سوره طلاق شصتوپنجمین سوره و از سوره‌های مدنی قرآن که با ۱۲ آیه در جزء ۲۸ جای گرفته است. این سوره در ترتیب نزول، نودونهمین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) است و به مناسبت بیان احکام طلاق، عده طلاق و زنان مطلقه، طلاق نامیده شده و «نساء صغری» نیز از نام‌های آن است. هفت آیه نخست سوره طلاق از آیات الاحکام به‌شمار می‌رود. این سوره همچنین به موضوعاتی همچون توحید، معاد، نبوت، سرگذشت امت‌های گذشته، ویژگی‌های متقین و سفارش به تقوا و توکل بر خداوند می‌پردازد.
از مباحث مشهور این سوره، شأن نزول نخستین آیه درباره طلاق همسر عبدالله بن عمر در دوران حیض است. در روایتی نیز ماجرای اسارت پسر عوف بن مالک اشجعی و سفارش پیامبر(ص) به صبر و گفتن ذکر حوقله، در ارتباط با این آیات نقل شده است. در فضیلتتلاوت سوره، از پیامبر(ص) نقل شده است که قاری آن بر سنت پیامبر(ص) از دنیا می‌رود و طبق روایتی از امام صادق(ع)، تلاوت سوره‌های طلاق و تحریم در نمازهای واجب، موجب ایمنی از ترس و اندوه قیامت و ورود به بهشت می‌شود.
معرفی سوره
سوره طلاق به مناسبت طرح احکام طلاق، عده طلاق و زنان مطلقه در بخش عمده‌ای از آن، به این نام خوانده شده است.[۱] از نام‌های دیگر آن «نساء صغری» است که در مقابل نساء کبری قرار دارد.[۲] واژه طلاق دو بار در سوره بقره (آیات ۲۲۷ و ۲۲۹) و مشتقات آن ۱۲ بار در قرآن به‌کار رفته است.[۳]
سوره طلاق از سوره‌های مدنی است و در ترتیب نزول، نودونهمین سوره‌ای است که بر پیامبر(ص) نازل شده است.[۴] این سوره در ترتیب کنونی مصحف، شصتوپنجمین سوره و در جزء ۲۸ قرآن قرار دارد.[۵]
سوره طلاق ۱۲ آیه، ۲۸۹ کلمه و ۱۲۰۳ حرف دارد و از سوره‌های مفصلات به‌شمار می‌رود.[۶] این سوره از سوره‌های مخاطبات است که با خطاب «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ» آغاز می‌شوند.[۷] همچنین آن را در شمار سوره‌های ممتحنات آورده‌اند.[۸]
مضامین و آیات الاحکام
سوره طلاق دربردارنده کلیاتی درباره احکام طلاق، همراه با اندرزها، تهدیدها و بشارت‌ها دانسته شده است.[۹] این سوره افزون‌بر احکام طلاق، عده طلاق، نفقه زنان مطلقه و باردار و احکام رضاع، به سرگذشت جوامع گذشته برای عبرت آیندگان نیز اشاره می‌کند.[۱۰] بیان مباحثی درباره توحید، معاد، نبوت، ویژگی‌های متقین و سفارش به تقوا و توکل بر خداوند از دیگر موضوعات این سوره است.[۱۱]
درباره شأن نزول نخستین آیه سوره طلاق نقل شده است که این آیه درباره عبدالله بن عمر نازل شد؛ هنگامی که همسرش را در دوران حیض طلاق داد. پس از نزول آیه، پیامبر(ص) به او دستور داد به همسرش رجوع کند و او را نزد خود نگه دارد تا از حیض پاک شود؛ سپس، در صورت تمایل به طلاق، پیش از آمیزش با او طلاقش دهد.[۱۳]
آیات مشهور
از آیات مشهور سوره طلاق، فراز پایانی آیه ۲ و فراز آغازین آیه ۳ است که غالباً با یکدیگر خوانده می‌شوند. مفسران با استناد به روایات، در تفسیر این دو فراز به رابطه میان تقوا، عبادت، تلاش و توکل پرداخته‌اند.[۱۴]علامه طباطبایی این دو آیه را از غرر آیات قرآن دانسته و تقوا، ورع و پایبندی به دستورات الهی را راه رهایی از مشکلات زندگی معرفی کرده است. به اعتقاد او، تقوا و توکل با شناخت خداوند، انجام واجبات و ترک محرمات تحقق می‌یابد و زمینه قرار گرفتن تحت ولایت الهی و بهره‌مندی از روزی‌های مادی و معنوی را فراهم می‌کند.[۱۵]
درباره شأن نزول این آیات آمده است پسر عوف بن مالک اشجعی به دست مشرکان اسیر شد. پیامبر(ص) در پاسخ به بی‌تابی عوف و همسرش، آنان را به صبر و گفتن ذکر لاحَولَ وَ لا قُوَّةَ إِلّا بِالله سفارش کرد. پس از مدتی، پسر عوف از غفلت دشمن استفاده کرد و همراه با گله گوسفندان آنان گریخت و به خانواده‌اش بازگشت.[۱۶] در مجمع البیان از پیامبر(ص) نقل شده است که تقوا موجب حفظ انسان از شبهات دنیا و سختی‌های مرگ و قیامت می‌شود. همچنین از امام صادق(ع) روایت شده است که تقوا سبب برکت یافتن دارایی انسان است.[۱۷]
در تفسیر نمونه، سفارش به تقوا در این آیات با توجه به احتمال رعایت نکردن عدالت از سوی زن و شوهر یا شاهدان، در پی نگرانی‌های معیشتی ناشی از طلاق، تبیین شده است.[۱۸] علامه طباطبایی نیز در المیزان دوری از گناهان را زمینه رهایی از تنگناهای زندگی دانسته و تأکید کرده است تقوا موجب محرومیت از زندگی مطلوب دنیوی نمی‌شود؛ زیرا دین الهی براساس فطرت انسان و تأمین‌کننده سعادت دنیا و آخرت اوست.[۱۹]
در فضیلت تلاوت سوره طلاق، از پیامبر(ص) نقل شده است هرکس این سوره را بخواند، بر سنت رسول خدا(ص) از دنیا می‌رود.[۲۰] همچنین شیخ صدوق از امام صادق(ع) روایت کرده است هرکس سوره‌های طلاق و تحریم را در نمازهای واجب بخواند، خداوند او را در روز قیامت از ترس، اندوه و آتش دوزخ در امان می‌دارد و به‌سبب تلاوت و مداومت بر خواندن این دو سوره، او را به بهشت می‌برد؛ چراکه این دو سوره به پیامبر(ص) تعلق دارند.[۲۱]
﴿ای پیامبر چون زنان را طلاق گویید در [زمان‌بندی] عده آنان طلاقشان گویید و حساب آن عده را نگه دارید و از خدا پروردگارتان بترسید آنان را از خانه‌هایشان بیرون مکنید و بیرون نروند مگر آنکه مرتکب کار زشت آشکاری شده باشند این است احکام الهی و هر کس از مقررات خدا [پای] فراتر نهد قطعاً به خودش ستم کرده است نمی‌دانی شاید خدا پس از این پیشامدی پدیدآورد ١﴾
﴿پس چون عده آنان به سر رسید [یا] به شایستگی نگاهشان دارید یا به شایستگی از آنان جدا شوید و دو تن [مرد] عادل را از میان خود گواه گیرید و گواهی را برای خدا به پا دارید این است اندرزی که به آن کس که به خدا و روز بازپسین ایمان دارد داده می‌شود و هر کس از خدا پروا کند [خدا] برای او راه بیرون‌شدنی قرار می‌دهد ٢﴾
﴿و از جایی که حسابش را نمی‌کند به او روزی می‌رساند و هر کس بر خدا اعتماد کند او برای وی بس است‌خدا فرمانش را به انجام‌رساننده است به راستی خدا برای هر چیزی اندازه‌ای مقرر کرده است ٣﴾
﴿و آن زنان شما که از خون‌دیدن [ماهانه] نومیدند اگر شک دارید [که خون می‌بینند یا نه] عده آنان سه ماه است و [دخترانی] که [هنوز] خون ندیده‌اند [نیز عده‌شان سه ماه است] و زنان آبستن مدتشان این است که وضع حمل کنند و هر کس از خدا پروا دارد [خدا] برای او در کارش تسهیلی فراهم سازد ٤﴾
﴿همان‌جا که [خود] سکونت دارید به قدر استطاعت‌خویش آنان را جای دهید و به آنها آسیب [و زیان] مرسانید تا عرصه را بر آنان تنگ کنید و اگر باردارند خرجشان را بدهید تا وضع حمل کنند و اگر برای شما [بچه] شیر می‌دهند مزدشان را به ایشان بدهید و به شایستگی میان خود به مشورت پردازید و اگر کارتان [در این مورد] با هم به دشواری کشید [زن] دیگری [بچه را] شیر دهد ٦﴾
﴿بر توانگر است که از دارایی خود هزینه کند و هر که روزی او تنگ باشد باید از آنچه خدا به او داده خرج کند خدا هیچ‌کس را جز [به قدر] آنچه به او داده است تکلیف نمی‌کند خدا به زودی پس از دشواری آسانی فراهم می‌کند ٧﴾
﴿پیامبری که آیات روشنگر خدا را بر شما تلاوت می‌کند تا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند از تاریکیها به سوی روشنایی بیرون برد و هر کس به خدا بگرود و کار شایسته کند او را در باغهایی که از زیر [درختان] آن جویبارها روان است درمی‌آورد جاودانه در آن می‌مانند قطعاً خدا روزی را برای او خوش کرده است ١١﴾
﴿خدا همان کسی است که هفت آسمان و همانند آنها هفت زمین آفرید فرمان [خدا] در میان آنها فرود می‌آید تا بدانید که خدا بر هر چیزی تواناست و به راستی دانش وی هر چیزی را دربر گرفته است ١٢﴾
﴿ای پیامبر چون زنان را طلاق گویید در [زمان‌بندی] عده آنان طلاقشان گویید و حساب آن عده را نگه دارید و از خدا پروردگارتان بترسید آنان را از خانه‌هایشان بیرون مکنید و بیرون نروند مگر آنکه مرتکب کار زشت آشکاری شده باشند این است احکام الهی و هر کس از مقررات خدا [پای] فراتر نهد قطعاً به خودش ستم کرده است نمی‌دانی شاید خدا پس از این پیشامدی پدیدآورد ١ پس چون عده آنان به سر رسید [یا] به شایستگی نگاهشان دارید یا به شایستگی از آنان جدا شوید و دو تن [مرد] عادل را از میان خود گواه گیرید و گواهی را برای خدا به پا دارید این است اندرزی که به آن کس که به خدا و روز بازپسین ایمان دارد داده می‌شود و هر کس از خدا پروا کند [خدا] برای او راه بیرون‌شدنی قرار می‌دهد ٢ و از جایی که حسابش را نمی‌کند به او روزی می‌رساند و هر کس بر خدا اعتماد کند او برای وی بس است‌خدا فرمانش را به انجام‌رساننده است به راستی خدا برای هر چیزی اندازه‌ای مقرر کرده است ٣ و آن زنان شما که از خون‌دیدن [ماهانه] نومیدند اگر شک دارید [که خون می‌بینند یا نه] عده آنان سه ماه است و [دخترانی] که [هنوز] خون ندیده‌اند [نیز عده‌شان سه ماه است] و زنان آبستن مدتشان این است که وضع حمل کنند و هر کس از خدا پروا دارد [خدا] برای او در کارش تسهیلی فراهم سازد ٤ این است فرمان خدا که آن را به سوی شما فرستاده است و هر کس از خدا پروا کند بدیهایش را از او بزداید و پاداشش را بزرگ گرداند ٥ همان‌جا که [خود] سکونت دارید به قدر استطاعت‌خویش آنان را جای دهید و به آنها آسیب [و زیان] مرسانید تا عرصه را بر آنان تنگ کنید و اگر باردارند خرجشان را بدهید تا وضع حمل کنند و اگر برای شما [بچه] شیر می‌دهند مزدشان را به ایشان بدهید و به شایستگی میان خود به مشورت پردازید و اگر کارتان [در این مورد] با هم به دشواری کشید [زن] دیگری [بچه را] شیر دهد ٦ بر توانگر است که از دارایی خود هزینه کند و هر که روزی او تنگ باشد باید از آنچه خدا به او داده خرج کند خدا هیچ‌کس را جز [به قدر] آنچه به او داده است تکلیف نمی‌کند خدا به زودی پس از دشواری آسانی فراهم می‌کند ٧ و چه بسیار شهرها که از فرمان پروردگار خود و پیامبرانش سر پیچیدند و از آنها حسابی سخت کشیدیم و آنان را به عذابی [بس] زشت عذاب کردیم ٨ تا کیفر زشت عمل خود را چشیدند و پایان کارشان زیان بود ٩ خدا برای آنان عذابی سخت آماده کرده است پس ای خردمندانی که ایمان آورده‌اید از خدا بترسید راستی که خدا سوی شما تذکاری فرو فرستاده است ١٠ پیامبری که آیات روشنگر خدا را بر شما تلاوت می‌کند تا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند از تاریکیها به سوی روشنایی بیرون برد و هر کس به خدا بگرود و کار شایسته کند او را در باغهایی که از زیر [درختان] آن جویبارها روان است درمی‌آورد جاودانه در آن می‌مانند قطعاً خدا روزی را برای او خوش کرده است ١١ خدا همان کسی است که هفت آسمان و همانند آنها هفت زمین آفرید فرمان [خدا] در میان آنها فرود می‌آید تا بدانید که خدا بر هر چیزی تواناست و به راستی دانش وی هر چیزی را دربر گرفته است ١٢﴾
