قبرستان قتلگاه مشهد
 عکس قدیمی قبرستان قتلگاه | |
| نام | قبرستان قتلگاه مشهد |
|---|---|
| نامهای قدیمی | قتلگاه، غسلگاه و مغسل الرضا(ع) |
| کاربری کنونی | خیابان طبرسی و باغ رضوان و صحن رضوان |
| اطلاعات بازدید | |
| امکان بازدید | مقبره طبرسی و مزار سید فخرالدین |
قبرستان قتلگاه مشهد، گورستانی تاریخی در شمال حرم امام رضا(ع) بود که با نامهای «غُسْلگاه» و «مَغْسَلُالرضا(ع)» نیز شناخته میشد. این قبرستان از قرن ششم قمری به بعد، از مهمترین و مشهورترین گورستانهای مشهد به شمار میرفت و محل دفن بسیاری از مردم، عالمان، سادات و شخصیتهای برجسته دینی، علمی و سیاسی بود. بر پایه برخی گزارشها، امام رضا(ع) این زمین را برای دفن مسلمانان وقف کرده بود و به همین دلیل، بسیاری از زائران از مناطق مختلف، درگذشتگان خود را برای دفن در جوار حرم رضوی(ع) به آنجا میآوردند.
درباره نام «قتلگاه» دیدگاههای گوناگونی مطرح شده است؛ از جمله ارتباط آن با غسل پیکر امام رضا(ع)، درگیریهای مذهبی سال ۵۱۰ق و دفن کشتهشدگان حمله ازبکان به مشهد. در این قبرستان بناها و زیارتگاههایی مانند مسجد امام رضا(ع)، مزار طبرسی، نویسنده تفسیر مَجْمَعالبیان، تکیه بَکتاشیها و مزار سید فخرالدین قرار داشت و برخی سنگهای متبرک آن نیز شهرت داشتند.
این قبرستان در سال ۱۳۰۷ یا ۱۳۰۸ش، در جریان طرح توسعه اطراف حرم رضوی، تخریب شد؛ بخشی از زمین آن به خیابان طبرسی اختصاص یافت و بخش دیگر به باغ رضوان تبدیل شد.
اهمیت مذهبی قبرستان
قبرستان قتلگاه، گورستانی بزرگ و قدیمی در ضلع شمالی حرم رضوی بود[۱] که با نامهای قتلگاه، غُسلگاه و مَغْسَلُالرضا(ع) شناخته میشد.[۲] این قبرستان از قرن ششم هجری به بعد، متبرکترین و مشهورترین قبرستان مشهد به شمار میرفت[۳] و محل دفن بیشتر مردم مشهد و بسیاری از شخصیتهای دینی، علمی، سیاسی و اجتماعی این شهر بود.[۴]
بنابر برخی گزارشها، قدمت قبرستان قتلگاه به بیش از ۹۰۰ سال میرسید[۵] و بر پایه نقلی، امام رضا(ع) (درگذشت: ۲۰۳ق) زمین آن را از محل فروش قرآن کتابتشده خود خرید و برای دفن مسلمانان وقف کرد که بر قداست آن افزود.[۶] همچنین گفته شده است که این قبرستان زمانی جایگاهی بینالمللی و همردیف قبرستان وادیالسلام نجف داشت و زائران از کشورهای مختلف، اموات خود را برای دفن در جوار حرم امام رضا(ع) به آنجا میآوردند.[۷]
لوحهای قبور بزرگان مدفون در قتلگاه از آثار ارزشمند فرهنگی و تاریخی به شمار میرفت؛ اما در جریان طرحهای توسعه حرم مطهر در قرن ۱۴ش، بسیاری از این قبور و الواح تخریب شد.[۸]
علت نامگذاری
برای نامگذاری قبرستان «قتلگاه مشهد» دیدگاههای مختلفی مطرح شده است. برخی نام «قتلگاه» را دگرگونشده «غُسلگاه» امام رضا(ع) دانستهاند.[۹] بر پایه این دیدگاه، پس از شهادت امام رضا(ع) در سال ۲۰۳ق، پیکر ایشان در محل کنونی قتلگاه غسل داده شد و بهتدریج نام «غُسلگاه» به «قتلگاه» تبدیل شد.[۱۰] دیدگاه دیگری به درگیری میان شیعیان مشهد و اهلسنت توس در سال ۵۱۰ق اشاره دارد که در پی آن کشتهشدگان در این محل دفن شدند و این قبرستان به «قتلگاه» شهرت یافت.[۱۱] همچنین واقعه قتلعام سال ۹۹۷ق، به دست عبدالمؤمنخان اُزبک، در دومین سال سلطنت شاهعباس اول، را منشأ این نام میدانند؛ در این واقعه هزاران زائر و مجاور کشته شدند و در این قبرستان به خاک سپرده شدند.[۱۲]
بر پایه دیدگاهی دیگر، همانند بسیاری از شهرهای ایران، در این شهر نیز دو مکان به نامهای «عیدگاه» و «قتلگاه» وجود داشت. عیدگاه محل برگزاری جشنها و مراسم شادمانی بود و قتلگاه برای انجام آیینهای قربانی، تعزیه و نذر و عبادت استفاده میشد. همین جایگاه مذهبی باعث شد که قتلگاه بهتدریج به قبرستان عمومی شهر تبدیل شود.[۱۳]
برخی پژوهشگران روایت مربوط به درگیری سال ۵۱۰ق را معتبرتر دانستهاند؛[۱۴] زیرا نام «قتلگاه» پیش از حمله ازبکان در منابع تاریخی آمده است[۱۵] و محل دفن فضل بن حسن طبرسی (درگذشت: ۵۴۸ق)، نویسنده تفسیر مَجْمَعُالبیان، نیز در مسجدِ کنار قتلگاه ذکر شده است.[۱۶]
دفنشدگان
قبرستان قتلگاه علاوه بر دفن عموم مردم، محل دفن برخی شخصیتهای دین، علمی و سیاسی بود[۱۷] و بسیاری از سادات، عالمان و شخصیتهای برجسته در آن دفن شدند، از جمله سید احمد کبیر (از اصحاب امام رضا)[۱۸] عبدالعلی بیرجندی (ریاضیدان دوره تیموری)[۱۹] محمد رستمداری (از عالمان قرن دهم قمری)[۲۰] محمدتقی رضوی (میرخدایی)،[۲۱] محمدعلی خراسانی (خَبُوشانی)،[۲۲] محمد فاضل بَسطامی (از عالمان قرن سیزدهم قمری)[۲۳] رستممیرزا (نوه شاه اسماعیل اول)[۲۴] و علیقلی میرزا (برادرزاده نادرشاه)[۲۵].
بناها و زیارتگاهها
از مهمترین بناهای این قبرستان، مسجد امام رضا(ع) بود که بنا بر نقلها، آن حضرت در آن نماز خوانده است.[۲۶] این مسجد در سال ۱۰۱۱ق به دستور مهدیقلی بیگ، رئیس اصطبل شاه عباس صفوی، بازسازی شد.[۲۷] همچنین در مرکز قبرستان، خانهای قرار دارد که به «تکیه بکتاشیها» شهرت دارد و مردم آن را خانه حُمَید بن قَحْطَبه، از فرماندهان دوران عباسی،[۲۸] و محل اقامت امام رضا(ع) میدانستند.[۲۹] در یکی از حجرههای آن، سنگهای سفید و سبزی قرار داشت که بنا بر باور مردم، به امام رضا(ع) منسوب و متبرک بود و از زیارتگاههای مورد توجه زائران به شمار میآمد.[۳۰] دراویش بکتاشی نیز مسجدی با موقوفات فراوان داشتند.[۳۱] علاوه بر اینها، در بخش شرقی قبرستان نیز بقعهای منسوب به سید احمد، از سادات موسوی، قرار داشت.[۳۲]
مزار سید فخرالدین
در شمال باغ رضوان، قبر سبزرنگی[یادداشت ۱] متعلق به سید نظامالدین علیشاه بن محمد، مشهور به سید فخرالدین[یادداشت ۲] (درگذشت: ۹۱۵ق)،[۳۳] قرار داشت.[۳۴] بر اساس نوشته روی سنگ قبرش، نسب او با هجده واسطه به امام سجاد(ع) میرسید.[۳۵] وی از سادات موسوی و از خاندان نقبای توس و مشهد بود و احتمالاً در جریان نبرد با ازبکان، میان سالهای (۹۱۳ تا ۹۱۵ق)، به شهادت رسید.[۳۶] این آرامگاه از قدیمیترین مزارهای سادات در مشهد به شمار میرفت و در دوره افشاریه با نام «مزار میر» شناخته میشد.[۳۷] با وجود تخریبها و تغییرات بعدی، محل آن همچنان در انتهای باغ رضوان قابل شناسایی است.[۳۸]
تخریب و تغییر کاربری قبرستان
قبرستان قتلگاه در سال (۱۳۰۷[۳۹] یا ۱۳۰۸ش[۴۰])، در جریان اجرای طرح فلکه شمالی حرم رضوی، به دستور رضاخان تخریب شد.[۴۱] پس از آن، بخشی از زمینهای آن به فلکه و خیابان طبرسی اختصاص یافت[۴۲] و بخش دیگر با درختکاری به «باغ رضوان» تبدیل شد.[۴۳] در سال ۱۳۲۷ش، بخشی از قبرستان به اداره فرهنگ (آموزش و پرورش فعلی) واگذار گردید و دبستان غزالی در آن ساخته شد که پس از چند سال تخریب شد.[۴۴] میرزا حسین فقیه سبزواری در سال ۱۳۴۰ش، در محل باغ رضوان مدرسهای علمیه بنا کرد که طبقه بالای آن برای طلاب و طبقه پایین آن برای دفن اموات در نظر گرفته شده بود.[۴۵] این مدرسه در سال ۱۳۵۴ش، همزمان با توسعه حرم رضوی، تخریب شد[۴۶] و پس از پیروزی انقلاب اسلامی،[۴۷] صحن رضوان در محل آن احداث گردید.[۴۸]
پانویس
- ↑ پسندیده، حوزه علمیه خراسان، ۱۳۸۵ش، ص۲۷۸.
- ↑ لسانی فشارکی، «قتلگاه، قبرستان»، ص۲۰۹.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۶.
- ↑ پسندیده، حوزه علمیه خراسان، ۱۳۸۵ش، ص۲۷۸.
- ↑ «زنده شدن مردگان در گورستان قتلگاه!»، وبگاه باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۵.
- ↑ «زنده شدن مردگان در گورستان قتلگاه!»، وبگاه باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۵.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۵.
- ↑ «زنده شدن مردگان در گورستان قتلگاه!»، وبگاه باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ لسانی فشارکی، «قتلگاه، قبرستان»، ص۲۰۹.
- ↑ «زنده شدن مردگان در گورستان قتلگاه!»، وبگاه باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۵؛ لسانی فشارکی، «قتلگاه، قبرستان»، ص۲۰۹.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۵.
- ↑ بیهقی، تاریخ بیهق، ۱۳۶۱ش، ص۲۴۲.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۲.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۶.
- ↑ لسانی فشارکی، «قتلگاه، قبرستان»، ص۲۱۰.
- ↑ لسانی فشارکی، «قتلگاه، قبرستان»، ص۲۱۰.
- ↑ لسانی فشارکی، «قتلگاه، قبرستان»، ص۲۱۰.
- ↑ آقا بزرگ تهرانی، طبقات أعلام الشیعة، ۱۳۸۵ش، ص۱۵۵.
- ↑ لسانی فشارکی، «قتلگاه، قبرستان»، ص۲۱۰.
- ↑ لسانی فشارکی، «قتلگاه، قبرستان»، ص۲۰۹.
- ↑ خراسانی، منتخبالتواریخ، ۱۳۸۸ش، ص۷۰۲.
- ↑ لسانی فشارکی، «قتلگاه، قبرستان»، ص۲۱۰.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۶.
- ↑ یعقوبی، تاريخ اليعقوبي، دار صادر، ج۲، ص۳۶۶.
- ↑ لسانی فشارکی، «قتلگاه، قبرستان»، ص۲۱۰.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۶.
- ↑ ترابی، «مروری بر تاریخ قبرستان «قتلگاه» مشهد»، وبگاه شهرآرا نیوز.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۷.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۱.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۸.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۸.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۶۲.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۸.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۸.
- ↑ پسندیده، حوزه علمیه خراسان، ۱۳۸۵ش، ص۲۷۸.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۶.
- ↑ پسندیده، حوزه علمیه خراسان، ۱۳۸۵ش، ص۲۷۸.
- ↑ لسانی فشارکی، «قتلگاه، قبرستان»، ص۲۰۹.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۶.
- ↑ سلیماننوری، «داستان پر فراز و نشیب «باغ رضوان» مشهد که روزگاری محل غسل امامرضا(ع) بود»، وبگاه شهرآرا نیوز.
- ↑ پسندیده، حوزه علمیه خراسان، ۱۳۸۵ش، ص۲۷۸.
- ↑ پسندیده، حوزه علمیه خراسان، ۱۳۸۵ش، ص۲۸۰.
- ↑ آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۶.
- ↑ پسندیده، حوزه علمیه خراسان، ۱۳۸۵ش، ص۲۸۰.
یادداشت
- ↑ سنگ قبر مورد نظر بر خلاف تصور عمومی که آن را سبز میدانستند در اصل سنگی خارا به رنگ خاکستری است اما لکههای ریز و درشت سبز که در لابهلای عبارات دیده میشود نشان میدهد در گذشته تمام سطح آن را با رنگی سبز پوشاندهاند، ولی به مرور زمان رنگ از بین رفته است.(آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۸.)
- ↑ در تاریخ ۴ خرداد ۱۳۸۸ش برای خواندن متن لوحه سنگ فرشها برداشته شد و پژوهشگران گروه تراجم و انساب بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس کتیبه این سنگ را به طور کامل بازخوانی کردند و با انجام تحقیقی پیرامون شخصیت معرفی شده در آن بخشی از راز چند صد ساله این قبر آشکار گردید. طبق متن لوحه نام مدفون در قبر، امیر سید نظام الملة و الدین علیشاه بن محمد از سادات موسوی است. بنابراین نام فخرالدین، صحیح نیست. این نام یا لقب (فخرالدین) دو بار در جد پنجم و هفدهم شجرهنامه او آمده است.(آستان قدس رضوی، مزارات ایران، ۱۳۹۲ش، ص۱۵۹.)
منابع
- آستان قدس رضوی بنیاد پژوهشهای اسلامی گروه تراجم و انساب، مزارات ایران، مشهد، آستان قدس رضوی بنیاد پژوهشهای اسلامی مشهد مقدس، ۱۳۹۲ش.
- آقا بزرگ تهرانی، محمد محسن، طبقات أعلام الشیعة: الکرام البررة فی القرن الثالث بعد العشرة، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۵ش.
- بیهقی، علی بن زید، تاریخ بیهق، تهران، فروغی، ۱۳۶۱ش.
- پسندیده، محمود، حوزه علمیه خراسان، مشهد، آستان قدس رضوی بنیاد پژوهشهای اسلامی مشهد مقدس، ۱۳۸۵ش.
- ترابی، مرضیه، «مروری بر تاریخ قبرستان «قتلگاه» مشهد»، وبگاه شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۰ خرداد ۱۴۰۵ش.
- تهرانی نجفی، هادی بن محمدامین، هدیة الزائرین، تهران، مشعر، ۱۳۹۳ش.
- خراسانی، محمدهاشم، منتخب التواریخ، تهران، اسلامیه، ۱۳۸۸ش.
- «زنده شدن مردگان در گورستان قتلگاه!»، وبگاه باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ تیر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
- سلیماننوری، رضا، «داستان پر فراز و نشیب «باغ رضوان» مشهد که روزگاری محل غسل امامرضا(ع) بود»، وبگاه شهرآرا نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
- لسانی فشارکی، محمدعلی، «قتلگاه، قبرستان»، دائرة المعارف آستان قدس رضوی، ج۲، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس، ۱۳۹۹ش.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاريخ اليعقوبي، بیروت، دار صادر، بیتا.