قبرستان شیخان
 سردر و ورودی قبرستان شیخان | |
| نام | قبرستان شیخان |
|---|---|
| کشور | ایران |
| شهرستان | قم |
| اطلاعات اثر | |
| نام‌های دیگر | قبرستان بابلان، مقبرة الشیوخ، شیخان کبیر، شیخان صغیر |
| نام‌های قدیمی | بابلان |
| کاربری کنونی | قبرستان |
| دیرینگی | از زمان امامان شیعه، دومین قبرستان تاریخی جهان اسلام |
| اطلاعات بازدید | |
| امکان بازدید | فعال |
قبرستان شیخان گورستانی قدیمی در قم و در نزدیک حرم حضرت معصومه(س) که بازماندهٔ قبرستان کهن «بابلان» است. این قبرستان بر اثر توسعهٔ شهری بخش عمدهٔ آن از بین رفته و محدودهٔ باقی‌مانده، به‌سبب قرار گرفتن مرقد دو مُحَدِّث مشهور، زکریا بن ادریس و زکریا بن آدم، در زبان مردم «شیخان» نام گرفته است. شیخان از زمان امامان شیعه وجود داشته و چند تن از یاران ائمه در آن مدفون‌اند. نخستین بار فتحعلی‌شاه قاجار بر مزار میرزای قمی بقعه و گنبدی بنا کرد.
بیش از ۶۰۰ نفر از علما و بزرگان، از جمله محمد طاهر قمی، در آن دفن شده‌اند و شش مقبره در آن وجود دارد. هفت تن از شهدای انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی (۷ تیر ۱۳۶۰ش) در ضلع غربی آن مدفون‌اند و ده‌ها تن از شهدای نخستین سال‌های جنگ ایران و عراق نیز در آن آرمیده‌اند. این قبرستان نزد برخی علما قداست دارد؛ برخی مانند محمدابراهیم کلباسی و سید احمد خوانساری پابرهنه وارد آن می‌شدند و سید هاشم حداد آن را بسیار پرنور و پربرکت و پس از قبر حضرت معصومه(س)، برترین مکان قم دانسته است. ادارهٔ امور آن زیر نظر اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم است.
اهمیت و جایگاه
قبرستان شیخان گورستانی کهن در شهر قم و در نزدیکی حرم حضرت معصومه(س) است که نزد برخی عالمان، از جمله محمدابراهیم کلباسی و سید احمد خوانساری، دارای قداست بوده؛ به‌گونه‌ای که پابرهنه وارد این قبرستان می‌شدند.[۱] همچنین از سید هاشم حداد نقل شده است که «(قبرستان شیخان) بسیار پرنور و پربرکت است و آن را پس از قبر حضرت معصومه(س) مکان دارای نورانیت می‌داند.[۲]
بزرگان مدفون در قبرستان شیخان
قبرستان شیخان محل دفن بسیاری از علمای شیعه است که از قدیمی‌ترین آن‌ها می‌توان به محمد طاهر قمی از فقهای دوره صفویه و میرزا ابوالقاسم قمی معروف به میرزای قمی از بزرگ‌ترین علمای دوره فتحعلی شاه قاجار اشاره کرد.[۳] در این قبرستان در حال حاضر شش مقبره وجود دارد که ظاهراً قدیم‌ترین مقبره‌ها از زکریا بن آدم و میرزای قمی است؛ اما در اینکه کدام‌یک از این دو مقبره قدمت بیشتری دارد، اطلاعی در دست نیست.[۴]
از شهدای انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی در ۷ تیر سال ۱۳۶۰، هفت تن در ضلع غربی قبرستان شیخان قم مدفون‌اند که عبارت‌اند از: غلامحسین حقانی، حسن محمدعینی، محمدحسین صادقی، سید نورالله طباطبایی‌نژاد، علی هاشمی سنجانی، عمادالدین کریمی و عبدالوهاب قاسمی.[۵]
همچنین ده‌ها تن از شهدای سال‌های نخست جنگ ایران و عراق در این قبرستان دفن شده‌اند.[۶]
تاریخچه قبرستان شیخان
نام‌گذاری
درباره اینکه از چه زمانی این قبرستان را «شیخان» نامیده‌اند، اطلاعات دقیقی در دست نیست و در منابع قدیم چنین نامی به چشم نمی‌خورد. می‌توان گفت بر اساس منابع، نام‌گذاری این قبرستان به شیخان باید چندان قدیمی نباشد. به‌ظاهر بر اثر گذشت زمان، قسمت عمده قبرستانِ بابلان در عملیات‌های شهرسازی و گسترش اماکن از بین رفته و آن محدوده‌ای که مرقد دو مُحَدِّث مشهور، زکریا بن ادریس و زکریا ابن آدم بوده، در زبان مردم برای تشخیص، نام شیخان به خود گرفته است.[۷] از این قبرستان در برخی منابع به «مقبره الشیوخ» نیز یاد شده است.[۸]
پیشینه
بر اساس گزارش‌های تاریخی از شهر قم، قبرستان شیخان از زمان امامان شیعه وجود داشته است؛ چراکه چند تن از یاران ائمه در این قبرستان مدفون‌اند، از جمله زکریا بن آدم اشعری و زکریا بن ادریس از یاران و راویان امام جعفر صادق(ع)، امام رضا(ع) و امام جواد(ع) و آدم بن اسحاق از یاران امام هادی(ع).[۹] بر اساس گزارش میرزا عباس فیض، نخستین بار فتحعلی‌شاه قاجار بر مزار میرزای قمی بقعه و گنبدی با کاشی‌کاری بنا کرد که بعدها مرمت شد.[۱۰]
شکل فعلی
قبرستان شیخان به شکل کنونی در دوره‌های متأخر شکل یافته و در گذشته، قبه‌های موجود، از مقبره بابلان محسوب می‌شدند.[۱۱] قبرستان بابلان به‌دلیل توسعه‌های شهری از بین رفته و بخش کوچکی، مشهور به قبرستان شیخان از آن باقی مانده است.[۱۲] بیش از ۶۰۰ نفر از علما و بزرگان در این قبرستان دفن شده‌اند.[۱۳] همه برنامه‌ها و فعالیت‌های فرهنگی، بازسازی و اجتماعی در این قبرستان زیر نظر اداره کل اوقاف و امور خیریه استان قم است.[۱۴]
پانویس
- ↑ احمدیان، شیخان قم، ۱۳۸۳ش، ص۳۸.
- ↑ حسینی طهرانی، روح مجرد، ۱۴۲۷ق، ص۶۹۳.
- ↑ فقیهی، تاریخ مذهبی قم، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۳.
- ↑ احمدیان، شیخان قم، ۱۳۸۳ش، ص۳۵.
- ↑ «شیخان؛ گنجینه‌ای بی‌نظیر از علما و محدثین شیعه»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «گفته‌ها و ناگفته‌هایی از قبرستان شیخان قم»، خبرگزاری ایلنا.
- ↑ احمدیان، شیخان قم، ۱۳۸۳ش، ص۳۲-۳۵.
- ↑ احمدیان، شیخان قم، ۱۳۸۳ش، ص۳۵.
- ↑ فقیهی، تاریخ مذهبی قم، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۲.
- ↑ فیض، گنجینه آثار قم، ۱۳۴۹ش، ج۱، ص۳۱۴.
- ↑ احمدیان، شیخان قم، ۱۳۸۳ش، ص۳۵.
- ↑ معرفی شیخان، روابط عمومی اوقاف و امور خیریه استان قم.
- ↑ معرفی شیخان، روابط عمومی اوقاف و امور خیریه استان قم.
- ↑ معرفی شیخان، روابط عمومی اوقاف و امور خیریه استان قم.
منابع
- احمدیان، مینا، شیخان قم: زندگینامۀ بززگان مدفون در شیخان کبیر (گلزار شیخان). قم، انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۳ش.
- پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
- حسینی طهرانی، محمد حسین، روح مجرد، یادنامه موحد عظیم و عارف کبیر حاج سید هاشم موسوی حداد، مشهد، علامه طباطبایی، ۱۴۲۷ق.
- شیخان؛ گنجینه‌ای بی‌نظیر از علما و محدثین شیعه، خبرگزاری ایکنا، تاریخ انتشار: ۳۰ دی ۱۳۹۷ش.
- فقیهی، علی‌اصغر، قم، تاریخ مذهبی قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۶ش.
- فیض، میرزا عباس، گنجینه آثار قم، قم، چاپخانه مهر استوار، ۱۳۴۹ق.
- «گفته‌ها و ناگفته‌هایی از قبرستان شیخان قم»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ انتشار: ۲۳ / ۰۸ / ۱۴۰۳.
- ناصرالشریعه، محمدحسین، تاریخ قم یا حریم مطهر بانوی عالیقدر اهل بیت عصمت و طهارت حضرت فاطمه معصومه(س)، تصحیح و مقدمات و تعلیقات و اضافات علی دوانی، تهران، انتشارات رهنمون، ۱۳۸۳ش.
- معرفی شیخان، روابط عمومی اوقاف و امور خیریه استان قم، تاریخ دسترسی: ۱۳۹۵/۰۸/۰۶.