احمد بن حنبل
 آرامگاه منسوب به احمد بن حنبل در بغداد | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| لقب | امام المُحَدِّثین |
| تاریخ تولد | ۱۶۴ق |
| محل زندگی | بغداد |
| تاریخ وفات | ۲۴۱ق |
| محل دفن | بغداد |
| شهر وفات | بغداد |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | محمد بن ادریس شافعی |
| تألیفات | مسند الامام احمد، فضائل الصحابه، فضائل امیرالمؤمنین(ع) |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| شناخته شده برای | رئیس یکی از مذاهب چهارگانه اهل سنت |
احمَد بن حَنبَل (۱۶۴- ۲۴۱ق) پیشوای مذهب حنبلیان، از محدثان و فقهای چهارگانه اهل سنت. فقه حنبلی بیش از مذاهب دیگر، به ظاهر احادیث پیامبر(ص) و اقوال صحابه گرایش دارد. محمد بن ادریس شافعی (از فقهای چهارگانه اهل سنت) و هشیم بن بشیر از استادان او بودهاند.
احمد بن حنبل از ناقلان حدیث غدیر و دیگر احادیث مرتبط با فضایل امام علی(ع) است. او سی هزار حدیث در فضیلت امام علی(ع) حفظ بود و امام را در این زمینه بیهمتا میدانست. احمد در تربیع خلفا (خلیفه چهارم دانستن علی(ع)) و شکلدهی مذهب تسنن در مقابل مذهب عثمانی نقش بسزائی داشته است.
مهمترین حادثه زندگی ابن حنبل که سبب شهرتش نیز شد، واقعه محنت بود که با پافشاری بر مخلوق نبودن قرآن، سختیهای فراوانی را متحمل شد؛ هرچند که در دوره متوکل عباسی مورد توجه حکومت قرار گرفت و به عنوان رهبر جریان مقابله با محنت شناخته شد.
کتابهای فراوانی به او منسوب است؛ مسند احمد بن حنبل، فضائل الصحابه و فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع) از جمله آنها است. وهابیت به پیروی از سلفیه، احمد بن حنبل را به عنوان پیشوای خود برگزیدهاند.
جایگاه و اهمیت
احمد بن حنبل با کنیه اباعبدالله[۱] آخرین[۲] امام فقهی اهل سنت،[۳] پیشوای مذهب حنبلیان،[۴] از محدثان بزرگ[۵] و از پیروان اصحاب حدیث بود.[۶] وی در جمعآوری و حفظ روایات تلاش فراوانی کرد.[۷] عدهای او را حافظ یک میلیون حدیث میدانند.[۸] به همین جهت او را اِمام المُحَدِّثین(پیشوای محدثان) نیز خواندهاند.[۹]
وی برای سنت پیامبر(ص) و اقوال صحابه و تابعین اهمیت بسیاری قائل بود و به ظاهر آیات و روایات عمل میکرد و با هرگونه روش تأویلی برای آیات و روایات مخالف بود.[۱۰] برخی معتقدند که او به روایات ضعیف و مُرسل نیز عمل میکرد.[۱۱]
احمد حنبل مسائل اعتقادی را نیز با روایات اثبات میکرد و در این زمینه به کاربرد عقل اعتقادی نداشت که این موضوع را سبب رشد اندیشههای تجسیمی و تشبیهی تلقی کردهاند.[۱۲]
جایگاه در فقه
بعضی معتقدند که اعلم از احمد در فقه وجود ندارد.[۱۳] با این حال، برخی معتقدند که وی کتابی در فقه[۱۴] و یا اصول فقهی ننوشته است.[۱۵] عدهای او را فقیه ندانسته و تنها یک محدّث معرفی کردهاند.[۱۶] براساس برخی گزارشها، وی از دادن فتوا اجتناب میکرد و به دیگر فقیهان ارجاع میداد.[۱۷]
احمد پیرو فقه حدیثی بود[۶] و از رأی و قیاس پرهیز مینمود.[۱۸] برای او روشهای دیگری چون قرآن، سنت، فتوای صحابه، استصحاب، مصالح مرسله و سدّ ذرایع نقل شده؛[۱۹] چنانکه اصولی برای به دست آوردن حکم شرعی نیز از او ذکر کردهاند.[۲۰] در برخی منابع آمده است که او روش فقهی شافعی را دنبال میکرد.[۲۱]
فقه حنبلی نماینده شاخص اندیشه تعبدگرا در فقه اهلسنت است و بیش از سه مذهب حنفی، مالکی و شافعی، به ظاهر احادیث و اقوال صحابه گرایش داشت.[۶] پیروان مذهب او را نسبت به دیگر مذاهب اهلسنت کمتر دانستهاند؛[۲۲] هرچند بعدها به مذهبی غالب در حجاز، قطر، فلسطین و بحرین بدل شد.[۲۳]
پیشوایی سلفیه و وهابیت
وهابیت به تبعیت از جریان سلفیه، خود را پیرو مذهب فقهی احمد بن حنبل میداند.[۲۴] روش ظاهرگرایی احمد در این انتخاب نقش داشته است؛ چنانکه وهابیان در برخی از زمینههای اعتقادی از جمله جسمانیت خدا و منع از زیارت قبور به او استناد کردهاند؛[۲۵] هرچند عدهای معتقدند که نمیتوان حنابله و سَلَفیان را در یک خط دانست؛ چراکه همواره تعارضهایی بین این دو وجود داشته[۲۶] و حتی حنبلیان، آنها را به رسمیت نشناخته و سلفیان را پیروان راستین احمد نمیدانند؛ بهگونهای که در هر عصری، حنبلیان مهمترین دشمنان آنها محسوب میشدند.[۲۷]
برخی سلفیگری را جریانی نوظهور دانسته که برای فراهم کردن ریشه و پیشینه تاریخی و کسب مشروعیت در جهان اسلام، خود را منتسب به احمد حنبل نمودهاند.[۲۸]
دیدگاه نسبت به امام علی(ع)
احمد بن حنبل از راویان حدیث غدیر است.[۲۹] در کتاب فضائل الصحابه تعدادی دیگر از فضائل امام علی(ع) مانند حدیث منزلت، عقد اخوت با پیامبر را نقل کرده است.[۳۰] وی، در پارهای از موارد با استناد به روایات متعدد، فضیلت و برتری امام علی(ع) را اثبات کرده است.[۳۱] احمد، امام علی(ع) را در فضیلت نسبت به دیگر صحابه بیمانند دانسته[۳۲] و به گفته خودش ۳۰ هزار حدیث در فضایل امیرمؤمنان، حفظ بود.[۳۳] از او کتابی با عنوان فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع) به رشته تحریر درآمده[۳۴] که بخشی از کتاب فضائل الصحابه اوست که به صورت جداگانه به چاپ رسیده است.[۳۵]
احمد بن حنبل قائل به تربیع بود و امام علی(ع) را خلیفه بعد از عثمان میدانست[۳۶] و موضع تندی با مخالفان این نظریه داشت.[۳۷] برخی او را مهمترین شخصیت در شکلدهی مذهب تسنن در مقابل مذهب عثمانی (مذهب عامه مردم در آن زمان) دانستهاند.[۳۸] با این حال نقل شده که او اهلسنت واقعی را کسی میدانست که نسبت به علی بن ابیطالب بُغضی در دل داشته باشد؛[۳۹] به همین جهت برخی احمد را از نسل خوارجی به نام ذوالثدیه دانستهاند که در زمان امام علی(ع) مقابل او ایستاد و نگاه او به علی(ع) را ناشی از همین مسئله میدانند.[۴۰]
نقل شده که ابنحنبل نسبت به شیعیان موضع تندی داشت و آنها را خارج از اسلام میدانست.[۴۱]
زندگینامه
او در ربیع الاول سال ۱۶۴ق در بغداد به دنیا آمد.[۴۲] خانواده او قبل از به دنیا آمدن احمد در ایران میزیستند. پدرش محمد بن حنبل یا عبدالله بن حنبل[۴۳] والی سرخس در خراسان بود.[۴۴] مادرش به هنگام بارداری وی، از مرو عازم بغداد شد؛[۴۵] هرچند برخی احتمال دادهاند که احمد در مرو به دنیا آمده و در زمانی که شیرخواره بود، با مادرش به بغداد رفت.[۴۶] به همین جهت از او با لقب «مروزی» نیز یاد شده است.[۴۷] احمد در سه سالگی، پدر خود را از دست داد و مادرش عهدهدار تربیت وی شد.[۲۱]
وی دو پسر به نامهای صالح و عبدالله داشت.[۴۸] صالح به قضاوت اصفهان رسید و در سال ۲۶۶ق از دنیا رفت.[۴۹]
در منابع اهلسنت، از احمد با القابی همچون امام در علم حدیث، فقه، سنت، زهد و ورع،[۵۰] امام الدنیا یاد شده و آمده که علم اولین و آخرین توسط خداوند به وی سپرده شده است.[۵۱] شافعی علم و تقوای احمد را در بغداد بیمانند میدانست.[۵۲]
درگذشت
احمد حنبل در سن ۷۷ سالگی[۵۳] و در سال ۲۴۱ق[۲۹] یا ۲۴۲ق[۵۴] در بغداد از دنیا رفت[۵۵] و تشییع جنازه باشکوهی برای او برگزار شد.[۵۶] تعداد مردان شرکتکننده در تشییع او را حدود ۸۰۰ هزار نفر و زنان را در حدود ۶۰ هزار تن برآورد نمودهاند و گفته شده در تشییع او ۲۰ هزار نفر از یهودیان، مسیحیان و مجوسیان به اسلام گرویدهاند.[۵۷] عدهای از محققان، تعصبات مذهبی را در نقل اینگونه روایتها تأثیرگذار میدانند.[۵۸]
قبر او در بغداد مورد توجه مسلمانان بوده است و عدهای از علمای قرن هفتم از شهرت و اجتماع زائران پیرامون آرامگاه او سخن گفتهاند؛[۴۹] هرچند عدهای معتقدند که قبر او در طغیان رودخانه دجله از میان رفته است.[۵۹]
استادان و شاگردان
احمد بن حنبل از سن ۱۵[۱۸] یا ۱۶ سالگی[۲۱] به کسب علم پرداخت و برای شنیدن و جمعآوری روایات، به شهرهایی مانند کوفه، بصره، مکه، مدینه، یمن، شام،[۶۰] و ایران سفر کرد[۶۱] و مورد احترام محدثان آن مناطق قرار گرفت.[۲۱]
تعداد مشایخ حدیثی ابنحنبل را صد نفر[۶۲] و گاه بیشمار تلقی نمودهاند.[۶۳] وی از شاگردان ویژه[۶۴] شافعی از فقهای چهارگانه اهل سنت بود.[۶۵] گفته شده که بیشترین تأثیر را از او پذیرفته بود.[۶۶] احمد، زمان اندکی را نیز متأثر از قاضی ابویوسف، شاگرد مشهور ابوحنیفه،[۶۷] سپری کرد؛[۶۸] تا آنکه با هشیم بن بشیر آشنا شد و به حفظ حدیث همت گمارد.[۶۹]
سفیان بن عیینه، إبراهیم بن سعد، جریر بن عبدالحمید، یحیی القطّان، ولید بن مسلم، علی بن هاشم بن البرید، معتمر بن سلیمان، بشر بن المفضّل، زیاد البَکّائی، ابوبکر بن عیاش، عَبّاد بن العَوّام، عمر بن عبید الطّنافسی، المطّلب بن زیاد، یحیی بن أبی زائدة، وکیع، ابن نمیر و عبدالرّزّاق را از جمله استادان ابنحنبل نام بردهاند.[۷۰]
احمد بنابر نقلی از چهل سالگی کرسی درس خود را بنا نهاد.[۱۸] راویان زیادی از جمله محمد بن اسماعیل بخاری و مسلم بن حجاج نویسندگان صحیحین،[۷۱] عبدالرّزّاق بن همّام، یحیی بن آدم، هشام بن عبدالملک طیالسی، محمد بن ادریس شافعی، اسود بن عامر شاذان و بوداود سجستانی از او روایت نقل کردهاند.[۷۲]
رهبر جریان مقابله با محنت
احمد حنبل به عنوان رهبر جریان مخالف با واقعه مِحْنَت (تفتیش عقاید درباره مخلوق بودن قرآن) شناخته میشود.[۷۳] مخالفت سرسختانه او با نظریه خلق قرآن، سبب شهرت[۷۴] و زندان افتادن[۷۵] و شلاق خوردن[۷۶] وی شد.
مأمون عباسی پیش از مرگش در سال ۲۱۸ق از نمایندهاش در بغداد خواست تا از همگان به خلقت قرآن اقرار بگیرد که با امتناع و مخالفت احمد و برخی دیگر از دانشمندان روبرو شد.[۷۷] در دوره معتصم عباسی سختگیری بیشتری نسبت به مسأله خلق قرآن به عمل آمد و احمد در سال ۲۲۰ق [۷۸] بهخاطر عدم اقرار به حدوث و خلقت قرآن[۷۹] به زندان افتاد[۸۰] و تحت شکنجه قرار گرفت.[۷۶]
در دوران واثق عباسی، بنا بر نقلهای مختلف، یا در حبس خانگی بود[۸۱] یا در اختفا به سر میبرد.[۸۲] با به قدرت رسیدن متوکل و تغییر سیاست خلیفه به نفع اصحاب حدیث و انکار نظریه خلق قرآن،[۸۳] احمد حنبل مورد لطف و توجه قرار گرفت[۸۴] و مشاور خلیفه شد، به طوری که بسیاری از تصمیمات مهم با مشورت او اتخاذ میشد.[۸۵]
تألیفات
احمد بن حنبل تألیفات متعددی داشت که مشهورترین آنها مسند احمد بن حنبل است. عدد احادیث این مسند را ۲۷۱۰۰حدیث[۲۹] یا ۳۰ هزار حدیث،[۸۶] و یا ۴۰ هزار حدیث دانستهاند؛[۸۷] احمد قبل از تدوین نهایی مسند از دنیا رفت و پسرش عبدالله آن را تکمیل کرد.[۸۸] فضائل امیرالمؤمنین نیز از کتابهای نوشته شده توسط اوست که مجموعه ای است از ۴۳۹ روایت درباره فضائل امیرالمؤمنین و اهلبیت(ع).
برخی از کتابها او عبارتند از: «فضائل الصحابة»، «التاریخ»، «الناسخ و المنسوخ»، «التفسیر»، «المسائل»، «العلل و الرجال»، «الزهد»، «الردّ علی الزنادقة فیما ادعت به من متشابه القرآن»، «الاشربه».[۸۹] البته عدهای بر این اعتقادند که برخی کتابهای او توسط شاگردان و فرزندان او جمعآوری شده است[۹۰] مانند کتاب فضائل الصحابه که برخی معتقدند کتاب مستقلی از احمد نیست؛ بلکه مجموعه روایاتی است که فرزندش عبدالله، از وی روایت کرده است.[۹۱]
تکنگاری
در ارتباط با زندگینامه احمد بن حنبل تکنگاریهایی تألیف شده است که کتاب «مناقب الامام احمد» نوشته ابن جوزی، از عالمان برجسته اهلسنت، از جمله آنهاست.[۹۲]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹ق، ج۱، ص۲۰۳؛ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، ج۳، ص۸۹.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۱، ص۶۴؛ شهرستانی، وضوء النبی(ع)، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۰۸.
- ↑ شهرستانی، وضوء النبی(ص)، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۰۸.
- ↑ سمعانی، الأنساب، ۱۳۸۲ق، ج۴، ص۲۸۰؛ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، ج۳، ص۸۸.
- ↑ مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ۱۴۲۷ق، ص۱۴۱.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ جمعی از مؤلفان، مجله فقه اهلبیت(ع)، قم، ج۴۶، ص۱۸۹.
- ↑ گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۴۲۱ق، ص۸۵.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۱، ص۶۴؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۱۸، ص۶۷.
- ↑ سمعانی، الأنساب، ۱۳۸۲ق، ج۴، ص۲۸۰؛ گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۴۲۱ق، ص۸۵.
- ↑ انصاری، «احمد بن حنبل»، ج۱، ص۷۲۲.
- ↑ مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ۱۴۲۷ق، ص۱۴۱.
- ↑ «احمد بن حنبل و عقاید»، سایت ثقلین.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص
- ↑ گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۴۲۱ق، ص۸۵؛ سبحانی، مصادر الفقه الإسلامی و منابعه، ۱۴۱۹ق، ص۴۱۶، ۴۱۷.
- ↑ شهرستانی، وضوء النبی(ع)، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۱۰؛ سبحانی، مصادر الفقه الإسلامی و منابعه، ۱۴۱۹ق، ص۴۱۶ - ۴۱۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۲۹ق، ج۱، مقدمه، ص۲۲.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، ج۳، ص۴۲.
- ↑ ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ شهرستانی، وضوء النبی(ص)، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۰۷.
- ↑ گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۴۲۱ق، ص۸۵؛ مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ۱۴۲۷ق، ص۱۴۱.
- ↑ مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ۱۴۲۷ق، ص۱۴۲؛ سبحانی، تاریخ الفقه الإسلامی و أدواره، بیروت، ص۷۲ - ۷۳.
- ↑ ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ ۲۱٫۲ ۲۱٫۳ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۳۲۶.
- ↑ کلینی، الکافی، مقدمه، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۲۲.
- ↑ مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ۱۴۲۷ق، ص۱۴۲.
- ↑ مغربی، وهابیت در آیینه تاریخ، ۱۳۸۳ش، ص۴۳-۴۳.
- ↑ «احمد بن حنبل، پیشوای فکری وهابیت، نقد و بررسی تفصیلی پیشینه، عملکرد و باورهای وهابیت»، سایت ثقلین.
- ↑ درسهایی از مکتب اسلام، فرقه وهابی و فرقه حنبلی، ۱۳۷۸ش، ص۵۴-۵۵.
- ↑ تبارشناسی، مجله سلفیگری و وهابیت، پایگاه تخصصی وهابیتشناسی و جریانهای سلفی.
- ↑ تبارشناسی، مجله سلفیگری و وهابیت، پایگاه تخصصی وهابیتشناسی و جریانهای سلفی.
- ↑ ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ ۲۹٫۲ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، ج۳، ص۹۰.
- ↑ ابن حنبل، فضائل الصحابه، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۶۱۰-۶۱۷.
- ↑ صدوق، علل الشرائع، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۴۶۸، طبری آملی، بشارة المصطفی، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۲۶۴.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۲۷ق، ج۱۰۴، ص۸۷؛ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، ج۳، ص۹۰.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۲۷ق، ج۱۰۴، ص۸۷؛ حسینی تهرانی، امامشناسی، ۱۴۲۲ق، ص۱۴.
- ↑ عاملی نباطی، الصراط المستقیم، ۱۳۸۴ق، ج۳، ص۲۲۳.
- ↑ محمد طباطبایی یزدی، نگاهی بر تحقیق جدید «فضائل امیرالمومنین(ع) از احمد بن حنبل»، سایت کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۳۲۸؛ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۲۷ق، ج۱۰۴، ص۸۷.
- ↑ ابن قدامه، المغنی، بیروت، ج۷ ص۳۷۹.
- ↑ جعفریان، «نقش احمد بن حنبل در تعدیل مذهب اهل سنت»، ص۱۵۰
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۴، ص۸۷.
- ↑ ابن شهرآشوب، مناقب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۲۲۰-۲۲۱؛ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۹، ص۴۸۲، ج۱۰۴، ص۸۷.
- ↑ شهرستانی، وضوء النبی(ع)، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۰۹.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۱، ص۶۴؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۵۲، گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۴۲۱ق، ص۸۵.
- ↑ کرمانشاهی، مقامع الفضل، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۳۵۲.
- ↑ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹ق، ج۱، ص۲۰۳.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۱، ص۶۳؛ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، ج۳، ص۸۸.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۱، ص۶۴.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۱، ص۶۴؛ طبسی، دراسات فقهیة، ۱۴۲۹ق، ص۵۹.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، ج۳، ص۸۸.
- ↑ ۴۹٫۰ ۴۹٫۱ ابن خلکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۱، ص۶۵.
- ↑ ابن عماد حنبلی، شذرات الذهب، ۱۴۰۶ق، ج۳، ص۱۸۵.
- ↑ نگاه کنید به: ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۳۴۰؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۱۸۴؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۱۸، ص۶۸-۶۹.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۱، ص۶۴؛ صواف، بین السنة و الشیعة، ۱۴۲۶ق، ص۲۵۹.
- ↑ سمعانی، الأنساب، ۱۳۸۲ق، ج۴، ص۲۸۰؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۳۲۶.
- ↑ صدوق، الخصال، ترجمه مدرس گیلانی، ج۲، ص۲۹۹.
- ↑ گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۴۲۱ق، ص۸۵؛ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، ج۳، ص۹۰.
- ↑ ابن سعد، طبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۷، ص۲۵۳؛ ابن جوزی، مناقب الامام احمد، ۱۴۰۹ق، ص۵۵۷.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۱، ص۶۵؛ سمعانی، الأنساب، ۱۳۸۲ق، ج۴، ص۲۸۰.
- ↑ انصاری، «احمد بن حنبل»، ج۱، ص۷۲۲؛ روح الهی امیری، زندگی و زمانه احمد بن حنبل، ۱۳۸۴ش.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۵۲.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۱۷۸؛ سمعانی، الأنساب، ۱۳۸۲ق، ج۴، ص۲۸۰؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۱۸،ص۶۵.
- ↑ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹ق، ج۱، ص۲۰۳.
- ↑ گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۴۲۱ق، ص۸۵؛ مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ۱۴۲۷ق، ص۱۴۱.
- ↑ سمعانی، الأنساب، ۱۳۸۲ق، ج۴، ص۲۸۰.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۱، ص۶۴؛ شهرستانی، وضوء النبی(ص)، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۰۷.
- ↑ گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۴۲۱ق، ص۸۵؛ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، ج۳، ص۸۸.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۰،ص۳۲۶، جمعی از مؤلفان، مجله فقه اهلبیت(ع)، قم، ج۴۶، ص۱۸۹.
- ↑ انصاری، «احمد بن حنبل»، ج۱، ص۷۱۸.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۰،ص۳۲۶.
- ↑ شهرستانی، وضوء النبی(ص)، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۰۷؛ جمعی از مؤلفان، مجله فقه اهلبیت(ع)، قم، ج۴۶، ص۱۸۹.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۱۳ق، ج۱۸، ص۶۴؛ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، ج۳، ص۸۸.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۱، ص۶۴؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۵۲.
- ↑ ابن عماد حنبلی، شذرات الذهب، ۱۴۰۶ق، ج۳، ص۱۸۶.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۳۳۵.
- ↑ انصاری، «احمد بن حنبل»، ج۱، ص۷۱۸.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۱، ص۶۴.
- ↑ ۷۶٫۰ ۷۶٫۱ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۳۳۴ – ۳۳۵.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۳۳۲؛ ابن اثیر جزری، الکامل، ۱۳۸۵ق، ج ۶، ص۴۲۷.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۱، ص۶۴؛ گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۴۲۱ق، ص۸۵.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰، ج۷، ص۳۶۵؛ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۳۲۷.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۱، ص۶۴؛ گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۴۲۱ق، ص۸۵.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۱، ص۶۴؛ شهرستانی، وضوء النبی(ع)، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۰۸.
- ↑ شهرستانی، وضوء النبی(ص)، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۰۸.
- ↑ انصاری، «احمد بن حنبل»، ج۱، ص۷۲۰.
- ↑ ابن خلکان، وفیات الأعیان، بیروت، ج۱، ص۶۴.
- ↑ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹ق، ج۱، ص۲۰۳؛ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، ج۳، ص۸۹؛ شهرستانی، وضوء النبی(ع)، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۰۸.
- ↑ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹ق، ج۱، ص۲۰۳.
- ↑ گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۴۲۱ق، ص۸۵؛ جمعی از مؤلفان، مجله فقه اهلبیت(ع)، قم، ص۱۴۱.
- ↑ شهرستانی، وضوء النبی(ع)، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۰۹ – ۴۱۰.
- ↑ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹ق، ج۱، ص۲۰۳؛ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، ج۳، ص۹۰.
- ↑ انصاری، «احمد بن حنبل»، ج۱، ص۷۲۴؛ سبحانی، مصادر الفقه الإسلامی و منابعه، ۱۴۱۹ق، ص۴۱۷.
- ↑ طباطبایی یزدی، «نگاهی بر تحقیق جدید فضائل امیرالمومنین(ع) از احمد بن حنبل»، سایت کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
- ↑ ابن جوزی، مناقب الامام احمد، ۱۴۰۹ق.
یادداشت
منابع
- «آیا وهابیت پیرو احمد بن حنبل هستند؟»، پایگاه تخصصی وهابیت شناسی و جریانهای سلفی، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
- ابن اثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت،دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی بن محمد، مناقب الإمام أحمد، تحقیق عبدالله بن عبدالمحسن الترکی، دارهجر، ۱۴۰۹ق.
- ابن حنبل شیبانی، أحمد بن محمد، فضائل الصحابة، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۳ق.
- ابن خلکان، وفیات الاعیان و أبناء أبناء الزمان، تحقیق احسان عباس، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- ابن شهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب(ع)، قم، نشر علامه، ۱۳۷۹ش.
- ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
- ابن عماد حنبلی، عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، تحقیق الأرناؤوط، بیروت،دار ابن کثیر، ۱۴۰۶ق.
- ابن قدامه، عبدالله بن محمد، المغنی علی مختصر ابی القاسم...، بیروت، دارالکتاب العربی، بیتا.
- ابن کثیر الدمشقی، أبوالفداء اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق.
- «احمد بن حنبل، پیشوای فکری وهابیت، نقد و بررسی تفصیلی پیشینه، عملکرد و باورهای وهابیت»، سایت ثقلین، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
- انصاری، حسن، «احمد بن حنبل»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، تهران، مرکز دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- بلعمی، تاریخنامه طبری، تحقیق محمد روشن، تهران، سروش، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
- جعفریان، رسول، «نقش احمد بن حنبل در تعدیل مذهب اهل سنت»، در مجله هفت آسمان، بهار ۱۳۷۹، ش۵.
- جمعی از بزرگان، تاریخ الفقه و تطوراته، منتخب برخی کتابهای موجود در نرم افزار جامع فقه اهلبیت(ع)، گردآورنده علیرضا رحیمی ثابت، نرم افزار جامع فقه اهلبیت(ع).
- جمعی از مؤلفان، مجله فقه اهل بیت(ع)، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهلبیت(ع)، بیتا.
- حسینی تهرانی، سید محمد حسین، امام شناسی، قم، موسسه ترجمه و نشر دوره علوم و معارف اسلام، ۱۴۲۲ق.
- خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۷ق.
- درسهایی از مکتب اسلام، بنیانگذاران عقائد وهابیت، فرقه وهابی و فرقه حنبلی، مجله درسهایی از مکتب اسلام، سال۳۹، شماره۳، خرداد۱۳۷۸ش.
- ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- روح الهی امیری، زهرا، زندگی و زمانه احمد بن حنبل، مجله تاریخ اسلام، شماره۲۳، ۱۳۸۴ش.
- زرکلی، خیر الدین، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، دارالعلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹ق.
- سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، بیتا.
- سبحانی، جعفر، تاریخ الفقه الإسلامی و أدواره، بیروت، دارالاضواء، بیتا.
- سبحانی، جعفر، مصادر الفقه الإسلامی و منابعه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۱۹ق.
- سمعانی، عبدالکریم بن محمد بن منصور، الأنساب، تحقیق عبدالرحمن بن یحیی المعلمی، حیدرآباد، مجلس دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۸۲ق.
- شهرستانی، سیدعلی، وضوء النبی(ص)، مشهد، مؤسسة جوادالأئمة(ع) للطباعة و النشر، چاپ دوم، ۱۴۱۶ق.
- صدوق، محمد بن علی، الخصال، ترجمه مدرس گیلانی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات جاویدان، ۱۳۶۲ش.
- صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع، قم، کتاب فروشی داوری، ۱۳۸۵ش.
- صواف، محمد شریف عدنان، بین السنة و الشیعة، دمشق، بیت الحکمه، ۱۴۲۶ق.
- طباطبایی یزدی، محمد، «نگاهی بر تحقیق جدید فضائل امیرالمومنین(ع) از احمد بن حنبل»، سایت کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
- طبری آملی، عمادالدین محمد، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، قم، المکتبة الحیدریة، چاپ دوم، ۱۳۸۳ق.
- طبسی، نجم الدین، دراسات فقهیة فی مسائل خلافیة، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۴۲۹ق.
- عاملی نباطی، علی بن محمد بن علی، الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۴ق.
- کرمانشاهی، آقا محمد علی بن وحید بهبهانی، مقامع الفضل، قم، مؤسسه علامه مجدد وحید بهبهانی، ۱۴۲۱ق.
- کلینی، ابوجعفر، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دارالحدیث للطباعة و النشر، ۱۴۲۹ق.
- گرجی، ابو القاسم، تاریخ فقه و فقها، تهران، مؤسسه سمت، چاپ سوم، ۱۴۲۱ق.
- مجلسی، محمد باقر، بحارالأنوارالجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت،دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مغربی، محمد، وهابیت در آیینه تاریخ، مجله حکمت رضوی، شماره۱۰، زمستان۱۳۸۳ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، دائرة المعارف فقه مقارن، قم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابیطالب(ع)، قم، ۱۴۲۷ق.
پیوند به بیرون