کاربر:M.karimi/صفحه تمرین
علم نجوم (هیئت) دانش بررسی احوال ستارگان، سیارات و دیگر اجرام آسمانی است. این علم بهویژه در جهان اسلام و مکتب تشیع، برای تعیین اوقات شرعی؛ مانند نمازها و اول ماههای قمری، جهتیابی قبله، شناخت پدیدههای آسمانی مانند خسوف و کسوف، تنظیم تاریخ و نیز به منزله راهی برای شناخت عظمت آفرینش مورد توجه بوده است.
اولین کسی که در این علم سخن گفته است، ادریس نبی است.
دانشمندان برجسته شیعی همچون فزاری، ابن اعلم بغدادی، خواجه نصیرالدین طوسی، غیاثالدین جمشید کاشانی و خاندان نوبختی نقش مهمی در پیشرفت و گسترش این علم ایفا کردهاند.
امروزه مراکز نجومی متعددی در ایران، با اهداف پژوهشی، آموزشی و ترویجی، به مطالعه و ترویج این دانش کهن میپردازند. از آن جمله میتوان به مرکز مطالعات و پژوهشهای فلکی - نجومی وابسته به دفتر آیت الله سیستانی و مرکز نجوم آستان حضرت عبد العظیم(ع) در شهر ری اشاره کرد.
جایگاه و اهمیت
در برخی روایات شیعه، علم نجوم یکی از چهار علمی دانسته شده است که برای شناخت زمانها ـ مانند تعیین وقت نماز ـ به آن نیاز است.[۱] همچنین روایات متعددی از امامان شیعه درباره نجوم و کارکردهای آن نقل شده است.[۲]
در منابع اسلامی، فواید گوناگونی برای علم نجوم شمرده شده است که از جمله آنها میتوان به شناخت خدا از طریق نظام آفرینش، شناخت ایام و ساعات، تنظیم تاریخ و آگاهی از زمان وقوع خسوف و کسوف اشاره کرد.[۳]علم نجوم در تشخیص اوقات نماز، تعیین جهت قبله[۴] و شناخت آغاز و پایان ماههای قمری بر اساس دیدن هلال ماه، نقش مهمی دارد.[۵] از سوی دیگر، در روایات شیعه به برخی آثار عملی نجوم نیز اشاره شده است؛ از جمله روایاتی که از ازدواج در زمان قمر در عقرب، نهی کرده است.[۶] همچنین روایاتی وجود دارد که سفر در این زمان را مکروه دانسته است.[۷]
شخصیتهای شیعی علم نجوم
با توجه به اهمیت دانش نجوم و کاربردهای آن در مسائل دینی، شماری از دانشمندان شیعه در این علم مطرح بودهاند که مهمترین آنها عبارتند از:
ابراهیمبن حبیب فزاری
ابراهیمبن حبیب فزاری از منجمان و دانشمندان مسلمان سدههای نخستین اسلامی است که از یاران امام صادق(ع) و امام موسی کاظم(ع) شمرده شده است.[۸] وی را نخستین کسی دانستهاند که به ساخت اسطرلاب پرداخت.[۹] فزاری در علم هیئت و نجوم تبحر داشت و کتابی در موضوع تسطیح کره نگاشت که مورد استفاده دانشمندان مسلمان قرار گرفت و گفته شده است که اهل اسلام دانش خود در این زمینه را از او اخذ کردهاند.[۱۰] ابراهیمبن حبیب فزاری از نسل سمرةبن جندب است و آثار متعددی در نجوم و ابزارهای رصدی از او برجای مانده است؛ از جمله: مقیاس الزوال، زیج، اسطرلاب مسطح و عمل اسطرلاب ذاتالحَلَق.[۱۱]
ابوالقاسمبن الأعلم بغدادی
علیبن جعفربن محمد اعلم، مشهور به ابنِ اَعلَم(۳۲۴–۳۷۵ق)، از منجمان برجسته شیعه در قرن چهارم قمری است.[۱۲]وی تحصیلات خود را در شهرهای کوفه و بغداد به پایان رساند و از پیشگامان تهیه و تدوین زیج در تاریخ نجوم اسلامی بهشمار میرود.[۱۳]
ابن اعلم از جمله دانشمندانی است که با تأکید فراوان بر کرویت زمین، همه مناطق کره خاکی را قابل سکونت دانست.[۱۴]همچنین او را نخستین منجم اسلامی دانستهاند که قمرهای سیاره مشتری را حدود چهار قرن پیش از گالیله کشف و رصد کرد.[۱۵] ابن اعلم حرکت کُلفهای خورشیدی را نیز نزدیک به ۱۲۰۰ سال پیش از اختراع تلسکوپهای پیشرفته، مورد بررسی قرار داد و مدار خارج از مرکز ستارگان دنبالهدار را با مرکزیت خورشید محاسبه و تعیین کرد.[۱۶] از آثار منسوب به ابن اعلم میتوان به عمل الاسطرلاب، فواید علم نجوم و رسالهای در علم نجوم اشاره کرد.[۱۷]
ابوخالد حبيببن معلی سجستانی
حبیب سجستانی از شاگردان مکتب علمی امام صادق(ع) و از بزرگترین دانشمندان علم نجوم در دوره اسلامی به شمار میرود.[۱۸] مهارت او در نجوم به اندازهای بود که با بهرهگیری از احکام نجومی، شهادت امام موسی کاظم(ع) را پیشبینی کرد و از جریان واقفیه کناره گرفت.[۱۹] سجستانی از جمله منجمانی است که در برابر نظریه زمینمرکزی به فعالیتهای علمی پرداخت و دیدگاه گردش زمین به دور خورشید را مطرح کرد.[۲۰]
محمدبن محمدبن یحییبن اسماعیل البوزجانی
محمدبن محمد بوزجانی، مکنی به ابوالوفاء بوزجانی(۳۲۸–۳۸۸ق)، از منجمان و ریاضیدانان برجسته سده چهارم قمری است. وی در نیشابور به دنیا آمد.[۲۱]از نشانههای گرایش شیعی ابوالوفاء بوزجانی، تقدیم کتاب ما یحتاج إلیه الکُتّاب و العُمّال به عضدالدوله دیلمی دانسته شده است.[۲۲] از آثار نجومی ابوالوفاء بوزجانی میتوان به کتابهای الکامل، معرفة الدائرة من الفلک و زیج الواضح اشاره کرد.[۲۳] وی پس از مهاجرت به بغداد، به دربار آلبویه راه یافت و مورد حمایت آنان قرار گرفت.[۲۴] به پاس خدمات علمی ابوالوفاء بوزجانی، امروزه نام او بر یکی از دهانههای آتشفشانی ماه نهاده شده است.[۲۵]
غیاث الدین جمشید کاشانی
غیاثالدین جمشید کاشانی(۷۹۰–۸۳۲ق) ریاضیدان و منجم ایرانی است. او که به ریاضیات و نجوم علاقه فراوان داشت، تحصیل در رشته طب که شغل خانوادگیاش بود را رها کرد.[۲۶] از آثار مهم او میتوان به مفتاح الحساب (دایرهالمعارفی در حساب)، سلم السماء و زیج خاقانی فی تکمیل الزیج الایلخانی اشاره کرد.[۲۷] او پیش از عزیمت به سمرقند، در کاشان به رصد و اصلاح نقصهای زیج ایلخانی پرداخت و نتایج را در کتاب زیج خاقانی تدوین کرد.[۲۸] کاشانی به دعوت الغبیگ (فرمانروای تیموری) به سمرقند رفت[۲۹]و در تشویق او به توسعه ریاضیات و نجوم نقش مؤثری داشت.[۳۰] وی در سال ۸۲۳ قمری به دستور الغبیگ، ساخت رصدخانه سمرقند را آغاز کرد.[۳۱] این رصدخانه که سی سال در آن رصد انجام میشد، به بزرگترین مرکز علمی رصدشناسی آن دوران تبدیل شد و دادههای آن در زیج الغبیگی ثبت گردید.[۳۲]
خاندان نوبختی
از میان خاندان نوبختی شخصیتهای زیر از علمای علم نجوم شمرده شدهاند:
- حسنبن موسی نوبختی: به گفته ابن طاوس او عالم به نجوم و پیشوای در علوم نجوم بوده است و کتابی به نام الرصد علی بطلمیوس فی هیئة الفلک و الأرض دارد.[۳۳]
- موسیبن حسن نوبختی و حسنبن سهل نوبختی.[۳۴]
- الفضلبن ابی سهلبن نوبخت که پیشوای در علوم نجوم بوده است.[۳۵]
خواجه نصیر الدین طوسی
خواجه نصیرالدین طوسی(۵۹۷–۶۷۲ق) معروف به استاد البشر و عقل حادی عشر و معلم ثالث،[۳۶] دانشمند مسلمان ایرانی و شیعی در حوزه نجوم و کیهانشناسی است.[۳۷] خواجه نصیرالدین طوسی در ستارهشناسی دارای نوآوریهای نظری و عملی است.[۳۸] مهمترین دستاورد عملی او بنیانگذاری رصدخانه مراغه به دستور هلاکوخان ایلخانی بود.[۳۹] مراغه در اثر تأسیس این رصدخانه در آن عصر به یک مرکز علمی قوی تبدیل شد.[۴۰]
یکی از کارهای مهم خواجه، زیج ایلخانی است که تا مدتها از آن به عنوان وسیلهای برای سنجش ستارهها، شناخت نقوش و اوضاع فلکی، تعیین طول و عرض جغرافیایی شهرها و بسیاری از مسائل نجومی دیگر استفاده میشده است.[۴۱] از مهمترین تألیفات او در زمینه نجوم میتوان به این موارد اشاره کرد: تذکرة النصیریه،[۴۲] تحریر مجسطی (شرح و تهذیب کتاب «مَجَسطی» بطلمیوس)،[۴۳] البارغ فی التقویم احکام النجوم و الطلوع و الغروب.[۴۴]
شخصیتهای دیگر شیعی علم نجوم
افراد زیر نیز از علمای شیعی در علم نجوم قلمداد شدهاند:
- محمدبن مسعود عیاشی سمرقندی.[۴۵]
- علیبن حسین مسعودی (صاحب کتاب مروج الذهب).[۴۶]
- محمدبن ابی عمیر.[۴۷]
- احمدبن محمد بن خالد برقی. [۴۸]
- حسن صباح.[۴۹]
تعریف علم نجوم
علم نجوم (Astronomy) یا آسمان شناسی بنابر نظر ابن سینا، علمی است که در آن حالت اجزاى آسمان نسبت به همدیگر و اندازه و فواصل میان آنها و اندازه کرات آسمانی به دست میآید[۵۰] و از فروع علم هيئت، علم زيجها و تقویمها است.[۵۱]
نویسندگان کتاب اخوان الصفا علم نجوم را سه بخش میدانند:
- علم هیئت؛ برای شناخت ترکیب و تعداد ستارگان و بزرگی و اقسام برجها.[۵۲]
- معرفت حل زیجها (جداول نجومی) و ساخت تقویم و استخراج تاریخ.[۵۳]
- احکام نجوم؛ برای شناخت کیفیت استدلال بر حوادث آینده از طریق دوران افلاک و طلوع برجها و حرکات کواکب.[۵۴]
پایه اساسی هیئت قدیم بر افلاک بنا نهاده شده است.[۵۵] فلک بنابر نظر ابن سینا، جسمی است که شکافته نمیشود و نمیتوان از آن عبور کرد[۵۶] و ضد ندارد.[۵۷] همچنین فلک، بدیع است[۵۸] و رشد و نمو ندارد و تغییر و فساد هم نمیپذیرد.[۵۹]
فلک در اصطلاح هیئت جدید عبارت از مدارهای فرضی برای اجرام آسمانی است.[۶۰] در قرآن[۶۱] و روایات به فلک اشاره شده است.[۶۲]
برخی از پژوهشگران، علم نجوم جدید را به سه بخش تقسیم کردهاند:
- هیئت؛ به طور کلی درباره حرکت و جابه جایی اجرام آسمانی بحث می کند.[۶۳]
- اختر فیزیک؛ بررسی ساختار و خواص فیزیکی و ترکیب شیمیایی و تحولات ستارگان را بر عهده دارد.[۶۴]
- کیهان شناسی؛ چگونگی پیدایش و منشأ کیهان و قوانین عمومی تکامل طبیعی و مادی جهان و ساختار آن را مورد کاوش قرار می دهد.[۶۵]
تاریخچه علم نجوم
گفته شده است اولین کسی که استخراج علم نجوم نموده است، ادریس نبی است.[۶۶] این دانش در زمان باستان نزد آشوریان، کلدانیان، اهل مصر و ایران مورد توجه عمیق بوده است.[۶۷]
اصول و قواعد این دانش تا زمان بطلمیوس تقریباً متزلزل بود تا اینکه این دانشمند یونانی کتاب مِجِسْطی یا مَجَسْطی را نوشت و اصول و قواعد آن را تاسیس کرد.[۶۸] بطلمیوس حدود ۱۵۰ سال پیش از میلاد، نظریهای درباره ساختار جهان ارائه کرد که نزدیک به ۱۵ قرن بر اندیشه علمی حاکم بود.[۶۹] بر اساس این دیدگاه، زمین کروی، ثابت و مرکز جهان است و افلاک نهگانه به گرد آن میچرخند.[۷۰]استحکام این نظریه به اندازهای بود که حتی متون دینی مخالف آن را تأویل میکردند.[۷۱]
با پیشرفت علم، کپرنیک، درسال ۱۵۳۰م اصول و قواعد بطلمیوس را بر هم زد.[۷۲] همچنین دانشمندان دیگری مانند کپلر، گالیله و نیوتن نظریه بطلمیوس را تضعیف کردند[۷۳] و مدل زمینمرکزی بطلمیوس، جای خود را به نگرش علمی جدید درباره ساختار جهان داد.[۷۴]
برخی از مراکز نجومی
بعضی از مراکز مطالعات نجومی در ایران عبارتند از:
- مرکز مطالعات و پژوهشهای فلکی - نجومی، وابسته به دفتر آیت الله سیستانی: بنيان اين مرکز در قم و در سال ۱۳۷۴ش نهاده شد. برخی از اهداف این مرکز عبارتند از:آشنايی با روشهای قبلهيابی بر پايه ضوابط نجومی قديم و جديد، تشکيل ستاد استهلال و گزارش امور رصدى به عموم علاقهمندان، چگونگى استخراج اوقات شرعى در هر نقطه جغرافيايى، احياى آثار دانشمندان مسلمان در زمينه علوم فلک و نجوم.[۷۵]رصدخانه امام علی(ع) زیر نظر این مرکز ساخته شده است.[۷۶]
- مرکز نجوم آستان حضرت عبدالعظیم(ع) که از دو رصدخانه عهد جدید و قدیم، کتابخانه تخصصی، ایستگاه هواشناسی و رصدخانه رادیویی (خورشیدی) تشکیل شده است. این مرکز همچنین دارای تلسکوپ نیز میباشد.[۷۷]
پانویس
- ↑ کراجکی، معدن الجواهر و ریاضة الخواطر، ۱۳۵۳ش، ص۴۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: الکافی، ج۸، ۱۴۰۷ق، ص۳۵۱ و بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۵۵، ص۲۴۵.
- ↑ شهرستانی، اسلام و هیئت، ۱۳۸۷ش، ص۴۹۱.
- ↑ نالینو، تاریخ نجوم اسلامی، ۱۳۴۹ش، ص۲۸۴.
- ↑ نالینو، تاریخ نجوم اسلامی، ۱۳۴۹ش، ص۲۸۵.
- ↑ الحر العاملی، وسائل الشیعة، بیتا، ج۲۰، ص۱۱۴.
- ↑ الحر العاملی، وسائل الشیعة، بیتا، ج۱۱، ص۳۶۷.
- ↑ قمشهای، هیئت و نجوم اسلامی، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۴.
- ↑ قفطی، تاریخ الحکماء، ۱۳۷۱ش، ص۱۰۳.
- ↑ قفطی، تاریخ الحکماء، ۱۳۷۱ش، ص۱۰۳.
- ↑ قفطی، تاریخ الحکماء، ۱۳۷۱ش، ص۱۰۳.
- ↑ مسترحمی، نقش دانشمندان شیعه در گسترش دانش نجوم، ۱۳۹۷ش، ص۵۷.
- ↑ مسترحمی، نقش دانشمندان شیعه در گسترش دانش نجوم، ۱۳۹۷ش، ص۵۷.
- ↑ قربانی و راعی، «وامداری غرب به اسلام در علم نجوم»، ص۱۲.
- ↑ قربانی و راعی، «وامداری غرب به اسلام در علم نجوم»، ص۱۲.
- ↑ قربانی و راعی، «وامداری غرب به اسلام در علم نجوم»، ص۱۲.
- ↑ قربانی و راعی، «وامداری غرب به اسلام در علم نجوم»، ص۱۲.
- ↑ قربانی و راعی، «وامداری غرب به اسلام در علم نجوم»، ص۱۲.
- ↑ قربانی و راعی، «وامداری غرب به اسلام در علم نجوم»، ص۱۲.
- ↑ قربانی و راعی، «وامداری غرب به اسلام در علم نجوم»، ص۱۲.
- ↑ قفطی، تاریخ الحکماء، ۱۳۷۱ش، ص۳۹۲.
- ↑ مسترحمی و دیگران، نقش شیعه در علوم طبیعی، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۳.
- ↑ ابن ندیم، الفهرست، بیتا، ص۳۹۴.
- ↑ مسترحمی، نقش دانشمندان شیعه در گسترش دانش نجوم، ۱۳۹۷ش، ص۶۰.
- ↑ مسترحمی، نقش دانشمندان شیعه در گسترش دانش نجوم، ۱۳۹۷ش، ص۶۳.
- ↑ شاردن، سفرنامه شاردن، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۸۹۳.
- ↑ ضرابی، تاریخ کاشان، ۱۳۷۸ش، ص۵۵۵.
- ↑ زمانی قمشهای، هیئت و نجوم اسلامی، ۱۳۸۱ش، ج۴، ص۷۷.
- ↑ زمانی قمشهای، هیئت و نجوم اسلامی، ۱۳۸۱ش، ج۴، ص۷۱.
- ↑ زمانی قمشهای، هیئت و نجوم اسلامی، ۱۳۸۱ش، ج۴، ص۷۲.
- ↑ شاردن، سفرنامه شاردن، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۱۸۹۳.
- ↑ زمانی قمشهای، هیئت و نجوم اسلامی، ۱۳۸۱ش، ج۴، ص۹۸.
- ↑ ابن طاووس، فرج المهموم، ۱۳۶۸ق، ص۱۲۲.
- ↑ زمانی قمشهای، هیئت و نجوم اسلامی، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۶.
- ↑ ابن طاووس، فرج المهموم، ۱۳۶۸ق، ص۱۲۵.
- ↑ مدرس رضوی، احوال و آثار قدوه محققین و سلطان حکما و متکلمین استاد بشر وعقل حادی عشر ابوجعفر محمد بن محمد بن الحسن الطوسی ملقب به نصیر الدین، ۱۳۵۴ش، ص۳.
- ↑ جعفریان، تاریخ ایران از آغاز اسلام تا پایان صفویان، ۱۳۹۳ش، ص۵۸۸.
- ↑ احمد پناه، مشاهیر تشیع (خواجه نصیرالدین)، ۱۳۹۲ش، ص۶۸.
- ↑ جعفریان، تاریخ ایران از آغاز اسلام تا پایان صفویان، ۱۳۹۳ش، ص۵۸۹.
- ↑ جعفریان، تاریخ ایران از آغاز اسلام تا پایان صفویان، ۱۳۹۳ش، ص۵۸۹.
- ↑ جعفریان، تاریخ ایران از آغاز اسلام تا پایان صفویان، ۱۳۹۳ش، ص۵۹۲.
- ↑ احمد پناه، مشاهیر تشیع (خواجه نصیرالدین)، ۱۳۹۲ش، ص۶۷.
- ↑ اقبال، تاریخ مغول، ۱۳۸۴ش، ص۵۰۳.
- ↑ احمد پناه، مشاهیر تشیع (خواجه نصیرالدین)، ۱۳۹۲ش، ص۶۷.
- ↑ النجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۲۲، ص۱۰۷.
- ↑ النجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۲۲، ص۱۰۷.
- ↑ النجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۲۲، ص۱۰۷.
- ↑ النجفی، جواهر الکلام، بیتا، ج۲۲، ص۱۰۷.
- ↑ ابن ندیم، الفرست، بیتا، ص۳۸۶.
- ↑ ابن سینا، تسع رسائل فی الحکمة و الطبیعیات، بیتا، ص۱۱۱.
- ↑ ابن سینا، تسع رسائل فی الحکمة و الطبیعیات، بیتا، ص۱۱۲.
- ↑ اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفاء، ج۱، ص۱۱۴.
- ↑ اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفاء، ج۱، ص۱۱۴.
- ↑ اخوان الصفاء، رسائل اخوان الصفاء، ج۱، ص۱۱۴.
- ↑ شهرستانی، اسلام و هیئت، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۹.
- ↑ ابن سینا، الشفاء(الطبيعيات)، بیتا، ج۲، ص۲۶.
- ↑ ابن سینا، الشفاء(الطبيعيات)، بیتا، ج۲، ص۲۸.
- ↑ ابن سینا، الشفاء(الطبيعيات)، بیتا، ج۲، ص۲۹.
- ↑ ابن سینا، الشفاء(الطبيعيات)، بیتا، ج۲، ص۳۴.
- ↑ شهرستانی، اسلام و هیئت، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۱.
- ↑ سوره انبیاء، آیه ۳۳ و سوره یس، آیه ۴۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۲۸ و ص۱۱۱و ص۱۱۶. و بحار الأنوار، ج۴، ص۱۲۰.
- ↑ مسترحمی، نقش دانشمندان شیعی در گسترش دانش نجوم، ۱۳۷۹ش، ص۲۱.
- ↑ مسترحمی، نقش دانشمندان شیعی در گسترش دانش نجوم، ۱۳۷۹ش، ص۲۱.
- ↑ مسترحمی، نقش دانشمندان شیعی در گسترش دانش نجوم، ۱۳۷۹ش، ص۲۱.
- ↑ القفطی، تاریخ الحکماء، ۱۳۷۱ش، ص۱۰.
- ↑ شهرستانی، اسلام و هیئت، ۱۳۸۷ش، ص۴۸۶.
- ↑ شهرستانی، اسلام و هیئت، ۱۳۸۷ش، ص۴۸۷.
- ↑ سبحانی، مربی نمونه (تفسیر سوره لقمان)، ۱۳۹۱ش، ص۷۱.
- ↑ سبحانی، مربی نمونه (تفسیر سوره لقمان)، ۱۳۹۱ش، ص۷۱.
- ↑ سبحانی، مربی نمونه (تفسیر سوره لقمان)، ۱۳۹۱ش، ص۷۱.
- ↑ شهرستانی، اسلام و هیئت، ۱۳۸۷ش، ص۴۸۷.
- ↑ سبحانی، مربی نمونه (تفسیر سوره لقمان)، ۱۳۹۱ش، ۷۲.
- ↑ سبحانی، مربی نمونه (تفسیر سوره لقمان)، ۱۳۹۱ش، ۷۲.
- ↑ مرکز مطالعات و پژوهشهای فلکی ـ نجومی وابسته به دفتر حضرت آیت الله العظمی سیستانی.
- ↑ مرکز مطالعات و پژوهشهای فلکی ـ نجومی وابسته به دفتر حضرت آیت الله العظمی سیستانی.
- ↑ «آشنایی با مرکز نجوم آستان حضرت عبدالعظیم (ع) در سال نجوم»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
منابع
- مرکز مطالعات و پژوهشهای فلکی ـ نجومی وابسته به دفتر حضرت آیت الله العظمی سیستانی
- «آشنایی با مرکز نجوم آستان حضرت عبدالعظیم (ع) در سال نجوم»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج : ۹ خرداد ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- لیدل، اندرو، آشنایی با کیهان شناسی نوین، ترجمه کریم قربانی، اراک، دانشگاه اراک، چاپ اول، ۱۳۹۷ش.
- سبحانی، جعفر، مربی نمونه (تفسیر سوره لقمان)، قم، بوستان کتاب،چاپ یازدهم، ۱۳۹۱ش.
- مدرس رضوی، محمد تقی، احوال و آثار قدوه محققین و سلطان حکما و متکلمین استاد بشر وعقل حادی عشر ابوجعفر محمد بن محمد بن الحسن الطوسی ملقب به نصیر الدین، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۴ش.
- جعفری، رسول، تاریخ ایران از آغاز اسلام تا پایان صفویان، تهران، علم، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
- قربانی، رحیم و مهدی راعی، «وامداري غرب به اسلام در علم نجوم»، نشریه معرفت، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره).
- شاردن، ژان، سفرنامه شاردن، ترجمه اقبال یغمایی، تهران، توس، ۱۳۷۲ش.
- کلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، ، تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، جمعی از محققان، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- النجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، محقق عباس قوچانی علی آخوندی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، بیتا.
- الحر العاملی، محمد بن الحسن، وسائل الشیعه، تحقیق مؤسسة آل البيت(ع)، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، بیتا.
- اقبال، عباس، تاریخ مغول از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیموری، تهران، امیر کبیر، چاپ هشتم، ۱۳۸۴ش.
- قفطی، علیبن یوسف، تاریخ الحکماء، بهین دارائی، تهران، دانشگاه تهران ۱۳۷۱ش.
- مسترحمی، عیسی، نقش دانشمندان شیعی در گسترش دانش نجوم، قم، انتشارات امام علی بن ابیطالب(ع)، ۱۳۹۷ش.
- نالینو، کارلو آلفونسو، تاریخ نجوم اسلامی، ترجمه احمد آرام، تهران، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۴۹ش.
- مسترحمی و جمعی از محققان، عیسی، شیعه در علوم طبیعی، قم، انتشارات امام علیبن ابی طالب(ع)، ۱۳۹۷ش.
- اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء، بیروت، الدار الاسلامية، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- ابن طاووس، سید رضی الدین، فرج المهموم ، قم، دار الذخائر، چاپ اول، ۱۳۶۸ق.
- احمد پناه، مطهره سادات، مشاهیر تشیع(خواجه نصیرالدین طوسی) تاملی بر یک تعامل خواجه نصیر الدین طوسی و اسماعیلیان نزاری، قم، آشیانه مهر، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
- کراجکی، محمدبن علی، معدن الجواهر و ریاضة الخواطر، تهران، المکتبة المرتضویة، چاپ دوم، ۱۳۵۳ش.
- ابنسینا، حسینبن عبدالله، تسع رسائل فی الحکمة و الطبیعیات، قاهره، دارالعرب، چاپ دوم، بی تا.
- ابن ندیم، محمدبن اسحاق، الفهرست، بیروت، دارالمعرفة، بیتا.
- شهرستانی، هبة الله، اسلام و هیئت، ترجمه سید هادی خسروشاهی، قم، بوستان کتاب، چاپ اول،۱۳۸۷ش.
- زمانی قمشهای، علی، هیئت و نجوم اسلامی، قم، موسسه فرهنگی سماء، چاپ اول، ۱۳۸۱ش. قم.