ویکی شیعه:پیش‌نویس الحاد فلسفی
الحاد فلسفی، نوعی از الحاد که از طریق فلسفه و استدلال‌های فلسفی خدا را انکار می‌کند.
عمده تلاش ملحدان فیلسوف بر نقد براهین اثبات وجود خدا یا تشکیک در وجود خدا و باورهای اعتقادی دینداران بوده است؛ با این حال دلایلی مانند برهان شر و برهان اختفای الهی نیز برای اثبات خداناباوری فلسفی اقامه شده است.
برهان شر را برهان اصلیِ خداناباوران فلسفی دانسته‌اند. ملحدانی همچون جان ال مَکِی، ویلیام رُو و آنتونی فلو مسئله شر و وجود شرور در جهان را شاهدی بر انکار وجود خدا تلقی کرده‌اند. پاسخ‌های متعددی همچون نیستی‌انگاری شرور، نسبی‌بودن آنها، لازمه اختیار انسان و لازمه جهان مادی بودن به مسئله و برهان شر داده شده است.
در برهان اختفای الهی نیز پنهان بودن خدا دلیلی بر عدم وجود او پنداشته شده است. این برهان نیز با پاسخ‌های متعدد از سوی الهی‌دانان روبرو بوده است. گفته شده قرائن و شواهد کافی و قاطعی برای وجود خدا وجود دارد؛ از آفرینش خاص و وجدان و فطرت انسان گرفته تا شواهد و براهین فلسفی و عرفانی بر وجود خدا. پنهان بودن خدا در اثبات الحاد را ناکارآمد توصیف کرده‌اند.
چیستی
الحاد فلسفی را گونه‌ای از انواع الحاد دانسته‌اند که محتوا و ماده اصلی آن مباحث و اصطلاحات و نظریه‌های فلسفه و منطق مانند علت و معلول و خیر و شر است.[۱] گفته شده تمرکز الحاد فلسفی معمولا بر تأثیر خدا بر جهان است و ملحدان فلسفی از همین نقطه آغاز و وجود خدا را انکار می‌کنند.[۲] الحاد فلسفی، خداناباوری متأملانه و فکری نیز تعریف شده است.[۳]
الحاد فلسفی در مقابل الحاد علمی و جدید، انکار خدا از طریق فلسفه است.[۴] مخاطبان ملحدان فلسفی و قدیم نیز اهل فلسفه و الهیات بودند؛ برخلاف ملحدان جدید که مخاطبان خود را عامه مردم قرار دادند.[۵] خداناباوران فلسفی برخلاف محلدن جدید، در نفی خداباوری از استدلال عقلانی و گفتگوهای منطقی استفاده می‌کنند.[۶] برخی از محققان، الحاد فلسفی را نوعی از الحاد نظری در مقابل الحاد عملی دانسته‌اند.[۷] الحاد کلاسیک و سنتی را الحاد فلسفی و مبتنی بر فلسفه دانسته‌اند.[۸]
گفته شده عمده تلاش ملحدان فیلسوف و سنتی ناظر به نقد براهین اثبات وجود خدا یا تشکیک در باورهای دینی دینداران بوده است.[۹]
معنای الحاد
الحاد یا آتئیسم (Atheism)[۱۰] به معنای انکار و نفی خدا و موجودات روحانی (فراطبیعی/فرامادی) گفته شده است.[۱۱] همه ملحدان از هر نوعی، باورهایی مانند وجود خدای یگانه، خلقت جهان و انسان از عدم و حاکمیت و فاعلیت خدا در جهان را نفی می‌کنند.[۱۲] کاربرد رایج امروزی الحاد در مباحث الهیاتی به معنای خداناباوری دانسته شده است.[۱۳] با این حال برخی از محققان الحاد و خداناباوری را به انکار خدای خالق[۱۴] و مدبر[۱۵] تعریف کرده‌اند.
برخی الحاد را به معنای انکار ادیان به طور عام یا اسلام و نبوت پیامبر(ص) به طور خاص معنا کرده‌اند.[۱۶] گفته شده الحاد در اسلام بیشتر ناظر به انکار نبوت است؛ ولی در غرب ناظر به انکار خداست؛ البته هر دو در نهایت به انکار دین می‌انجامند.[۱۷] از الحاد در متون اسلامی، با عناوینی همچون زندقه، دهری‌گری[۱۸] و کفر[۱۹] یاد شده است. برخی از نویسندگان، کفر و کافر را اعم از الحاد و ملحد دانسته‌اند؛ زیرا کفر هم الحاد و هم شرک را شامل می‌شود.[۲۰]
برهان شر
برهان شر را برهان اصلی بر خداناباوی دانسته‌اند.[۲۱] ملحدانی همچون جان ال مَکِی، فیلسوف دین استرالیایی (درگذشت: ۱۹۸۱م)،[۲۲] ویلیام رُو، فیلسوف دین آمریکایی (درگذشت: ۲۰۱۵م)[۲۳] و آنتونی فلو (درگذشت: ۲۰۱۰م)[۲۴] با استناد به مسئله شر، آن را برهان و شاهدی بر نفی وجود خدا تلقی کرده‌اند. از نظر آنان اگر خدای توانای مطلق، دانای مطلق و کاملا خیر وجود داشته باشد، نباید شرور به ویژه شرور گزاف و بی‌وجه در جهان موجود باشد؛ اما علم داریم که در این جهان شروری وجود دارد؛ پس خدایی با صفات مذکور وجود ندارد؛ زیرا وجود این شرور با وجود خدا ناسازگار است.[۲۵] به بیان دیگر گفته می‌شود: اگر خدایی (با صفاتی همچون علم مطلق، قدرت مطلق و خیرخواهی مطلق) وجود داشته باشد، شری در کار نبود؛ اما شر وجود دارد. پس خدایی در کار نیست.[۲۶]
نقد
برخی از فلیسوفان غربی به این برهان این‌گونه پاسخ داده‌اند: اگر خدایی وجود داشته باشد، شری (بیهوده و گزاف) در کار نبود؛ خداوند وجود دارد؛ پس شری وجود ندارد.[۲۷] خداباوران در اثبات پذیرفتنی‌تر و معقول‌تر بودن وجود خداوند در مقابل شرور، به تجربه‌های دینی و براهین اثبات خدا استناد می‌کنند.[۲۸] همچنین گفته شده در جهان اسلام و مسیحیت بیش از ده پاسخ و راه‌حل به مسئله شر داده شده است[۲۹] ازجمله: عدمی بودن شرور، نسبی بودن شرور، شرور (شرور اخلاقی) لازمه اختیار انسان، شرور لازمه جهان مادی و اشاره به فواید شرور.[۳۰]
برهان اختفای الهی
عده‌ای از فیلسوفان غربی، پنهان بودن خدا را دلیلی بر عدم وجود او دانسته‌اند؛ زیرا پنهان بودن خدا و عدم ادراک و اعتقاد به او، ناشی از تقصیر خداست نه کوتاهی انسان.[۳۱] برهان اختفای الهی به اختصار چنین بیان شده است: اگر خدای مهربانی وجود داشت طالب آن بود که انسان‌ها از وجودش آگاه باشند تا بتوانند با او ارتباط محبت‌آمیزی برقرار کنند. در واقع انسان‌ها از خدا انتظار دارند که برای اثبات و تأیید وجود خودش، شواهد آشکار و محکم ارائه دهد؛ اما چنین شواهدی نه آشکارند و نه تردیدناپذیر. پس خدایی وجود ندارد.[۳۲] این برهان به صورت زیر نیز بیان شده است:
- انسان‌هایی هستند که با وجود استعداد داشتن رابطه با خدا، بی هیچ تقصیری از جانب خودشان، توفیق اعتقاد به خدا ندارند؛
- اگر خدای کاملا خیری وجود داشته باشد، ممکن نیست چنین انسان‌هایی وجود داشته باشند؛
- از آ‌نجاکه چنین انسان‌هایی وجود دارند؛ پس چنان خدایی موجود نیست.[۳۳]
گفته شده «برهان اختفای الهی» را نخستین بار، جان اِل. شِلِنْبِرْگ، فیلسوف دین کانادایی (متولد: ۱۹۵۳م)، در سال ۱۹۹۳م مطرح کرد.[۳۴] به نظر برخی، پیش از شلنبرگ، افرادی مانند نیچه[۳۵] این برهان را مطرح کرده بودند و شلنبرگ این برهان را احیا کرد و بسط داد.[۳۶]
نقد
برهان اختفای الهی در مقایسه با برهان شر، برهانی ضعیف‌تر برای اثبات الحاد تلقی شده است.[۳۷] این برهان از سوی بسیاری از الهی‌دانان نقد شده است.[۳۸] پُل موزِر، فیلسوف معاصر آمریکایی، در مقاله‌ای با عنوان «پنهان بودن خدا الحاد را توجیه نمی‌کند»، معتقد است که خداوند قرائن و شواهد کافی و قاطعی برای وجودش ارائه کرده است[۳۹] و پنهان بودن یا دست نیافتنی بودن خدا، الحاد را توجیه نمی‌کند.[۴۰] به نظر عده‌ای از منتقدان، هیچ خداناباور غیرمقصری که مستعد داشتنِ رابطه شخصی با خدا باشد، وجود ندارد؛ زیرا در آفرینش، تاریخ و وجدان یا حس الوهی انسان‌ها، قراین کافی برای اعتقاد به خدا موجود است.[۴۱] همچنین گفته شده در این برهان، شواهد و برهان‌های فلسفی متعدد برای اثبات خدا نادیده گرفته شده است؛ بسیاری از فیلسوفان خداباور با تکیه بر همین برهان‌ها به وجود خدا باور دارند.[۴۲] افزون بر فیلسوفان، عارفان نیز وجود خدا را آشکارتر از هر موجود دیگری می‌دانند.[۴۳] برخی پنهان بودن خدا را نتیجه شرایطی دانسته‌اند که خود انسان موجب آن شده است.[۴۴] برهان اختفای الهی را مبتنی بر حس‌گرایی و مادی‌گرایی دانسته‌اند.[۴۵]
چهره‌های برجسته و مشهور
در جهان اسلام کمتر به نام ملحدان فلسفی تصریح شده است. عبدالرحمن بَدَوی، متفکر مصری، در کتاب «در باب تاریخ الحاد در اسلام» با دسته‌بندی ملحدان و زنادقه، به نام برخی از متکلمانِ ملحد در جهان اسلام مانند ابن‌‌ابی‌العوجاء (زندیق معروف عصر امام صادق(ع)/درگذشت: ۱۵۵ق)، ابوعیسی وَرّاق، ابن مقفع، اِبْنِ راوَندی و زکریای رازی اشاره کرده است.[۴۶] برخی زکریای رازی را به عنوان ملحد فلسفی نام برده‌اند؛[۴۷] البته گفته شده الحاد او ناظر به انکار نبوت بود نه انکار خدا.[۴۸]
چهره‌های غربی
آگوست کُنْت، توماس هابْز(درگذشت: ۱۶۷۹م)، دیوید هِیُوم (درگذشت: ۱۷۷۶م)، فِرِیدْریش نیچه (درگذشت: ۱۹۰۰)، هِرْبِرْت اِسْپِنْسِر (درگذشت: ۱۹۰۳)، کارْلْ مارْکْس (درگذشت: ۱۸۸۳م)، ژانْ پُل سارْتْر (درگذشت: ۱۹۸۰)، برتِراند راسِل (درگذشت: ۱۹۷۰)، سیمون بلک‌برن (متولد: ۱۹۴۴)، تئودور درنج (متولد: ۱۹۳۴)، جان ال. مکی، مایکل مارتین (درگذشت: ۲۰۱۵)،[۴۹] ریچارد رورتی (۱۹۳۱–۲۰۰۷)، جان ال شلنبرگ (متولد ۱۹۵۹م) و ویلیام رُو از جمله فیلسوفان ملحد غربی به شمار می‌روند.[۵۰]
آنتونی فلو (درگذشت: ۲۰۱۰م) را یکی از مشهور‌ترین و بزرگ‌ترین فیلسوفان ملحد قرن بیستم شمرده‌اند که پس از پنج دهه دفاع از الحاد، در سال ۲۰۰۴م خداباور شد و کتابی با عنوان «خدایی وجود دارد (چگونگی تغییر عقیده سرسخت‌ترین ملحد جهان)» در اثبات خداباوری نوشت.[۵۱] برخی فلو را نماینده و نظریه‌پرداز الحاد فلسفی برشمرده‌اند.[۵۲]
پانویس
- ↑ نگاه کنید به: زکریا، انواع الالحاد، ۱۴۳۸ق، ص۲۲؛ عتابی، «دعاوى إلحادیة فی الفکر العربی المعاصر»، ص۲۴۱.
- ↑ زکریا، انواع الالحاد، ۱۴۳۸ق، ص۲۲.
- ↑ شهبازی، الحاد جدید، ۱۴۰۲ش، ص۲۲.
- ↑ «نشست بررسی و نقد ادلّۀ جدید الحاد»، وبگاه مجمع عالی حکمت اسلامی.
- ↑ شهبازی، الحاد جدید، ۱۴۰۲ش، ص۸۱؛ شهبازی، «مقدمه مترجم»، خدا و الحاد جدید، ص۱۱.
- ↑ Plantinga, Where the Conflict Really Lies, 2011, p x.
- ↑ شاکرین، الحاد جدید، ۱۴۰۳ش، ص۵۴.
- ↑ «ملحدان جدید چه از الحاد می‌گویند؟ در گفت‌وگو با علی شهبازی»، وبگاه دین‌آنلاین.
- ↑ «ملحدان جدید چه از الحاد می‌گویند؟ در گفت‌وگو با علی شهبازی»، وبگاه دین‌آنلاین.
- ↑ شاکرین، الحاد جدید، ۱۴۰۳ش، ص۴۳.
- ↑ «atheism», Encyclopedia Britannica.
- ↑ «atheism», Encyclopedia Britannica.
- ↑ شاکرین، الحاد جدید، ۱۴۰۳ش، ص۴۳.
- ↑ حسن، «الإلحاد قوة الإعلام و ضعف المضمون (نظرة قرآنیة)»، ص۲۸؛ میدانی، کواشف زيوف فی المذاهب الفكرية المعاصرة، ۱۴۱۲ق، ص۴۳۳؛ امرایی و امیری، «بررسی و نقد گونه‌های خداناباوری از منظر جان گری»، ص۲۶۲.
- ↑ ناصر، الإلحاد: أسبابه ومفاتیح العلاج، ۲۰۱۷م، ص۲۹و۳۰.
- ↑ کاظمی‌فر، «پشگفتار مترجم»، ص۹.
- ↑ کاظمی‌فر، «پشگفتار مترجم»، ص۱۰؛ بدوی، در باب تاریخ الحاد در اسلام، ۱۳۹۸ش، ص۲۱و۲۲.
- ↑ شاکرین، الحاد جدید، ۱۴۰۳ش، ص۴۳؛ میدانی، کواشف زيوف فی المذاهب الفكرية المعاصرة، ۱۴۱۲ق، ص۴۳۳.
- ↑ باهنر، گذرگاه‌های الحاد، ۱۳۷۳ش، ص۱۸.
- ↑ حسن، «الإلحاد قوة الإعلام و ضعف المضمون (نظرة قرآنیة)»، ص۲۸و۲۹.
- ↑ آدامز، «فلسفه دین»، ص۱۵۶.
- ↑ کوئین، «استدلال‌های له علیه خداباوری»، ص۵۱۰.
- ↑ رو، «مسأله شر»، ص۶۴۰-۶۴۲؛ آدامز، «فلسفه دین»، ص۱۵۷؛ کوئین، «استدلال‌های له علیه خداباوری»، ص۵۱۱؛ ماری و ری، درآمدی به فلسفه دین، ۱۳۹۸ش، ص۲۴۸.
- ↑ محمدرضایی، کلام جدید؛ با رویکرد تطبیقی، ۱۳۹۰ش، ص۳۲۸.
- ↑ رو، «مسأله شر»، ص۶۴۰و۶۴۱؛ کوئین، «استدلال‌های له علیه خداباوری»، ص۵۱۰و۵۱۱.
- ↑ ماری و ری، درآمدی به فلسفه دین، ۱۳۹۸ش، ص۲۳۹.
- ↑ ماری و ری، درآمدی به فلسفه دین، ۱۳۹۸ش، ص۲۴۷.
- ↑ ماری و ری، درآمدی به فلسفه دین، ۱۳۹۸ش، ص۲۴۷.
- ↑ فعالی، کلام جدید، ۱۳۸۶ش، ص۱۱۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: فعالی، کلام جدید، ۱۳۸۶ش، ص۱۱۳-۱۱۷؛ محمدرضایی، کلام جدید؛ با رویکرد تطبیقی، ۱۳۹۰ش، ص۳۰۹-۳۵۱.
- ↑ محمدرضایی و مرتضوی شاهرودی، «بررسی و نقد برهان اختفای الهی»، ص۵۶.
- ↑ ماری و ری، درآمدی به فلسفه دین، ۱۳۹۸ش، ص۲۳۶.
- ↑ اسنایدر، «اختفای خداوند»، ص۶۴۷.
- ↑ حسینی و کشفی، «تحلیل انتقادی دیدگاه جان شلنبرگ در باب مسئله خفای الهی»، ص۱۳۴.
- ↑ محمدرضایی و مرتضوی شاهرودی، «بررسی و نقد برهان اختفای الهی»، ص۵۵و۵۶.
- ↑ نگاه کنید به: ماری و ری، درآمدی به فلسفه دین، ۱۳۹۸ش، ص۲۶۷؛ اسنایدر، «اختفای خداوند»، ص۶۴۷.
- ↑ اسنایدر، «اختفای خداوند»، ص۶۴۶.
- ↑ نگاه کنید به: اسنایدر، «اختفای خداوند»، ص۶۴۹-۶۵۵.
- ↑ Moser, «Divine Hiddenness Does not Justify Atheism», p42.
- ↑ Moser, «Divine Hiddenness Does not Justify Atheism», p50.
- ↑ اسنایدر، «اختفای خداوند»، ص۶۵۰.
- ↑ مهدوی آزادبنی و عشریه، «الحاد در فلسفه غرب؛ نقد استدلال مبتنی بر اختفای الهی شلنبرگ»، ص۸۷.
- ↑ مهدوی آزادبنی و عشریه، «الحاد در فلسفه غرب؛ نقد استدلال مبتنی بر اختفای الهی شلنبرگ»، ص۸۷.
- ↑ مهدوی آزادبنی و عشریه، «الحاد در فلسفه غرب؛ نقد استدلال مبتنی بر اختفای الهی شلنبرگ»، ص۸۸.
- ↑ محمدرضایی و مرتضوی شاهرودی، «بررسی و نقد برهان اختفای الهی»، ص۵۸و۵۹ و ۶۱-۶۴.
- ↑ نگاه کنید به: بدوی، در باب تاریخ الحاد در اسلام، ۱۳۹۸ش، ص۵۵-۶۱، ۸۵و۸۶، ۱۹۳-۱۹۵.
- ↑ آسیابانی، «کتابی از عبدالرحمان بدوی درباره مهم‌ترین ملحدان جهان اسلام»، وبگاه دین‌آنلاین.
- ↑ بدوی، در باب تاریخ الحاد در اسلام، ۱۳۹۸ش، ص۱۹۶؛ آسیابانی، «کتابی از عبدالرحمان بدوی درباره مهم‌ترین ملحدان جهان اسلام»، وبگاه دین‌آنلاین.
- ↑ قره‌باغی و دیگران، «نقد دلیل خودمتناقض بودن خدا در بیان مایکل مارتین جهت معقول‌سازی الحاد»، ص۲.
- ↑ نگاه کنید به: میدانی، کواشف زيوف فی المذاهب الفكرية المعاصرة، ۱۴۱۲ق، ص۴۴۳و۴۴۴؛ زکریا، انواع الالحاد، ۱۴۳۸ق، ص۲۲.
- ↑ منصوری ماتک، «چرخش آنتونی فلو؛ از الحاد کلاسیک تا پذیرش خدای دئیستی»، وبگاه فرقه‌نیوز؛ «چرخش آنتونی فلو از الحاد به خداباوری طبیعت‌گرا»، وبگاه خداباوری در عصر علم.
- ↑ «نشست بررسی و نقد ادلّۀ جدید الحاد»، وبگاه مجمع عالی حکمت اسلامی.
منابع
- آدامز، روبرت ام، «فلسفه دین»، در دانشنامه فلسفه دین، ترجمه، تألیف و تدوین انشاءالله رحمتی، تهران، سوفیا، ۱۴۰۱ش.
- آسیابانی، محمد، «کتابی از عبدالرحمان بدوی درباره مهم‌ترین ملحدان جهان اسلام»، وبگاه دین‌آنلاین، تاریخ بازدید: ۶ آبان ۱۴۰۵ش.
- اسنایدر، دانیل هوارد، «اختفای خداوند»، در دانشنامه فلسفه دین، ترجمه، تألیف و تدوین انشاءالله رحمتی، تهران، سوفیا، ۱۴۰۱ش.
- باهنر، محمدجواد، گذرگاه‌های الحاد، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳ش.
- بَدَوی، عبدالرحمن، در باب تاریخ الحاد در اسلام، ترجمه معین کاظمی‌فر، تهران، نگاه معاصر، ۱۳۹۸ش
- «چرخش آنتونی فلو از الحاد به خداباوری طبیعت‌گرا»، وبگاه خداباوری در عصر علم، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مه ۲۰۲۶م، تاریخ بازدید: ۴ آبان ۱۴۰۵ش.
- حسینی، سید نصراحمد و عبدالرسول کشفی، «تحلیل انتقادی دیدگاه جان شلنبرگ در باب مسئله خفای الهی»، پژوهشنامه فلسفه دین، شماره ۲۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
- رو، ویلیام، «مسأله شر» (پیوست)، در دانشنامه فلسفه دین، ترجمه، تألیف و تدوین انشاءالله رحمتی، تهران، سوفیا، ۱۴۰۱ش.
- زکریا، علی حمزة، انواع الالحاد؛ نظرة مجملة، بی‌جا، بی‌نا، ۱۴۳۸ق.
- شهریاری، مهدی، «یهودیان؛ پیشگامان آتئیسم در دنیا»، وبگاه اندیشکده روابط بین‌الملل، تاریخ درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۴ آبان ۱۴۰۵ش.
- عتابی، اسامة، «دعاوى إلحادیة فی الفکر العربی المعاصر»، در الحاد المعاصر، مجموعة من المؤلفین، قم، جامعة آل البیت العالمیة، ۱۴۲۳ق.
- فعالی، محمدتقی، کلام جدید، قم، دانشگاه قرآن و حدیث، مرکز آموزش الکترونیکی، ۱۳۸۶ش.
- قره‌باغی، حسن و دیگران، «نقد دلیل خودمتناقض بودن خدا در بیان مایکل مارتین جهت معقول‌سازی الحاد»، فصلنامه فلسفه دین، دوره ۱۹، شماره ۱، بهار ۱۴۰۱ش.
- کوئین، فیلیپ، «استدلال‌های له علیه خداباوری»، در دانشنامه فلسفه دین، ترجمه، تألیف و تدوین انشاءالله رحمتی، تهران، سوفیا، ۱۴۰۱ش.
- ماری، مایکل جی و مایکل سی. ری، درآمدی به فلسفه دین، ترجمه سعید عابدی، تهران، نشر نی، ۱۳۹۸ش.
- محمدرضایی، محمد، کلام جدید با رویکرد تطبیقی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۰ش.
- محمدرضایی محمد و نرگس‌سادات مرتضوی شاهرودی، «بررسی و نقد برهان اختفای الهی»، دوفصلنامه عقل و دین، شماره ۱۹، پاییز و زمستان ۱۳۹۷ش.
- «ملحدان جدید چه از الحاد می‌گویند؟ در گفت‌وگو با علی شهبازی»، وبگاه دین‌آنلاین، تاریخ بازدید: ۹ آبان ۱۴۰۵ش.
- منصوری ماتک، احمد، «چرخش آنتونی فلو؛ از الحاد کلاسیک تا پذیرش خدای دئیستی»، وبگاه فرقه‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۴ آبان ۱۴۰۵ش.
- مهدوی آزادبنی رمضان و روح‌الله عشریه، «الحاد در فلسفه غرب؛ نقد استدلال مبتنی بر اختفای الهی شلنبرگ»، فصلنامه فلسفه غرب، شماره ۷، پاییز ۱۴۰۲ش.
- میدانی، عبدالرحمن حسن حبنکه، کواشف زيوف فی المذاهب الفكرية المعاصرة؛ دراسة علمیة نقدیة تحلیلیة بمنظار اسلامي لزیوف کبریات الآراء و المذاهب الفکریة المعاصرة و أئمتها، دمشق، دار القلم، ۱۴۱۲ق.
- «نشست بررسی و نقد ادلّۀ جدید الحاد»، وبگاه مجمع عالی حکمت اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۴ آبان ۱۴۰۵ش.
- Moser, Paul K., «Divine Hiddenness Does not Justify Atheism», In: Contemporary Debates in philosophy of Religion, edited by peterson, Michael and vanArragon, Raymond J., Blackwell Pablishing, 2004.