛ حسینی شیرازی، «جستاری در آموزه‌های امامتی سه تن از راویان متهم به غلو»، ص۹۴ و ۱۲۲؛ موسوی و دیگران، «تحلیل و بررسی غلو ابوسمینه ...»، ص۲۱۵.
- ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۴۱۲.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۳۲؛ اثباتی و رستمی، «منابع تفسیری شیخ کلینی»، ص۱۲۳.
- ↑ اثباتی و رستمی، «منابع تفسیری شیخ کلینی»، ص۱۲۴؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۷۸، ۳۴۸، ۴۹۵ و ج۶، ص۲۲۱، ۳۲۳، ۴۱۶.
- ↑ طاهریان قادی و دیگران، «دلایل اعتماد شیخ صدوق به روایات ابوسمینه»، ص۱۲ و ۱۹–۳۰.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۹۶؛ حسینی شیرازی، «جستاری در آموزه‌های امامتی سه تن از راویان متهم به غلو»، ص۹۴.
- ↑ حسینی شیرازی، «جستاری در آموزه‌های امامتی سه تن از راویان متهم به غلو»، ص۹۷؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۷۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۲۰؛ حسینی شیرازی، «جستاری در آموزه‌های امامتی سه تن از راویان متهم به غلو»، ص۱۲۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۱۳-۲۱۴؛ حسینی شیرازی، «جستاری در آموزه‌های امامتی سه تن از راویان متهم به غلو»، ص۱۲۲.
- ↑ موسوی و دیگران، «تحلیل و بررسی غلو ابوسمینه»، ص۲۱۰-۲۱۱.
- ↑ عیاشی، التفسیر، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۶۶؛ بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۵۳.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۲۰۰؛ حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۷۱۸.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۲۷۸.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۳۸۳؛ حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۴۷.
- ↑ نعمانی، الغیبة، ۱۳۹۷ق، ص۸۶.
- ↑ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۲۵۶، ۲۶۹ و ۲۸۲.
- ↑ موسوی و دیگران، «تحلیل و بررسی غلو ابوسمینه»، ص۲۱۰.
- ↑ موسوی و دیگران، «تحلیل و بررسی غلو ابوسمینه»، ص۲۱۵؛ حر عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۱۰، ص۴۴۲؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۱۳۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۲، ۶۵، ۹۴ و ۱۲۶؛ موسوی و دیگران، «تحلیل و بررسی غلو ابوسمینه»، ص۲۱۵.
- ↑ طاهریان قادی و دیگران، «دلایل اعتماد شیخ صدوق به روایات ابوسمینه»، ۱۳۹۸ش، ص۱۷-۱۸ و ۲۸-۳۰.
- ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۴۱۲.
- ↑ طاهریان قادی و دیگران، «دلایل اعتماد شیخ صدوق به روایات ابوسمینه»، ۱۳۹۸ش، ص۱۴-۱۵.
- ↑ طاهریان قادی و دیگران، «دلایل اعتماد شیخ صدوق به روایات ابوسمینه»، ص۲۴-۲۸.
- ↑ طاهریان قادی و دیگران، «دلایل اعتماد شیخ صدوق به روایات ابوسمینه»، ۱۳۹۸ش، ص۱۴-۱۵.
- ↑ طاهریان قادی و دیگران، «دلایل اعتماد شیخ صدوق به روایات ابوسمینه»، ۱۳۹۸ش، ص۱۵-۱۶.
- ↑ طوسی، فهرست، ۱۴۱۷ق، ص۴۰۶.
- ↑ موسوی و دیگران، «تحلیل و بررسی غلو ابوسمینه ...»، ص۲۰۸–۲۰۹.
- ↑ کشی، رجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۴۵-۵۴۶.
- ↑ موسوی و دیگران، «تحلیل و بررسی غلو ابوسمینه ...»، ص۲۰۸–۲۰۹.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۳ق، ج۱۷، ص۳۲۱–۳۲۲.
- ↑ موسوی و دیگران، «تحلیل و بررسی غلو ابوسمینه ...»، ص۲۰۸–۲۰۹.
منابع
- ابن‌داوود حلی، حسن بن علی، کتاب الرجال، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۲ش.
- ابن‌غضائری، احمد بن حسین، رجال ابن‌الغضائری، قم، دار الحدیث، ۱۴۲۲ق.
- اثباتی، اسماعیل و محمدحسن رستمی، «منابع تفسیری شیخ کلینی»، دوفصلنامه حدیث‌پژوهی دانشگاه فردوسی مشهد، شماره۱۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة البعثة، ۱۴۱۵ق.
- برقی، احمد بن محمد بن خالد، کتاب الرجال، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۲ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، ۱۴۰۹ق.
- حسینی شیرازی، سید علیرضا، «جستاری در آموزه‌های امامتی سه تن از راویان متهم به غلو و نشانه‌های باورپذیری آن‌ها»، دوفصلنامه امامت‌پژوهی، شماره ۲۰، پاییز و زمستان۱۳۹۵ش.
- حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، قم، مدینة العلم، ۱۴۱۳ق.
- شيخ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمة، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۹۵ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، مکتبة المحقق الطباطبائی، ۱۴۱۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۷۳ش.
- طالقانی، سید حسن، «اخراج راویان از قم؛ اقدامی اجتماعی یا اعتقادی»، فصلنامه نقد و نظر، شماره ۶۷، پاییز ۱۳۹۱ش.
- طالقانی، سید حسن، «مدرسه کلامی قم»، فصلنامه نقد و نظر، شماره ۶۵، بهار ۱۳۹۱ش.
- طاهریان قادی، معصومه، سید محسن موسوی، مهدی تقی‌زاده طبری و سید علی‌اکبر ربیع‌نتاج، «دلایل اعتماد شیخ صدوق به روایات ابوسمینه (با نگاهی به بازیابی منابع مکتوب روایات این راوی در آثار شیخ صدوق)»، دوفصلنامه مطالعات اعتبارسنجی حدیث، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الأقوال فی معرفة الرجال، قم، نشر الشریف الرضی، ۱۴۰۲ق.
- عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، تهران، المکتبة العلمیة الإسلامیة، ۱۳۸۰ق.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دار الکتاب، ۱۳۶۳ش.
- کرمی، محسن، «نگاهی تحلیلی به رفتار احمد بن عیسی در تبعید برخی از راویان»، مجله دانش‌ها و آموزه‌های قرآن و حدیث، شمارۀ اوّل، تابستان ۱۳۹۷ش.
- کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال، مشهد، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، مصحح علی اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- موسوی، سیده سکینه، محمد مهدی تقدیسی و سیده فاطمه حسینی میرصفی، «تحلیل و بررسی غلو ابوسمینه؛ از راویان احادیث مهدوی و اعتبار یا بی اعتباری روایاتش»، دوفصلنامه علمی حدیث‌پژوهی، شماره ۲۷، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۳۶۵ش.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم، کتاب الغیبة، تهران، مکتبة الصدوق، ۱۳۹۷ق.