دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران

دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران

اطلاعات کلی
نام پیشین	دانشکده معقول و منقول
تأسیس	سال ۱۳۱۳ش
اهداف	گسترش علوم اسلامی و تربیت استادان متخصص
فعالیت‌ها	گسترش ارتباطات علمی و بین‌المللی، تأسیس کرسی‌های فقه شافعی و حنفی، ایجاد مؤسسه وعظ و خطابه
سایر

دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران (دانشکده علوم معقول و منقول) در سال ۱۳۱۳ش با هدف گسترش علوم اسلامی و تربیت استادان متخصص در سه رشته علوم عقلی، علوم نقلی و ادبیات تأسیس شد. تأسیس کرسی‌های فقه شافعی و حنفی با هدف شناخت مذاهب اسلامی و تقریب میان فِرَق، ایجاد مؤسسه وعظ و خطابه برای تربیت خطیبان و ترویج تعالیم اسلامی و گسترش ارتباطات علمی و بین‌المللی، از اقدامات مهم دانشکده بود.

دانشکده الهیات از آغاز فعالیت خود در انتشار آثار علمی نیز نقش داشته و نشریه علمی خود را در فاصله سال‌های ۱۳۱۴ش تا ۱۳۱۷ش به سه زبان فارسی، عربی و فرانسه منتشر می‌کرد. بعدها مجله دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران فعالیت خود را از سال ۱۳۳۷ش با نام مجله «علوم معقول و منقول» آغاز کرد و از سال ۱۳۴۹ش با عنوان «مقالات و بررسی‌ها» منتشر شد. این نشریه که در سال ۱۳۶۴ش درجه علمی ـ پژوهشی دریافت کرد، از سال ۱۳۸۸ش به پنج مجله تخصصی مستقل در حوزه‌های ادیان و عرفان، تاریخ تمدن اسلامی، علوم قرآن و حدیث، فلسفه و کلام اسلامی، و فقه و مبانی حقوق اسلامی تقسیم شد.

در این دانشکده اساتیدی همچون مهدی الهی قمشه‌ای، میرزا طاهر تنکابنی، مرتضی مطهری، محمد مفتح، محمدحسین بهشتی، بدیع‌الزمان فروزانفر، آذرتاش آذرنوش و احمد بهشتی به تربیت دانشجویان نقش داشتند.

تأسیس و تحول آموزشی دانشکده

دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران در خرداد ۱۳۱۳ش با عنوان «دانشکده علوم معقول و منقول» و به‌عنوان یکی از نخستین دانشکده‌های دانشگاه تهران بنیان‌گذاری شد. این دانشکده فعالیت آموزشی خود را در مدرسه سپهسالار آغاز کرد و در ابتدا سه رشته علوم عقلی، علوم نقلی و ادبیات را ارائه می‌داد. نخستین دانشجویان آن نیز از میان طلاب مدرسه سپهسالار بودند.

این دانشکده با هدف توسعه و احیای علوم و معارف اسلامی تأسیس شد، اما به‌مرور دامنه فعالیت آن گسترش یافت و به یکی از مراکز تخصصی آموزش و تربیت استادان علوم اسلامی در دانشگاه‌های کشور تبدیل شد. در سال ۱۳۴۳ش، به موجب مصوبه شورای دانشکده، نام «علوم معقول و منقول» به «دانشکده الهیات و معارف اسلامی» تغییر یافت.

هم‌زمان با توسعه نظام آموزش عالی، رشته‌ها و مقاطع تحصیلی دانشکده نیز افزایش یافت و آموزش در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در هفت گروه آموزشی، شامل ادیان و مذاهب، زبان و ادبیات عرب، عرفان، فقه و اصول، فرهنگ و تمدن اسلامی، فلسفه و حکمت و علوم قرآنی و حدیث گسترش پیدا کرد.

این دانشکده دارای کتابخانه‌ای با بیش از ۱۲۰ هزار جلد کتاب و مجموعه‌ای از کتاب‌های نفیس خطی را در خود جای داده است. برخی از متون کهن علمی و اسلامی در برنامه درسی دانشکده قرار داشتند که پس از تحقیق، تنقیح و ترجمه منتشر شدند و به حفظ میراث علمی کشور کمک کردند.

مدیریت دانشکده

از جمله روسای پیشین دانشکده الهیات و معارف اسلامی عبارتند از: سید نصرالله تقوی لواسانی (سال ۱۳۱۳ش)، بدیع الزمان فروزانفر (سال ۱۳۲۳ش)، محمد محمدی ملایری (سال ۱۳۴۷ش)، محمد مفتح (سال ۱۳۵۷ش-۱۳۵۸ش)، علی مهدی‌زاده شهری (سال ۱۳۵۸ش-۱۳۶۸ش)، سید ابوالفضل میرمحمدی (سال ۱۳۶۸ش-۱۳۷۵ش)، غلامرضا مصباحی‌مقدم (سال ۱۳۷۵ش-۱۳۷۸ش)، سید حسن سعادت مصطفوی (سال ۱۳۷۸ش-۱۳۸۱ش).

مؤسسه وعظ و تبلیغ اسلامی

مؤسسه وعظ و خطابه از واحدهای وابسته به دانشکده علوم معقول و منقول بود که با هدف تربیت خطیبان و سخنوران آگاه و آشنا با علوم و معارف اسلامی برای ترویج تعالیم اسلامی تأسیس شد. دانشجویان این مؤسسه که عمدتاً از فضلا و خطبای شناخته‌شده کشور بودند، پس از گذراندن یک دوره دو ساله، در زمینه علوم و معارف اسلامی به‌عنوان خطیب رسمی شناخته می‌شدند. با تعطیلی دانشکده در سال ۱۳۱۸ش، فعالیت مؤسسه نیز متوقف شد و پس از بازگشایی دانشکده، با عنوان «موسسه وعظ و تبلیغ اسلامی» به فعالیت خود ادامه داد.

تشکیل کرسی فقه شافعی و حنفی

تاسیس دو کرسی فقه شافعی در سال ۱۳۲۹ش و فقه حنفی در سال ۱۳۳۵ش با هدف شناخت مذاهب اسلامی و تقریب فرق اسلامی در دانشکده الهیات و معارف اسلامی، بازتاب گسترده‌ای در جهان اسلام داشت و با استقبال اهل‌سنت روبه‌رو گردید. در پی این اقدام، جامع الازهر مصر نیز به‌منظور تقویت روابط میان مذاهب اسلامی، کرسی فقه جعفری را تأسیس کرد.

حضور در مجامع بین‌المللی

دانشکده الهیات از سال ۱۳۴۸ش با شرکت در نخستین کنگره اتحادیه دانشگاه‌های اسلامی در کشور مغرب، فعالیت‌های علمی و بین‌المللی خود را گسترش داد. در ده‌های بعد اعزام اساتید جهت ماموریت مطالعاتی و تدریس و نیز شرکت در همایش‌های بین‌المللی در سایر کشورها، پذیرش دانشجو از کشورهای مختلف از جمله برنامه‌های بین‌المللی این دانشکده شمرده شدند.

نشریات علمی و چاپ کتاب

دانشکده الهیات از آغاز فعالیت خود در انتشار آثار علمی نیز نقش داشته و نشریه علمی خود را در فاصله سال‌های ۱۳۱۴ش تا ۱۳۱۷ش به سه زبان فارسی، عربی و فرانسه منتشر می‌کرد. بعدها مجله دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران فعالیت خود را از سال ۱۳۳۷ش با نام مجله «علوم معقول و منقول» آغاز کرد و از سال ۱۳۴۹ش با عنوان «مقالات و بررسی‌ها» منتشر شد. این نشریه در سال ۱۳۶۴ش درجه علمی ـ پژوهشی دریافت کرد و از سال ۱۳۸۸ش به پنج مجله تخصصی مستقل در حوزه‌های ادیان و عرفان، تاریخ تمدن اسلامی، علوم قرآن و حدیث، فلسفه و کلام اسلامی، و فقه و مبانی حقوق اسلامی تقسیم شد.

در دانشکده الهیات و معارف اسلامی کتاب‌های علمی متعددی نیز منتشر شده است. بخشی از این آثار به تصحیح و احیای متون کلاسیک علوم اسلامی اختصاص دارد؛ از جمله التبیان فی تفسیر القرآن، مجمع‌البیان، شرح فصوص الحکم، شرح منظومه و مجموعه‌ای از متون فلسفی، کلامی و حدیثی. همچنین این دانشکده کتاب‌های پژوهشی و تألیفی گوناگونی در حوزه‌های قرآن، حدیث، فلسفه، تاریخ و حقوق اسلامی منتشر کرده که از جمله آن‌ها می‌توان به؛ ترجمه پژوهشی قرآن کریم، شناخت حدیث، از متن‌خوانی تا متن‌پژوهی، ایران در عثمانی، هزینه‌های مخالفت در آمریکا، حقوق جنگ در اسلام و مقایسه آن با قوانین حقوق بشردوستانه بین‌المللی و داروینیسم: مسئله آگاهی و خداباوری اشاره کرد.

استادان و دانش‌آموختگان

دانشکده الهیات و معارف اسلامی محل تدریس بسیاری از استادان برجسته حوزه و دانشگاه بوده است. از جمله:

مهدی الهی قمشه‌ای، بدیع‌الزمان فروزانفر، عبدالحسین شیبانی و میرزا طاهر تنکابنی، مرتضی مطهری، محمد مفتح، محمدحسین بهشتی و محمدجواد باهنر، همچنین اساتیدی دیگر مانند سید محمد حسینی، علی مطهری، اصغر قائدان، نورالله کسایی، آذرتاش آذرنوش، احمد بهشتی، مجید معارف و عبدالکریم سروش، عبدالکریم بی‌آزار شیرازی، مصطفی ملکیان، محمد مجتهد شبستری، سید محمدرضا امام نام برد. از دانش‌آموختگان این دانشکده می‌توان به شفیعی کدکنی، عبدالحسین زرین کوب، سید جعفر شهیدی، علی‌محمد حق‌شناس، حسین خطیبی، امیرحسین یزدگردی و محمد معین نام برد.

شهادت شهید مفتح

محمد مفتح در ۲۷ آذر سال ۱۳۵۸، ساعت نه صبح در دانشکده الهیات به دست سه نفر از اعضای گروهک فرقان ترور شد و در یکی از حجره‌های حرم حضرت معصومه(س) دفن شد. امام خمینی با صدور پیامی شهادت او را تسلیت گفت.