ضریح
ضَریحْ سازهای فلزی یا چوبی مشبک است که بر مزار امامان و امامزادگان نصب میشود. این واژه در اصل عربی بهمعنای قبر است، اما در فارسی به اتاقک یا صندوق روی مقبره اطلاق میگردد. پیشینه ضریح به سدههای نخستین قمری بازمیگردد، اما شکل کنونی آن (مشبک با نقره و مس) از دوره صفویه رایج شد. فقها زیارتگاهها را محترم شمرده و نجسکردن آنها را حرام دانستهاند، در مقابل وهابیان با تخریب ضرایح، اقدام به نابودی آنها کردهاند. ضریحسازی هنری تلفیقی است که در ایران، بهویژه اصفهان رواج داشته و شامل بخشهای متنوعی چون کتیبهنگاری، قلمزنی و منبتکاری میشود. کارگاههای ساخت ضریح در قم برای حرم امام حسین(ع) و حرم عسکریین(ع) فعال بوده است. همچنین در طراحی ضریح، نمادهای توحیدی همچون اسماءالله، نقوش اسلیمی، ساختار محرابی و مفاهیم قرآنی بهکار میرود که بیانگر تعالی و قرب الهی است.
مفهوم
ضریح، محفظه یا اتاقکی مکعبمستطیل تعریف شده است که فضای داخلی مقبره را از اطراف جدا میکند. اغلب ضریحها چهارگوش هستند، اما ضریح امام حسین(ع) و عسکریین ششگوش دارند. در اضلاع ضریح، دریچههایی برای انداختن نذورات تعبیه شده است. ضریح واژهای عربی است که در فرهنگهای عرب بهمعنای قبر[۱] و شکاف میانه قبر[۲] آمده است؛ اما در اصطلاح فارسی به اتاقک، صندوق یا سازه فلزی یا چوبی مشبکی گفته میشود که بر قبر امام یا امامزادهای نصب میکنند.[۳] ضریح بهمعنای رایج فارسی در لبنان با نام شُبّاک (به معنای محصوره فلزی یا چوبی مُشَبَّک) و در مصر با نام مَقصوره (به معنای سَرا، حجره و خانه کوچک) شناخته میشود.[۴]
مفاهیم توحیدی در طراحی ضریح
برخی پژوهشگران معتقدند در ساخت ضریح اماکن مقدسه، مولفههای گوناگونی دخیل هستند که ناظر به نمادهای الهی و توحیدیاند:
- انواع کتیبههای خوشنویسی اسلامی در سراسر فضای ضریح، آیه «فاینما تولوا فثمّ وجه الله»[۵] را تداعی میکنند.
- کتیبههای خوشنویسی در بالاترین قسمت ضریح به اسماءالله رسیده و در رأس آن اسم جلاله «الله» قرار دارد که نمادی از «کلمة الله هی العلیا»[۶] است.
- نقوش اِسلیمی، خَتایی و هندسی با حرکت مارپیچ و درهمتنیده، حرکتی رو به بالا دارند و بر تعالی و قرب الی الله دلالت میکنند.
- ساختار محرابی در هندسه ضریح، همراهی یاد خدا و نماز را یادآوری میکند.
- تزئینات بهکاررفته در ضریح و ویژگیهایی چون تناسب، تعادل، ترکیب، ضرباهنگ، حرکت، تجرید و انتزاع، فضای مثبت و منفی، جاودانگی و... با قرآن پیوند داشته و برگرفته از مبانی اعتقادی اسلام است.[۷]
تاریخچه
از علت و زمان پیدایش ضریح در قرنهای نخستین و چگونگی تحول آن به شکل کنونی، اطلاع دقیقی در دست نیست. بااینحال، اعتقاد مسلمانان به لزوم تکریم بزرگان دین، انگیزهای بود تا پس از درگذشت آنان، با ساخت یادبود و نصب صندوق، محجر و سپس ضریح بر روی مقبره، آرامگاهها را به مزار تبدیل کنند. واژه ضریح در احادیث شیعی نیز بهکار رفته و گاه به همان معنای قبر است؛ برای نمونه مجلسی در بحارالانوار از مشارقالانوار حافظ رجب برسی نقل کرده که امام علی(ع) به حسنین فرمود: وقتی مرا پس از مرگ در ضریح نهادید، دو رکعت نماز بخوانید...[۸]
ضریح بهمعنای اتاقک و صندوق از همان قرن نخست قمری رایج بوده است؛ برای نمونه، گزارشهایی از نصب صندوق و ایجاد سقف و بنایی کوچک بر مدفن امام حسین(ع) تا سال ۶۵ قمری وجود دارد.[۹] همچنین هارون عباسی در حدود ۱۷۰ق ضریح حرم امام علی(ع) را با آجر سفید بنا کرد.[۱۰] اما ظاهراً پیشینه ضریح بهشکل کنونی (مشبک و از نقره و مس) به دوره صفویه بازمیگردد. ابن بطوطه (۷۷۹-۷۰۳ق) در سفرنامه خود از ضریحی چوبی بر مزار امام رضا(ع) یاد میکند که روی آن را با صفحات نقره پوشانده بودند.[۱۱]
احکام
فقها در بابهایی چون طهارت به احکام مرتبط با ضریح پرداختهاند و ضریح معصومان و امامزادگان را محترم شمرده و نجس کردن و اهانت به آن را حرام دانستهاند.[۱۲][یادداشت ۱]
وهابیان با بدعت و شرک پنداشتن ساخت ضریح، بارها ضریحهای بزرگان دین را تخریب کردهاند؛ از جمله ضریح ائمه بقیع در مدینه و ضریح امام حسین را در ۱۲۱۶ق در کربلا غارت و ویران کردند.[۱۴] حسام السلطنه در سفر حج خود به سال ۱۲۹۷ق از ضریح سبز چوبین بر مزار امامان بقیع یاد کرده است[۱۵] که در حمله دوم وهابیان به مدینه در ۱۳۴۴ق منهدم شد.[۱۶]
ضریحسازی
ضریحسازی گونهای هنر و تلفیقی از نگارگری، خطاطی، قلمزنی، منبتکاری، طلاکاری و فلزکاری است.[۱۷] معمولاً تیمی از فلزکاران (زرگران، قلمزنان، مشبککاران و میناکاران) در ساخت ضریح همکاری میکنند. ضریحسازی از صنایع دستی رایج در اصفهان بوده و علاوه بر خود ضریح، برای ساخت درهای اماکن متبرکه نیز از این هنر بهره میگیرند.[۱۸]
در ساخت ضریح، نام بانی، تاریخ ساخت، نام صاحب قبر و... درج میشود. ضریح از بخشهای گوناگونی تشکیل میشود: بدنه و اسکلت، پیکرههای سنگی، ستونها، پایه ستون، گوی ماسورهها، لچکیها، ترنجها، کتیبههای نقره، حواشی برجستهکاری، کتیبههای طلا، مشبکهای طلایی، زِهْوارها، میخهای تزیینی، گلدانها، نقاشیهای داخل ضریح و پارچه روی سقف مزار.[۱۹]
کارگاههای ساخت و بازسازی ضریح
در ایران کارگاههایی برای ساخت و بازسازی ضریح ائمه و دیگر بزرگان دین در نظر گرفته شده است.:
- ساخت ضریح امام حسین
کار ساخت ضریح جدید امام حسین(ع) از خرداد ۱۳۸۷ش در کارگاهی در مدرسه علمیه معصومیه قم آغاز شد و در ۱۳۹۱ش به پایان رسید.[۲۰]
- بازسازی ضریح عسکریین
در پی تخریب حرم عسکریین در سالهای ۱۳۸۴ و ۱۳۸۶ش، کارگاه ساخت ضریح امامین عسکریین در سال ۱۳۸۹ش در قم، زیر نظر سید جواد شهرستانی (نماینده آیتالله سیستانی در ایران) دایر شد و ساخت آن در سال ۱۳۹۳ش به پایان رسید.[۲۱]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ ابنکثیر، النهایه، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۸۱؛ ابنمنظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۱۰۳.
- ↑ طریحی، مجمع البحرین، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۳۹۱؛ فیومی، المصباح المنیر، دار الرضی، ج۲، ص۳۶۰.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ۱۳۷۷ش، ج۱۰، ص۱۵۱۶۹.
- ↑ المنجد، ذیل واژه شباک.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۱۵.
- ↑ سوره توبه، آیه ۴۰.
- ↑ شاهرودی، «نمود مفاهیم اسلامی در تزئینات ضریح»، ص۱۲۸.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۲، ص۳۰۱؛ برسی، مشارق أنوار اليقين، الأعلمی، ص۱۴۹.
- ↑ کرباسی، تاریخ المراقد الحسین و اهل بیته و انصاره، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۴۵-۲۵۰؛ آلطعمه، تاریخ مرقد الحسین و العباس، ۱۴۱۶ق، ص۷۰-۷۳.
- ↑ آلمحبوبه، ماضی النجف وحاضرها، ج۱، ص۴۱.
- ↑ ابنبطوطه، سفرنامه(رحله)، ۱۳۵۹ش، ج۱، ص۴۴۱.
- ↑ حسینی مراغی، العناوین الفقهیة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۵۵۷؛ امام خمینی، نجاة العباد؛ موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی، ص۷۵؛ شیخ انصاری، صراط النجاه، ۱۴۱۵ق، ص۵۰؛ و نیز مراجعه کنید به: نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۶، ص۹۵و۹۸؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۷۶.
- ↑ خمینی، نجاة العباد، ۱۴۲۲ق، ص۷۵.
- ↑ Longrigg, Four centuries of modern Iraq,۲۱۷
- ↑ حسام السلطنه، دلیل الانام، ۱۳۷۴ش، ص۱۵۲.
- ↑ البقیع قصة التدمیر، ص۱۱۳-۱۳۹؛ بقیع الغرقد، ص۴۹.
- ↑ عمرانی، اسلام و هنرهای زیبا، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۷.
- ↑ " ضریحسازی "، جلوهگاه عشق هنرمندان اصفهانی به ائمه اطهار(س)، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ " ضریحسازی "، جلوهگاه عشق هنرمندان اصفهانی به ائمه اطهار(س)، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «جزئیاتی از ساخت ضریح امام حسین(ع)/افتخار ماندگار برای قم»، خبرگزاری مهر.
- ↑ کار ساخت ضریح امامین عسکریین(ع) به اتمام رسید، خبرگزاری ابنا.
یادداشت
منابع
- ابنکثیر، النهایه فی غریب الحدیث والاثر، رياض، دار ابن الجوزی، ۱۴۲۱ق.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- ابنبطوطه، سفرنامه(رحله) ابنبطوطه، ترجمه: موحد، محمد علی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، ۱۳۵۹ش.
- آلمحبوبه، ماضی النجف وحاضرها، بیروت: دارالاضواء، ۱۴۰۶ق ـ۱۹۸۶م.
- آلطعمه، سلمان هادی، تاریخ مرقد الحسین و العباس(ع)، ۱۴۱۶/۱۹۹۶ق.
- فیومی، احمد بن محمد مقری، المصباح المنیر، منشورات دار الرضی، قم.
- عمرانی، سید ابوالحسن، اسلام و هنرهای زیبا، قم، بوستان کتاب، ۱۳۹۰ش.
- کرباسی، محمدصادق، تاریخ المراقدالحسین و اهل بیته و انصاره، ج۱، لندن ۱۴۱۹/ ۱۹۹۸.
- دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
- حسینی مراغی، سید میر عبدالفتاح، العناوین الفقهیة، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق.
- امام خمینی، نجاة العباد، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۲۲ق.
- طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، مصحح: سیداحمد حسینی، تهران: کتابفروشی مرتضوی، ۱۴۱۶ق.
- شاهرودی، زهره، «نمود مفاهیم اسلامی در تزئینات ضریح»، الهیات هنر، سال چهارم، شماره هشتم، بهار ۱۳۹۶ش.
- شیخ انصاری، صراط النجاة(محشّٰی)، مصحح: محمدحسین فلاحزاده، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، قم، ۱۴۱۵ق.
- حسام السلطنه، دلیل الانام، تصحیح رسول جعفریان، تهران: مشعر، ۱۳۷۴ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، الناشر: مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- " ضریحسازی "، جلوهگاه عشق هنرمندان اصفهانی به ائمه اطهار(س)، خبرگزاری ایرنا، تاریخ انتشار: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «جزئیاتی از ساخت ضریح امام حسین(ع)/افتخار ماندگار برای قم»، خبرگزاری مهر، تاریخ انتشار: ۶ آذر ۱۳۹۱ش.
- کار ساخت ضریح امامین عسکریین(ع) به اتمام رسید، خبرگزاری ابنا، تاریخ انتشار: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۳ش.
- Stephen Hemsley Longrigg, Four centuries of modern Iraq, Beirut ۱۹۶۸